inloggen
×

Mijn Crescas

Inloggen met gebruikersnaam & wachtwoord






Zonder wachtwoord snel inloggen?

Columns

Weblogs disclaimer

Eldad Kisch

Vanaf het moment dat Eldad Kisch (1937) na een jarenlange carrière als arts in Israël van zijn welverdiende pensioen geniet, sloeg hij een andere weg in. Hij schreef zich in als eerstejaars student aan de Universiteit van Tel Aviv en ging vergelijkende taalkunde studeren. De studie was niet wat hij er van verwachtte, hij vond het ronduit een vervelend vak! Na een jaar haakte hij af en studeerde op eigen houtje verder in de immense bibliotheek van de universiteit. Zijn op- en aanmerkingen legt hij vast in, wat hij noemt, zijn taalkundige columns. Daarnaast is Eldad Kisch nog steeds actief als arts in de vredesbeweging. Ook over zijn ervaringen op dit gebied schrijft hij columns. Van deze columns verscheen in 2012 bij uitgeverij Boekscout zijn boek ‘Uit het Dagboek van een Vredestichtertje’.

vrijdag 31 mei 2013

Het Hebreeuws is ongetwijfeld de taal waar het jodendom en de Joden mee geïdentificeerd worden, maar als moderne spreektaal is het niet meer dan een nieuwkomer. In vervlogen tijden, rond het begin van het Christelijke tijdperk, sprak de gewone man eerder Aramees dan Hebreeuws. En hoe het daarvoor gesteld was, ligt een beetje buiten mijn planning voor vandaag.

De meest nabije taal voor de Asjkenazische Joden is het Jiddisj. Het is een taal die ontstaan is door het contact van migrerende Joden met hun Duits-sprekende omgeving, en daarna ook met hun Slavische buren, al naar geval hun precieze locatie. Dit gaf aanleiding tot een divergentie tussen het Duitse (meer westelijke) en het Slavische (meer oostelijke) Jiddisj. Het westelijke Jiddisj begon al voor de oorlog te verdwijnen door assimilatie. Mijn Nederlandse familie sprak zeker minstens drie generaties voor mij geen Jiddisj meer.

De verspreiding van het Jiddisj voor de Tweede Wereldoorlog was enorm. Schattingen spreken van 11 miljoen sprekers. Jiddisj mag dan heel wat ontleend hebben aan het Duits, en dan specifiek het Middel-Hoogduits, het lijkt er grammaticaal weinig op. Juist het oostelijke Jiddisj nam veel grammatica over van de Slavische buurtalen. De kenners verdelen het oostelijke Jiddisj weer in verschillende dialectische groepen. Het vocabulaire bevat grote aantallen Aramese en Hebreeuwse woorden (15–20 %). Zowel Duitsers als geëmancipeerde Joden keken op de taal neer als een soort bastaardtaal of jargon.

Historici menen dat al die Jiddisj-sprekers van oorsprong migranten waren uit Noord-Frankrijk, verdreven naar het Rijnland en verder naar het oosten door gestrande Kruisvaarders. Deze onrustige verdrijving ging door tot de 14e eeuw. In Noord-Frankrijk werd oorspronkelijk een Judeo-Franse variant gesproken. Rashi gebruikt nogal wat woorden uit die taal. Interessant is dat de Joden uit de Provence juist Judeo-Romaans spraken, dat langer intact is gebleven omdat zij onder bescherming stonden van de paus in Avignon en niet verdreven werden. Die variant wordt ook wel 'Schuadiet' genoemd. Die taal is geheel uitgestorven, op wat liedjes, gedichten en fragmenten na. Taalkundigen likken zich hierbij de vingers af, van het weinige dat er nog over is, maar dat gaat mij ver boven de pet.

De Joden uit Italië spraken hun eigen taal: Judeo-Italiaans of 'Italkiaans', met een afkomst van Vulgair Latijn en Vroeg Italiaans. Ook hier vonden respectabele hoeveelheden Aramees en Hebreeuws een plaats in de taal. Werkelijk dagelijkse sprekers schijnen er sinds de Tweede Wereldoorlog nog maar heel weinig te zijn. Woorden en flarden circuleren wel onder de Italiaanse Joden. De verschillen per streek zijn groot in die 'dialecten', mede omdat de grote steden in vroegere tijden onafhankelijke staatjes vormden. In Ferrara wordt de taal ghettaiolo genoemd; dat behoeft geen verdere uitleg. De versnippering in dialecten maakt het bewaren van de taal nog problematischer.

Een andere, grote groep van Judeo-Romaans is natuurlijk de taal van de Spaanse Joden, het Judeo-Spaans, Judezmo, of Ladino, in Israël ook wel Spanjoliet genoemd. De taal ontstond voor de verdrijving uit Spanje. Een deel van de Joden ontsnapte naar het Ottomaanse rijk, anderen naar Portugal en verder naar Noord-Europa. Deze westelijke Sefardim kennen we goed als onze 'Portugezen'. Het 15e-eeuwse Spaans is door de Joodse vluchtelingen beter bewaard dan door de Spanjaarden zelf en is zo een belangrijke bron van studie voor het Oud-Spaans, zowel wat woorden als klanken betreft. Dit is vooral evident in de groepen die het contact met Spanje verloren hadden, zoals in Turkije, en minder puur in Noord-Afrika. Dit fenomeen is bekend: isolatie is gezond voor het purisme in de taal.

Voor de volledigheid mag ik niet nalaten te vermelden dat de Joden buiten de Europese wereld ook hun Joodse talen ontwikkelden. Zo bestaat er Judeo-Perzisch (in en ook ver om Perzië heen) en Judeo-Arabisch.
Ondanks pogingen om tenminste de grote vertegenwoordigers van deze Joodse talen te behoeden voor verdwijning, is dat een bijna onmogelijke taak zolang zij niet terugkeren naar echt levende talen, die op natuurlijke wijze van ouders op kinderen worden overgedragen.

Opdat niemand denkt dat ik werkelijk zo geleerd ben: ik ontleen erg veel aan een prachtig boek van Asya Pereltsvaig (ook niet vreemd aan het Jiddisj), Languages of the World, Cambridge 2012.

Delen |

Reacties

margreet hirs

vrijdag 31 mei 2013
Mooi! Opwindend zelfs!
Hier wil ik nog veel meer van weten!
En van horen eigenlijk ook!

Eva van Sonderen

vrijdag 31 mei 2013
Heel interessant, sluit me aan bij bovenstaande reactie. En zo'n mooi bescheiden zinnetje aan het eind!

Mieke daniels-Waterman

vrijdag 31 mei 2013
"Jiddisj mag dan heel wat ontleend hebben aan het Duits, en dan specifiek het Middel-Hoogduits, het lijkt er grammaticaal weinig op". Dit is een letterlijk citaat uit bovenstaand relaas. Er zijn door wetenschappers ettelijke artikelen en boeken geschreven over deze kwestie, - gebaseerd op jarenlang onderzoek -, graag wil ik toevoegen dat de situatie veel ingewikkelder is...

Eldad Kisch

zaterdag 1 juni 2013
Mieke Daniels is een expert op het gebied van de taalkunde, en ik stem volledig in met haar reactie dat de situatie zeer ingewikkeld is. Mijn bewering dat de grammatica van sommige oostelijke dialecten van het Jiddisj ontleend is aan de Slavische talen is, wordt zeer overtuigend onderbouwd door een andere expert, mijn leermeester Paul Wexler. Niet iedereen op dit vakgebied is daar even gelukkig mee. En er zijn vele andere meningen, die in dit korte bestek niet tot uiting kwamen.
Eldad Kisch.

Maurits van Zuiden

donderdag 8 september 2016
Het Bargoens wordt hier door de geleerden overgeslagen. Ongelofelijk.

Is Bargoens slechts een dieventaal, een dialect, een verzameling verhaspelde woordjes van mensen die toch al lang dood zijn? Overgeslagen door Nederlander!

Beneden de waardigheid van de middenklasse om zich met zo'n volkstaal bezig te houden? De verhevenheid van de inteligencia is slechts haar isolement van de werkelijkheid.

Uw reactie:

vul de beveiligings-code in
aug 2019Onze Filipijnse verzorgsters
jul 2019Losse flodders
jul 2019Verwarrende woorden
jul 2019De Sjoa en de tweede generatie
jun 2019Tentoonstelling Kabbala
mei 2019Dierbare democratie
mei 2019Eurovisie
mei 2019Alternatieve dodenherdenking
mei 2019De Sjoa en de Wiedergutmachung
apr 2019De Sjoa ruim zeventig jaar later
apr 2019De Yeshayahu Leibovitz Prijs
apr 2019Dieren zijn net mensen
mrt 2019Verkiezingen 2019
mrt 2019Huiskamerpropaganda
mrt 2019Goede raad
feb 2019Medische opleiding
feb 2019HalfJoden
jan 2019Kleinzielig
dec 2018Kroniek
nov 2018UNRWA
nov 2018Black Athena
nov 2018Reacties
nov 2018Meer BDS
okt 2018Een rondje olijvenpluk
okt 2018Frustration
okt 2018Racisme
sep 2018Impressies
sep 2018Levensbeëindiging
aug 2018Vlaggen
jul 2018Hervertaling (hertaling)
jul 2018Broodjes smeren
jun 2018Verjaardag
jun 2018Gaza en wij
mei 2018Israël en de vooruitgang
mei 2018Steun voor Gaza
mei 2018Daar gaan we weer Spelen met vuur
apr 2018Weer Jom HaSjoa
apr 2018Trots
apr 2018Hoe privé is e-mail?
mrt 2018Heeft het zin?
mrt 2018Redigeren
mrt 2018Een duwtje in de goede richting
mrt 2018Taalgebruik door winkels en op reclameborden
mrt 2018Een film van Rolf Orthel: ‘Ik ben mijn herinnering’
feb 2018Droogte
feb 2018Vluchtelingen
feb 2018Qasr el-Yahud
jan 2018Avondje demonstreren
jan 2018De geitenpest
jan 2018Code-switching
jan 2018Umm Zuqa
dec 2017Schokkende gehoorzaamheid
dec 2017Roerige tijden
dec 2017Gezondheidszorg in de Gazastrook
nov 2017Een ongewoon verhaal uit nazi-Duitsland
nov 2017De herdenking van de moord op Jitschak Rabin
okt 2017Vooruitgang
okt 2017Vloeken
sep 2017Politieke vertalingen
sep 2017Stilstand Of eigenlijk achteruitgang
sep 2017Vrijheid van meningsuiting
sep 2017De bewakers van Westerbork - een boekrecensie
aug 2017Roof en diefstal
aug 2017Het gewone leven
aug 2017Landruil
jul 2017Schone elektriciteit voor een Palestijns dorp
jun 2017De verdwenen Jemenitische kinderen
jun 2017Pollard vs Vanunu
jun 2017Tegen de bezetting en voor de vrede
mei 2017De Art Gallery van Umm Al Fachem
mei 2017Coca-cola
mei 2017Een avond van hoop
apr 2017De herdenking van de Sjoa in Israël
apr 2017De haggada van Pesach
apr 2017Hittegolf
mrt 2017De Leibowitz prijs
mrt 2017Ellende in Gaza
mrt 2017Elor Azaria
feb 2017Gaza
feb 2017Gelijkheid en broederschap
feb 2017Een ontroerende bijeenkomst
jan 2017Umm al-Hiran
jan 2017De moderne wereld
dec 2016Komen giften bestemd voor Palestijnen terecht bij terreurorganisaties?
dec 2016De gevaren van het dichterschap
nov 2016Illusoire hoop
nov 2016Het verhaal van Rahieq
nov 2016De bekentenis – een toneelstuk van Motti Lerner
nov 2016Homoseksualiteit in de Bijbel
okt 2016Zo veel te lezen!
okt 2016Stolpersteine
sep 2016Mensen vol goede wil
sep 2016Een koddige discussie
aug 2016Profiling
aug 2016Landmijnen van vijftig jaar geleden
aug 2016Disturbing the Peace
jul 2016De settlers, een nieuwe documentaire van Shimon Dotan
jul 2016Onrustzaaiers
jun 2016Ramadan
jun 2016Het gedoe met de NGO's
mei 2016Choemoes
mei 2016De lessen van de Sjoa
mei 2016ITO-land
apr 2016Qaryut
apr 2016Leenwoorden
mrt 2016Breaking the Silence
mrt 2016BDS
feb 2016Naastenliefde
feb 2016De zwarte lijst
jan 2016Liefde voor het land
jan 2016De Bruiloft van de Haat
dec 2015Demonstratie en droom
dec 2015Na het stenen tijdperk
dec 2015Bestaat er een tweede en derde generatie sjoa-aandoening?
nov 2015Nieuwe CD met chazzanoet uit Groningen
nov 2015Volksverhuizing
nov 2015Rabin
okt 2015Demonstratie
okt 2015Israël nu
sep 2015Breaking the Silence
aug 2015W.G. Sebald
aug 2015Belangrijke beslissingen van het Nederlandse Ministerie van Financiën
aug 2015De Joodse ‘lente’
aug 2015Opruiing
jul 2015Monddood gemaakt
jul 2015Khader Adnan
jun 2015Cholot
jun 2015Geneeskunst
jun 2015Positief denken?
mei 2015Rechtshandhaving onder bezetting
mei 2015Apartheid
apr 2015Alternatieve herdenking van de gevallenen 2015
apr 2015Pesachproblematiek
mrt 2015Maar die kat kwam weer …
mrt 2015Demonstratie zaterdagavond 7 maart
mrt 2015Op naar de vrede
feb 2015Losse flodders
feb 2015Opruiming
jan 2015"Alles is in orde …!"
jan 2015Zekerheden
jan 2015Tunnelvisie
dec 2014Mensenrechten
dec 2014Boeken en kranten
nov 2014Ra'ad Moessa
nov 2014Rabinherdenking
okt 2014Een gewone vrijdag van protest en actie
okt 2014MachsomWatch
okt 2014Het nieuwe (Joodse) jaar
sep 2014Zinloze oorlog
aug 2014Onderhandelen met Hamas
aug 2014Situatie
aug 2014Vijgeblad
jul 2014Schuilkelder
jul 2014De Israël Vredesconferentie
jun 2014Het Klaaglied
jun 2014Meer petities
jun 2014Petitie
jun 2014Een golf van hongerstakers
mei 2014Documentaire over de oorlogsjaren in het N.I.Z.
mei 2014Israël en minderheden
mei 2014Open brief aan mezelf
mei 2014Globalisering en taal
apr 2014Israël boos
apr 2014Immigranten
apr 2014Afleiding
mrt 2014Namen
mrt 2014Het werk met mijn dokters
mrt 2014Ballingschap
mrt 2014Vertaalmachines
feb 2014Boycot en de rest
feb 2014Links actief
feb 2014Junk-mail
feb 2014De autobiografie
jan 2014Doof
jan 2014Een Joods concentratiekamp?
jan 2014De scheidingsmuur
dec 2013Twee ministers van Buitenlandse Zaken uit Nederland
dec 2013Een stukje geschiedenis - 75 jaar geleden
nov 2013Taalverwerving bij adoptie
nov 2013Vertrouwen bouwen
nov 2013Schaamte
nov 2013Woorden
okt 2013Makhoul
okt 2013Het nut van memoires
okt 2013De gevoelswaarde van lettercombinaties
sep 2013Sprekende dieren
sep 2013Een onrechtvaardige wet
sep 2013De spelling van het Nederlands
aug 2013De taal van conflicten
jul 2013Geen woorden, maar daden
jul 2013Voor de vakantie
jul 2013Nostalgie
jun 2013De biologie van de taal
jun 2013Altijd wat
jun 2013Kennismaking
mei 2013De talen van de Joden