inloggen
×

Mijn Crescas

Inloggen met gebruikersnaam & wachtwoord






Zonder wachtwoord snel inloggen?

Columns

Weblogs disclaimer

Eldad Kisch

Vanaf het moment dat Eldad Kisch (1937) na een jarenlange carrière als arts in Israël van zijn welverdiende pensioen geniet, sloeg hij een andere weg in. Hij schreef zich in als eerstejaars student aan de Universiteit van Tel Aviv en ging vergelijkende taalkunde studeren. De studie was niet wat hij er van verwachtte, hij vond het ronduit een vervelend vak! Na een jaar haakte hij af en studeerde op eigen houtje verder in de immense bibliotheek van de universiteit. Zijn op- en aanmerkingen legt hij vast in, wat hij noemt, zijn taalkundige columns. Daarnaast is Eldad Kisch nog steeds actief als arts in de vredesbeweging. Ook over zijn ervaringen op dit gebied schrijft hij columns. Van deze columns verscheen in 2012 bij uitgeverij Boekscout zijn boek ‘Uit het Dagboek van een Vredestichtertje’.

vrijdag 7 maart 2014

Waarom zien vertalingen van Google er zo wonderlijk, om niet te zeggen onmogelijk uit? Het lijkt meer op rijstebrij dan op normale taal. Op die vraag is geen eenvoudig antwoord te geven. Het meest juiste lijkt me aan te voeren dat vertalen niet zo eenvoudig is als het lijkt. Het vertalen van woord voor woord geeft geen vloeiende zinnen, want de opbouw en woordvolgorde van de verschillende talen is niet dezelfde. Dat is een machine nog wel bij te brengen. Verder is er een probleem met equivalentie van woorden in verschillende talen. We hebben allemaal op school geworsteld met 'Schwere Wörter' - in het Engels 'False Friends', in het Nederlands 'Valse Vrienden' - woorden die op elkaar lijken maar verschillende betekenis hebben in de vreemde taal. Als voorbeeld wordt vaak genoemd het Nederlandse 'zee' en 'meer', dat in het Duits juist verandert in 'Meer' en 'See'. De gevoelswaarde van begrippen kan ook per taal verschillen. Engels 'honest' en Frans 'honnête' bestrijken niet hetzelfde gebied; net zoals 'gesture' en 'geste'.

Dan zijn er woorden die op meer dan één wijze vertaald kunnen worden. Neem het Engelse woord 'run'. Hier zijn enkele zinnen waar dat woord in voor komt: 'money ran through his fingers', 'the river ran dry', 'the colors ran', en 'the play ran long'. Elke keer heeft een vertaling hier een ander woord voor nodig – probeer het zelf.

Je kunt de Engelse zin: 'he lost his patience' makkelijk vertalen in: 'hij verloor zijn geduld'. Mooi zo, dat heeft de machine goed gedaan. Nu hebben we: 'he lost his temper'. Met een beetje goede wil krijg je nu: 'hij verloor zijn humeur'. Erg raar. Het moet zijn: 'hij werd kwaad'. Maar wat de machine niet voorgeschoteld heeft gekregen, dat weet hij niet. En denken kan hij al helemaal niet. Neem een woord als 'depressie'; is dat psychiatrisch, economisch, atmosferisch of aardrijkskundig bedoeld? Dat hangt van de context af. Daar komt al wat intelligentie bij kijken. Een mens besluit deze zaken praktisch automatisch, zonder er veel bij na te denken. Een machine moet hier wel stevig geprogrammeerd zijn om dat allemaal na te lopen. Dan is er ook een belangrijk probleem van idiomen. En metaforen, en ironie. Wat moet een machine daarmee? En dubbelzinnigheid (ambiguity) van woorden.

Als de doeltaal van een vertaling sterk geslachtsgevoelig is, zoals het Frans, wat moet een vertaalmachine dan met een zin als: 'De soldaten begonnen op de vrouwen te schieten. Ik zag sommigen vallen.' Een professionele vertaler begrijpt zonder meer dat het de vrouwen zijn die vallen in zo'n situatie, en zal die 'sommigen' een vrouwelijk geslacht geven. De machine heeft geen benul van wie er valt; strikt taalkundig is dat niet uit de zin op te maken. Als die voorkeur, op grond van wat er in de echte wereld gebeurt, niet is geprogrammeerd, ofwel dat er een mate van Artificiële Intelligentie is meegegeven, dan doet die machine maar wat. Hèt probleem bij machinevertalingen is dat computers geen common sense overwegingen ingebouwd hebben. Common sense bestaat uit een bijna oneindig aantal factoren die wij in het leven hebben meegekregen. Deze hoeveelheid kennis valt niet te programmeren, en is daarenboven waarschijnlijk voor een groot deel onbewust.

Vertaalmachines werken het beste binnen een zeer omschreven vakgebied met veel vaste technische termen die nauw begrensd zijn, zonder te vrije verbindende tekst. Daar heb je ook weinig last van dubbelzinnigheid, metaforen, ironie of humor. Een eenvoudige gebruiksaanwijzing laat zich behoorlijk machinaal vertalen: 'Schroef A in gat B, stevig aandraaien.' (Hoewel we zo'n twintig jaar geleden nog best konden lachen om de Nederlandse vertalingen bij Japanse producten). Toch mogen we niet al te negatief denken over machinevertalingen. Een redelijk systeem is Systran. De Europese Gemeenschap in Luxemburg geeft daarmee al jaren volledig automatisch gegenereerde machinevertalingen uit, die tot veel nut van de gebruikers dienen. Voor dat doel worden 65 - 70 procent van de vertaalde zinnen correct bevonden door objectieve waarnemers. Dat is niet slecht, en een hogere score dan enig ander bestaand systeem. Let wel dat we hier ook te doen hebben met een beperkt taalgebied, waar veel herhalingen in de stukken en contracten voorkomen, met hun eigen jargon. Ook de vertalingen van Google zijn gebaseerd op Systran.

Hoe meer literair de te vertalen schriftuur is, des te minder goed kan de machine zijn werk doen. Dit wordt het meest duidelijk bij de vertaling van poëzie, waar ritme en gevoeligheden voor een machine niet te achterhalen zijn. Het gaat weer beter met rijmloos rijm. De experts op het gebied van machinevertaling, zelfs de meest enthousiaste, zien de menselijke vertaler nog niet zo gauw verdwijnen.

Er is al zo veel literatuur over dit onderwerp dat ik het nalaat om bronverwijzingen aan te geven. Sommige van de voorbeelden zijn geciteerd uit die beschikbare boeken.

Delen |

Uw reactie:

vul de beveiligings-code in
aug 2019Onze Filipijnse verzorgsters
jul 2019Losse flodders
jul 2019Verwarrende woorden
jul 2019De Sjoa en de tweede generatie
jun 2019Tentoonstelling Kabbala
mei 2019Dierbare democratie
mei 2019Eurovisie
mei 2019Alternatieve dodenherdenking
mei 2019De Sjoa en de Wiedergutmachung
apr 2019De Sjoa ruim zeventig jaar later
apr 2019De Yeshayahu Leibovitz Prijs
apr 2019Dieren zijn net mensen
mrt 2019Verkiezingen 2019
mrt 2019Huiskamerpropaganda
mrt 2019Goede raad
feb 2019Medische opleiding
feb 2019HalfJoden
jan 2019Kleinzielig
dec 2018Kroniek
nov 2018UNRWA
nov 2018Black Athena
nov 2018Reacties
nov 2018Meer BDS
okt 2018Een rondje olijvenpluk
okt 2018Frustration
okt 2018Racisme
sep 2018Impressies
sep 2018Levensbeëindiging
aug 2018Vlaggen
jul 2018Hervertaling (hertaling)
jul 2018Broodjes smeren
jun 2018Verjaardag
jun 2018Gaza en wij
mei 2018Israël en de vooruitgang
mei 2018Steun voor Gaza
mei 2018Daar gaan we weer Spelen met vuur
apr 2018Weer Jom HaSjoa
apr 2018Trots
apr 2018Hoe privé is e-mail?
mrt 2018Heeft het zin?
mrt 2018Redigeren
mrt 2018Een duwtje in de goede richting
mrt 2018Taalgebruik door winkels en op reclameborden
mrt 2018Een film van Rolf Orthel: ‘Ik ben mijn herinnering’
feb 2018Droogte
feb 2018Vluchtelingen
feb 2018Qasr el-Yahud
jan 2018Avondje demonstreren
jan 2018De geitenpest
jan 2018Code-switching
jan 2018Umm Zuqa
dec 2017Schokkende gehoorzaamheid
dec 2017Roerige tijden
dec 2017Gezondheidszorg in de Gazastrook
nov 2017Een ongewoon verhaal uit nazi-Duitsland
nov 2017De herdenking van de moord op Jitschak Rabin
okt 2017Vooruitgang
okt 2017Vloeken
sep 2017Politieke vertalingen
sep 2017Stilstand Of eigenlijk achteruitgang
sep 2017Vrijheid van meningsuiting
sep 2017De bewakers van Westerbork - een boekrecensie
aug 2017Roof en diefstal
aug 2017Het gewone leven
aug 2017Landruil
jul 2017Schone elektriciteit voor een Palestijns dorp
jun 2017De verdwenen Jemenitische kinderen
jun 2017Pollard vs Vanunu
jun 2017Tegen de bezetting en voor de vrede
mei 2017De Art Gallery van Umm Al Fachem
mei 2017Coca-cola
mei 2017Een avond van hoop
apr 2017De herdenking van de Sjoa in Israël
apr 2017De haggada van Pesach
apr 2017Hittegolf
mrt 2017De Leibowitz prijs
mrt 2017Ellende in Gaza
mrt 2017Elor Azaria
feb 2017Gaza
feb 2017Gelijkheid en broederschap
feb 2017Een ontroerende bijeenkomst
jan 2017Umm al-Hiran
jan 2017De moderne wereld
dec 2016Komen giften bestemd voor Palestijnen terecht bij terreurorganisaties?
dec 2016De gevaren van het dichterschap
nov 2016Illusoire hoop
nov 2016Het verhaal van Rahieq
nov 2016De bekentenis – een toneelstuk van Motti Lerner
nov 2016Homoseksualiteit in de Bijbel
okt 2016Zo veel te lezen!
okt 2016Stolpersteine
sep 2016Mensen vol goede wil
sep 2016Een koddige discussie
aug 2016Profiling
aug 2016Landmijnen van vijftig jaar geleden
aug 2016Disturbing the Peace
jul 2016De settlers, een nieuwe documentaire van Shimon Dotan
jul 2016Onrustzaaiers
jun 2016Ramadan
jun 2016Het gedoe met de NGO's
mei 2016Choemoes
mei 2016De lessen van de Sjoa
mei 2016ITO-land
apr 2016Qaryut
apr 2016Leenwoorden
mrt 2016Breaking the Silence
mrt 2016BDS
feb 2016Naastenliefde
feb 2016De zwarte lijst
jan 2016Liefde voor het land
jan 2016De Bruiloft van de Haat
dec 2015Demonstratie en droom
dec 2015Na het stenen tijdperk
dec 2015Bestaat er een tweede en derde generatie sjoa-aandoening?
nov 2015Nieuwe CD met chazzanoet uit Groningen
nov 2015Volksverhuizing
nov 2015Rabin
okt 2015Demonstratie
okt 2015Israël nu
sep 2015Breaking the Silence
aug 2015W.G. Sebald
aug 2015Belangrijke beslissingen van het Nederlandse Ministerie van Financiën
aug 2015De Joodse ‘lente’
aug 2015Opruiing
jul 2015Monddood gemaakt
jul 2015Khader Adnan
jun 2015Cholot
jun 2015Geneeskunst
jun 2015Positief denken?
mei 2015Rechtshandhaving onder bezetting
mei 2015Apartheid
apr 2015Alternatieve herdenking van de gevallenen 2015
apr 2015Pesachproblematiek
mrt 2015Maar die kat kwam weer …
mrt 2015Demonstratie zaterdagavond 7 maart
mrt 2015Op naar de vrede
feb 2015Losse flodders
feb 2015Opruiming
jan 2015"Alles is in orde …!"
jan 2015Zekerheden
jan 2015Tunnelvisie
dec 2014Mensenrechten
dec 2014Boeken en kranten
nov 2014Ra'ad Moessa
nov 2014Rabinherdenking
okt 2014Een gewone vrijdag van protest en actie
okt 2014MachsomWatch
okt 2014Het nieuwe (Joodse) jaar
sep 2014Zinloze oorlog
aug 2014Onderhandelen met Hamas
aug 2014Situatie
aug 2014Vijgeblad
jul 2014Schuilkelder
jul 2014De Israël Vredesconferentie
jun 2014Het Klaaglied
jun 2014Meer petities
jun 2014Petitie
jun 2014Een golf van hongerstakers
mei 2014Documentaire over de oorlogsjaren in het N.I.Z.
mei 2014Israël en minderheden
mei 2014Open brief aan mezelf
mei 2014Globalisering en taal
apr 2014Israël boos
apr 2014Immigranten
apr 2014Afleiding
mrt 2014Namen
mrt 2014Het werk met mijn dokters
mrt 2014Ballingschap
mrt 2014Vertaalmachines
feb 2014Boycot en de rest
feb 2014Links actief
feb 2014Junk-mail
feb 2014De autobiografie
jan 2014Doof
jan 2014Een Joods concentratiekamp?
jan 2014De scheidingsmuur
dec 2013Twee ministers van Buitenlandse Zaken uit Nederland
dec 2013Een stukje geschiedenis - 75 jaar geleden
nov 2013Taalverwerving bij adoptie
nov 2013Vertrouwen bouwen
nov 2013Schaamte
nov 2013Woorden
okt 2013Makhoul
okt 2013Het nut van memoires
okt 2013De gevoelswaarde van lettercombinaties
sep 2013Sprekende dieren
sep 2013Een onrechtvaardige wet
sep 2013De spelling van het Nederlands
aug 2013De taal van conflicten
jul 2013Geen woorden, maar daden
jul 2013Voor de vakantie
jul 2013Nostalgie
jun 2013De biologie van de taal
jun 2013Altijd wat
jun 2013Kennismaking
mei 2013De talen van de Joden