inloggen
×

Mijn Crescas

Inloggen met gebruikersnaam & wachtwoord






Zonder wachtwoord snel inloggen?

Columns

Weblogs disclaimer

Leo Mock

Leo Mock (1968) volgde een opleiding aan een talmoedhogeschool (jesjiwa) in Israël. Verder studeerde hij Joodse geschiedenis aan de Bar-Ilan Universiteit en oude geschiedenis aan de Universiteit van Amsterdam (UvA). In december 2015 promoveerde hij cum laude aan de Tilburg University op een proefschrift, getiteld 'Het begrip Ruach Ra'a in de rabbijnse responsaliteratuur van na 1945: een case study in de relatie tussen kennis over de fysieke wereld en traditionele kennis'. Leo Mock heeft verschillende publicaties over jodendom op zijn naam en is betrokken bij het tijdschrift Tenachon, een uitgave van PaRDeS, een stichting die zich inzet voor het ontsluiten van Joodse bronnen voor een Joods en Christelijk publiek en het bevorderen van de interreligieuze dialoog. Voor Crescas verzorgt hij, naast zijn wekelijkse column op de website, diverse Rabbinica-cursussen. Sinds zomer 2012 is Leo Mock adviseur Joodse Zaken van Beth Shalom. Aan de Tilburg University is hij docent Judaica.

vrijdag 16 augustus 2019

Het massatoerisme maakt van ons allen dezelfde mens. We zien er op reis steeds meer hetzelfde uit qua kleding: een petje of ander (mal) hoofddeksel, T-shirt, korte broek, sandalen of wandelschoenen, rugzak met in ieder geval het onvermijdelijke waterflesje – van weggooiplastic, gerecycled plastic of metaal – een smartphone met googlemaps of andere navigator en eventueel, voor de ouderwetsen onder ons: een fototoestel om de hals en een reisgids in de hand. En daarom gaan we natuurlijk ook allemaal naar dezelfde dingen toe. Het gevolg is dat de meeste historische plekken en steden op aarde steeds meer bezocht worden en er rond die plekken een ware toeristenindustrie ontstaat – een probleem dat tegenwoordig wordt erkend en dat men probeert tegen te gaan door planning en sturing. Nu al bezoeken jaarlijks zo een 17 miljoen toeristen Amsterdam – evenveel als de inwoners van heel Nederland …

En dus staan er ellenlange rijen voor de kathedraal in Florence, die we maar even overslaan. In Pisa is het niet veel beter en moet je uren wachten om de kathedraal aldaar in te mogen – want er waren al zoveel mensen binnen geweest vandaag en dus doet men aan opgelegde spreiding. Mede om deze redenen lezen we bijna nooit reisgidsen of informatie op Internet. Want je ziet toch allemaal hetzelfde. We laten ons liever inspireren door wat we toevallig tegenkomen en waar ons oog op valt. De kleine dingen soms die veel zeggen. Bij ons gaan we ook altijd overal twee keer naar toe – de eerste keer om het te bekijken en de tweede keer om alles nog eens te zien plus wat we de eerste keer hebben gemist. Onze/mijn voorkeur gaat hoe dan ook meer uit naar kleinere steden. Zo ook in Italië – Pistoia, Lucca en Siena vond ik leuker dan Florence. Als je op reis iets leuks tegenkomt, moet je dat dus vooral aan niemand vertellen. Want voor je het weet is je geliefde plekje een hotspot geworden.

Lucca kende ik voor het eerst uit mijn colleges middeleeuwse Joodse geschiedenis. Het was de woonplaats van de illustere Kalonymos familie. Deze familie van rabbijnen met grote Talmoedische kennis, taalvaardigheid (dichters) en handelsgeest, trokken van Lucca ergens in de negende, tiende eeuw naar Duitsland en waren de grondleggers van de bekende gemeentes in het Rijnland: Mainz, Spier en Worms. Maar ook van Joodse centra in Noord-Frankrijk. Zij hadden ook veel mystieke kennis die ze van de legendarische Abu Aaron,
een rabbijn uit Babylonië, hadden ontvangen, die deze aan hun voorvader in Lucca had overgeleverd. De familie Kalonymos werd dan ook de drager van de mystieke traditie in het Rijnland door de zogenaamde chassidim aldaar – niet te verwarren met de beweging in Oost-Europa in de achttiende eeuw.

Ook Pistoia blijkt een leuk stadje te zijn en niet ver van onze verblijfplaats. Wanneer we een prachtig gebouw zien, willen we dat ook van binnen bekijken. Het blijkt een bank te zijn – klopt, want er staat Cassa di Risparmio op de buitenkant. Dat 'spaarbank' betekent. Op de stenen grond ligt echter onmiskenbaar een Magen David.

Joden in Pistoia? Thuisgekomen kijken we het even na. Er waren ooit Joden in Pistoia en die werkten inderdaad vooral in het bankwezen en het geldschieten. Maar dat blijkt allemaal vooral in de veertiende-zestiende eeuw te zijn geweest.
En bovendien: de Magen David wordt als Joods symbool pas vanaf de negentiende eeuw echt wijdverspreid gebruikt. Maar laat nu net de spaarbank van Pistoia in de negentiende eeuw te zijn opgericht! Dus toch een Joods symbool? Wie weet … Zoals ik al zei: wie in Europa reist, ziet overal wel iets van Joodse wortels.

Thuisgekomen na een vermoeiend tripje genieten we op een terrasje van een glaasje frisdrank. Nadat ik een tijdje glazig naar het lege flesje heb zitten kijken, kom ik tot de conclusie dat de personage op het flesje me enigszins bekend voorkomt. Herzl op een Cola-flesje? Behalve de bril dan …

Sjabbat sjalom!

Delen |

vrijdag 2 augustus 2019

Toeval of niet, maar de zomermaanden en het begin van de vakantieperiode vallen altijd samen met het lezen van de wekelijkse parasjiot (stukken) uit het Bijbelboek Bemidbar, dat grotendeels over de tochten van de Israëlieten in de woestijn gaat. En op één of andere manier kan je verre echo’s van deze verhalen als moderne toerist op een bepaalde manier terug herkennen op je reizen door de wereld.

Neem nu het motief van het (denkbeeldige) gebrek aan voedsel en water dat in sommige van deze verhalen een rol speelt. Wie herkent dat als reiziger die zich ook in de vakantieperiode aan de traditie wil houden nu niet? Buiten je vaste habitat met restaurants onder rabbinaal toezicht, grote voedselproducenten die op hun product vaak een certificaat of koosjer-symbool afdrukken, kasjroetlijsten en dergelijke wordt het al een stuk moeilijker. Tuurlijk in de grote steden in het Westen valt het wel mee – daar zijn meestal wel Joodse gemeentes, een Chabad-huis dat tevens een soort mensa is, of andere vormen van Joodse aanwezigheid te bespeuren. Maar wie in dorpjes verblijft, heeft het moeilijker. En wat neem je nu van huis allemaal mee en wat niet? Hoeveel water heb je op reis bij je in verband met de on-Nederlandse hitte? Een vast terugkerend punt van discussie op onze eigen reizen …

Dan een thema van de verspieders uit de verhalen: niemand gaat (meer) op reis zonder gedegen vooronderzoek. Van aangeschafte reisgidsen – die sommigen van kaft tot kaft lezen – tot informatie op Internet en natuurlijk van hen die je voorgingen op hun reizen door hetzelfde gebied. Veel bruikbare tips maar ook veel kuddegedrag. Ook het element van navigatie valt onder het verspieden, dat is er in het digitale tijdperk niet makkelijker op geworden. Vroeger was het lekker duidelijk: je had de kaart en die werd door de pater familias meestal minutieus bestudeerd. Tegenwoordig reist iedereen met GPS-navigatie (en neuroten als wij schaffen natuurlijk óók nog een kaart aan). Maar, er zijn verschillende andere systemen: Google-maps en Waize. En de ANWB heeft óók best een goede routeplanner – wat kies je dus?

En om het ingewikkelder te maken: wat nu als de diverse systemen verschillende routes geven? Dat leidt bij ons tot Talmoedisch navigeren – je gebruikt drie systemen die je steeds met elkaar vergelijkt en de meerderheid volgt. Een beetje het principe dat rabbijn Karo (zestiende eeuw) aanhield bij het beslissen van de halacha in zijn Sjoelchan Aroech. Die baseerde dit werk grotendeels op de meningen van drie grote geleerden rabbi Jitschak Alfasi (de Rif, elfde eeuw), Maimonides (twaalfde eeuw) en de Rosj - Asher ben Jehiel (dertiende, veertiende eeuw) waarbij hij het meerderheidsprincipe aanhield. Gekmakend misschien op reis, maar je hebt wel zekerheid. Althans, als je weet hoe je met de systemen om moet gaan en een leesbril bij de hand hebt – het GPS-systeem van de auto is door de zon bijvoorbeeld weer niet te lezen; maar dat op de telefoon is weer te klein om zonder bril goed te doen als je zo rond de vijftig bent …

Dan is er het thema van leiderschap, dat in de woestijnverhalen steeds onder druk lijkt staan. Mosjé krijgt kritiek van zijn eigen broer en zus “over de Koesitische vrouw die hij genomen had.” Even later moet hij zich verdedigen tegenover Korach en 250 prominenten die een soort opstand beginnen. Dan is er die rots waar Mosjé op slaat in plaats van tegen de rots te spreken – een betere vorm van communicatie dan het gebruik van kracht. Op reis staat leiderschap ook onder druk. Welk model kies je als je als familie op reis gaat? Mag degene die rijdt zich ook met de navigatie bemoeien of juist niet? Wie bepaalt wat er gegeten wordt en waar, de ouders of de kinderen? Wie bepaalt het programma, hoeveel geld mag er worden uitgegeven? Hoe lang verblijf je op één bepaalde plek – rondtrekken of grotendeels op één plek blijven? Zwemmen of naar de oude stad? Shoppen of naar de Joodse wortels zoeken in Toscane, Umbrië, Castilië of Saloniki? Hoe vaak stop je bij het benzinestation om te tanken of te plassen of om een kop koffie te drinken? Enfin, ga er maar aan staan.

Tot slot is er het verhaal van de Gouden Slang die door Mosjé wordt gemaakt omdat de Israëlieten worden gebeten door slangen. Ook schorpioenen horen volgens de Tora tot de uitdagingen van de woestijn. Neem antimuggenspul mee als je naar Toscane gaat, hadden ze ons nog gezegd. Tja dat waren we weer vergeten, met als gevolg dat we ’s avonds lek geprikt maar tevreden in ons bed liggen. En onderweg, gewoon bij een benzinestation langs een snelweg, vonden we dit boek in het Italiaans. uit het Hebreeuws vertaald.

De Joodse cultuur en roots zijn nooit écht ver weg – in Europa in ieder geval.

Sjabbat sjalom!

Delen |

vrijdag 21 juni 2019

Nog maar net ruim een week terug uit Israël, waar we met Pesach verbleven, of ik moest opnieuw naar het Beloofde Land afreizen. Mijn moeder had haar heup gebroken, moest worden geopereerd en circa een maand revalideren. En zo zit ik enkele weken na Pesach alweer in het vliegtuig op weg naar mijn moeder. Uitgerekend op de dag van mijn vertrek is er een staking bij het openbaar vervoer – grote drukte op Schiphol was het gevolg. Maar ik slaag er toch in om op tijd de gate te bereiken …

In Israël aangekomen, ga ik nog dezelfde avond bij mijn moeder langs. Echt vrolijk is het in het revalidatiecentrum niet. Maar dat zal meestal niet het geval zijn. Het kan wel gezelliger worden gemaakt als men wat investeert in het interieur en de verf. Alles ziet er namelijk uit als of het veertig jaar geleden is. Vooral erg sober. Ook het eten oogt eenvoudig – weinig verse groenten en fruit. Die moet je maar van huis meenemen, zegt men. Wie in Israël in het ziekenhuis ligt, moet vooral door zijn familie worden geholpen, lijkt het devies. En inderdaad zie ik veel patiënten die voortdurend bezoek krijgen dat dingen heeft meegenomen. Ook blijft men vaak slapen – op een matras op de grond. Maar, wat doen mensen zonder familie of met familieleden die weinig tijd hebben om veel aanwezig te zijn bij hun familieleden?

Er is ook te weinig personeel, dat daardoor onder grote druk staat en de patiënten niet altijd vriendelijk te woord staat. Bovendien is er een strenge hiërarchie, waarin de specialist bovenaan staat, daaronder gewone artsen, afdelingshoofden, zusters en helemaal onderaan het gewone personeel, dat grotendeels uit Russen en Ethiopiërs bestaat. Iedereen doet vooral zijn eigen taak en weigert dingen te doen die niet bij zijn takenpakket horen of die onder zijn kennisniveau liggen. Ook wordt iedereen aangemoedigd heel vroeg naar bed te gaan, het liefst tussen acht uur en half negen 's avonds. Want er is geen menskracht om patiënten op afwijkende tijden naar hun kamer te brengen. Sommigen worden dan ook door hun familie op een later tijdstip in bed gelegd of hebben een eigen privé-zuster ingehuurd die hen 24 grote delen van de dag bijstaat. De fysiotherapie is wel goed – na enkele weken kan mijn moeder al prima lopen met een looprekje.

Dagelijks zijn er lezingen die gerelateerd zijn aan revalidatie, gezond eten, regelmatig leven en dergelijke. Leuk, maar het gaat wel telkens over je ziekte, invaliditeit of aandoening. Een cultureel programma dat vertier brengt in de vorm van optredens, muziek, film et cetera is er bijna niet. Dan zijn het wel lange, eenzame dagen. Anders dan in Nederland en niet per se in positieve zin …

Raar, want juist vanuit onze Joodse waarden en normen, waar we ons vaak op beroepen, zou een ander beleid mogelijk, noodzakelijk en zelfs verplicht moeten zijn. Juist de mensen die afhankelijk zijn moeten worden geholpen en het leven moet hen aangenaam worden gemaakt. Fijn dat men in Israël jesjivot, mikves, sjoels en leerhuizen in alle soorten en maten bouwt, maar een goede gezondheidszorg die sensitief is voor de noden en wensen van een patiënt is ook een Joodse waarde. De autonomie van het individu is immers heilig, ook of juíst in het Jodendom waar elk mens (op een bepaalde manier) als een evenbeeld van God wordt gezien.

Terug in Nederland val ik met mijn neus in de keppeldiscussie. Allemaal naar aanleiding van uitspraken van de Duitse coördinator antisemitismebestrijding Felix Klein dat Joden in Duitsland maar beter geen keppel kunnen dragen. Of dit ook in Nederland zo is, is niet van belang, want het CIDI en de media springen er maar wat graag bovenop. En dus werd er een keppeldemonstratie gehouden in Den Haag waar iedereen, uit solidariteit, een keppel op doet. Want hadden Grishaver en zelfs Rosanne Hertzberger niet gezegd dat je in Nederland niet meer met een keppel kunt lopen?

Slechts tweehonderd mensen komen er op af, grotendeels niet-Joden. Het Reformatorisch Dagblad spreekt niettemin over “een zee van keppels” – 'een klein poeltje met keppels' is een betere metafoor. De Joodse gemeenschap stemt met de voeten en blijft terecht weg. Zelfs Bolkenstein is er, met keppel op. Men is even vergeten dat hij in 2010 nog (min of meer) zei dat 'bewuste Joden' beter uit Nederland konden emigreren, maar dit later weer terugnam.

Interessant genoeg lijkt de secretaris van het Nederlands Israëlitisch Kerkgenootschap, Ruben Vis, zich te distantiëren van de demonstratie en de ophef over antisemitisme in Nederland. Hij zegt hierover bijvoorbeeld in Trouw: "De bewering van Grishaver, die zelf geen keppel draagt, stoorde Amsterdamse joden die dat wel doen. Zoals Ruben Vis, algemeen secretaris van het Nederlands-Israëlitisch Kerkgenootschap, de koepelorganisatie van orthodox-joods Nederland. ‘Onzin’, zegt hij. ‘Ik kom gewoon overal met mijn keppel. In alle wijken, van Zuid, Bos en Lommer tot Slotervaart en de Bijlmer’.” In een column op Jonet, ‘Twee schoenen aan je voeten en een keppel op je hoofd’, gaat hij hier nog dieper op in en besluit daarin met de nuchtere woorden: “Het zou mooi zijn als iedereen vooral op zoek zou gaan naar betekenis in het leven, zich minder onfatsoenlijk uit zou laten, zich minder schuldig zou maken aan complotdenken en zich niet jegens zijn medemens zou misdragen. Dan kunnen Joden die hier toch al mooi vierhonderd jaar wonen, zich ook verder wijden aan hun eigen levensvreugde en hun bijdragen aan de samenleving. Afgesproken?”

Ondertussen legt rabbijn Evers in Trouw uit waarom een keppel zo belangrijk is. Hij geeft zelfs vier redenen:
1. Als signaal naar buiten toe: "een keppel geeft aan waar ik bij hoor en waar ik voor sta. Ik ben solidair met het joodse volk en Israël.”
2. Diversiteit binnen de Joodse groep: "een keppel is een uiting van mijn persoonlijkheid. Ik maak duidelijk bij welke subgroep ik hoor.”
3. Respect voor het hogere, "dat ‘er iets boven ons is’" en daarmee "het bevorderen van onze integriteit.”
4. Religieuze schaamte: "Wij bedekken onze hersenen omdat we ons schamen voor ons verstand. God heeft de mensheid met zeer veel intelligentie begiftigd, maar als wij het resultaat van onze inspanningen aanschouwen, komen wij al gauw tot de conclusie dat wij er niet veel van hebben gebrouwen. De wereld had zo veel mooier kunnen zijn", aldus rabbijn Evers.

Raar die link tussen schaamte en intellect, want juist in de Middeleeuwen zag men in het intellect het bijzondere, Goddelijke aandeel in de mens. Maar ook reden 1 en 2 zijn interessant, omdat rabbijn Evers hiermee de keppel als een identiteitssymbool ziet, en niet per se als religieus artefact. Maar dan mag je ook zelf beslissen wanneer je wél en niet een keppel opzet. En dus mag een vrouw er ook één op. Zo ver wil rabbijn Evers dan weer niet gaan …

Aan de andere kant van het spectrum zit rabbijn Lody van de Kamp, die het politieke gebruik van de keppel – een puur religieus object – afkeurt. In een opiniestuk ‘Gebruik keppeltje niet als demonstratiemiddel’ in het RD legt hij dat precies uit: "Het dragen van een keppel is geen losstaande religieuze opdracht. Het maakt deel uit van het totaal van religieuze voorschriften. Het leent zich er niet voor gebruikt te worden bij demonstraties". Enfin, lees het verder zelf maar uit… Een interessant opiniestuk, hoewel ook Lody moet erkennen dat ook niet-Joodse bezoekers in een synagoge een keppel wordt opgezet.

Tot slot: hoe anders zag het Jodendom er in de Middeleeuwen uit. De Or Zarua (Wenen, twaalfde eeuw) schrijft in zijn behandeling van de sjabbatwetten, het volgende: “Daarom lijkt het me dat een minderjarig persoon niet uit de Tora mag lezen met ontbloot hoofd, en zeker geen volwassen persoon. Daarom vind ik de gewoonte van de rabbijnen uit Frankrijk niet goed die een zegen (beracha) uitspreken met ontbloot hoofd en op Simchat Tora kleine kinderen oproepen [voor de Tora] en de naam van God uitspreken met ontbloot hoofd. En ik weet niet hoe ik deze minhag kan verdedigen, tenzij ze de andere mening volgen [zoals gebracht] in Mesechet Sofrim…”

In dit late tractaat (achtste eeuw), dat aan de Talmoed werd toegevoegd, wordt het volgens één mening namelijk toegestaan aan iemand zonder hoofdbedekking om (een gedeelte van) de zegeningen van het Sjema voor te dragen.

Sjabbat sjalom!

Delen |

vrijdag 24 mei 2019

Tradities zijn mooi en geven houvast, maar soms kunnen tradities ook worden doorbroken. Zoals de 'traditie' van de afgelopen jaren van heibel rond de 4-mei herdenking. Die bleef dit jaar uit, waarom is niet helemaal duidelijk – hebben we hier met een beginnende trend te maken? Misschien kwam het wel doordat Joden minder betrokken waren om deel te nemen aan de nationale herdenkingen, omdat die dit jaar op de sjabbat vielen, en sommigen vinden dat herdenken niet met sjabbat te verenigen is. Is het niet toch beter om samen met iedereen te herdenken? Daar zouden we misschien wat meer over kunnen discussiëren, net als over de halachische argumenten – als die er zijn – die vóór of tegen nationale herdenkingen op sjabbat pleiten. Door discussiëren, argumenteren, van mening verschillen en debatteren op waardige wijze worden onze meningen nog beter en meer doordacht.

Maar wacht eens, was er echt geen heibel? We hadden de vervelende 'discussie' rond de wandeling van Kamp Westerbork naar Groningen. Die leidde tot grote commotie in Joodse kring – althans als je de media mag geloven. De opwinding was zo groot dat de wandeling werd afgelast wegens bedreigingen. Volgens directeur Dirk Mulder kwamen die uit "zowel de antivluchtelingenhoek als vanuit de Joodse gemeenschap." Waar kwam die commotie eigenlijk vandaan? Vooral het NIW en het CJO waren hier druk mee bezig – hoewel Mulder ook aangeeft dat kampoverlevers hem erop aanspraken dat hij Westerbork zou willen “verkwanselen.”

In het commentaar van Esther Voet in NIW nr. 29 (p. 7), van 3 mei, worden de bedreigingen weliswaar veroordeeld, maar straalt zij toch een beetje een 'eigen schuld dikke bult’ houding uit naar Mulder, want dan had hij maar beter moeten luisteren naar de Joodse gemeenschap. Zoiets. Of we onze belangen op deze manier echt voor het voetlicht krijgen, is nog maar de vraag … Maar is er echt een discussie gevoerd in Joodse kring over deze zaak? Zou er echt geen enkele Joodse Nederlander zijn die de oorlog heeft meegemaakt en dit toch niet zo erg vindt? Of het er mogelijk zelfs mee eens is? We weten het niet, want er wordt door iedereen – Joods en niet-Joods – vooral óver ons gepraat. In een gesprek dat ik onlangs had met een overlevende gaf deze juist aan dat hij erg begaan was met het lot van vluchtelingen en asielzoekers. Hij wond zich op over de kilheid waarmee de zaken soms worden behandeld en hoe mensen worden uitgezet naar voor hen gevaarlijke gebieden. Wat hij van de Westerborkloop voor de vluchtelingen vond, ben ik vergeten te vragen.

Ook rabbijn Lody van de Kamp begrijpt de commotie niet echt: "Van de Kamp is geschrokken van het Joodse verzet tegen het organiseren van de Nacht van de Vluchteling op Kamp Westerbork", schrijft het Nederlands Dagblad van 11 mei jl. Zijn er ook geen aanknopingspunten in onze eigen Joodse traditie? Volgens de Tenach – en dat wordt echt verschillende keren herhaald (volgens sommigen zelfs 36 keer, hoewel ik dat niet heb geteld …) – moeten we de vreemdeling beschermen en liefhebben. Mooi, denk je. Maar als argument wordt nu juist de eigen ervaring van geweld en vervolging in Egypte gegeven.

Laten we eens enkele voorbeelden bekijken:
“Een vreemdeling zult u niet pijnigen (met woorden, lm), noch hem benauwen / verdrukken, want u bent vreemdelingen geweest in het land Egypte.” (Sjemot 22:20)
“De vreemdeling zult u niet benauwen /verdrukken, want u kent de ziel / aard / het gemoed (nefesj, lm) van de vreemdeling, omdat uzelf vreemdelingen bent geweest in het land Egypte.” (Sjemot 23:9)
“… en u zult hem (de vreemdeling, lm) liefhebben als uzelf, want u bent vreemdelingen geweest in het land Egypte: Ik ben de Eeuwige, uw God.” (Wajikra 19:34)

We presenteren het Jodendom graag als een open religieuze cultuur waarin meningsverschillen worden toegejuicht, iedereen zijn mening mag geven en naar elkaar wordt geluisterd en men het hartstochtelijk maar respectvol oneens kan zijn. In praktijk blijkt dat wat minder. Want ook over de vraag of het antisemitisme stijgt in Nederland en hoe de Joodse gemeenschap zich zou moeten opstellen, wordt er niet echt respectvol naar elkaar geluisterd. Ook hier bepalen de 'opiniemakers' van het NIW wat wij voelen en denken, hierbij soms gesteund door het CJO en het CIDI. En dus moet de genuanceerde 5 mei-lezing van Rosanne Hertzberger wel haast onzinnig lijken, aldus de teneur in NIW nr. 31 (p. 11), van 17 mei. Zelfs een kind van twaalf (Anaïs Swirc) uit Barendrecht begrijpt het beter! En ook rabbijn Lody van de Kamp moet als dissidente mening een beetje worden weggezet als onbenul. Deze had namelijk, ook in het ND, gezegd dat het allemaal wel meeviel.

‘ “Het beeld in stand houden dat Joden in Nederland gevaar lopen, is een onterechte en zware beschuldiging aan het adres van de Nederlandse samenleving”, zegt de orthodox-Joodse rabbijn desgevraagd. “Er zijn hier geen kerken, scholen of politieke partijen die het antisemitisme uitdragen.”
Van de Kamp wijst erop dat er in Nederland nauwelijks strafbaar antisemitisme voorkomt. “Prima dat deze partijen hun verantwoordelijkheid nemen, maar dan moeten ze wel bij de feiten blijven. Alle respect voor de goede wil van ChristenUnie-leider Gert-Jan Segers, maar hij moet niet populistisch gaan doen. Hij moet zich niet laten meeslepen in de slachtofferrol waar een deel van de Joodse gemeenschap niet uit lijkt te komen.” ’

In plaats van een discussie die best scherp mag zijn maar gerespecteerd, wordt de rabbijn een “voormalig rabbijn” genoemd die bovendien “een geziene gast” in het ND is – een christenvriend … zoiets? En bovendien is hij ook al berucht vanwege zijn bezoek aan de salafistische As Soennah moskee – nee, met zo’n rabbijn ga je geen kopje thee drinken …

Van deze manier van opiniemaken wordt je niets wijzer. Wel als je zijn boekje leest Over muren heen, een briefwisseling tussen de rabbijn en de jonge moslima Oumaima Al Abdellaoui. En dan kun je nog steeds vinden dat hij ongelijk heeft, maar het brengt je eerder tot een beter inzicht van de materie dan je opsluiten in je eigen gelijk.

Misschien moet je ook juist het artikel in het ND lezen dat de onrust over antisemitisme nuanceert: “Een blik op de cijfers leert dat het aantal meldingen van antisemitische incidenten in Nederland daalt, van 1035 in 2014 naar 603 vorig jaar. De meeste meldingen betreffen scheldpartijen of bekladdingen in de directe woonomgeving van Joden. En Europees gezien, doet Nederland het goed – in Frankrijk en Duitsland groeit het aantal meldingen juist, en fors.”
En: ‘Het is paradoxaal dat het aantal meldingen over antisemitisme daalt, maar dat media en belangengroepen er wel veel aandacht voor hebben, zegt cultuurhistoricus Remco Ensel van de Radboud Universiteit, die voor het NIOD onderzoek deed naar het hedendaags antisemitisme … “Als je louter naar de cijfers kijkt, lijkt er geen reden voor meer dan gewone ongerustheid.” ’

Onderzoeker Ensel denkt dat Van de Kamp te positief is en Esther Voet te negatief, het zit ergens in het midden. Opmerkelijk genoeg wijst hij juist op gevaren die we weer niet in het NIW zien terugkomen, integendeel: ‘Ensel ziet het antisemitisme in Nederland veranderen. “Het denken over een wereldwijd complot van de Joodse elite die de natie ondermijnt, lijkt steeds meer salonfähig te worden. Het is niet langer beperkt tot Oost-Europese landen. De Hongaarse Jood en miljardair George Soros is vaak de kop van jut. Je ziet dat bij Thierry Baudet van Forum voor Democratie. Ik zeg niet dat hij antisemitisch bezig is, maar Baudet heeft Soros opgevoerd in een verkiezingsfilmpje. Ook maakt de Forum-leider haast schalkse verwijzingen naar dat gedachtegoed.” ’

Discussie leidt meestal tot betere oplossingen en meer afgewogen besluitvorming. Maar bruggen bouwen (hoe wankel ook) en verbinden is moeilijk, tijdrovend en frustrerend. En vrede maak je nu eenmaal met tegenstanders en mensen waar je het niet mee eens bent.

Sjabbat sjalom!

Delen |

vrijdag 10 mei 2019

In Israël liggen de verhalen op straat. Ach, waarschijnlijk ook wel in Nederland, maar misschien moet je hier meer je best doen om ze te vinden dan in het Beloofde Land, waar alles al snel iets magisch krijgt. Neem nu die man in de souvenirshop in Jeruzalem, waar we onze cadeaus kopen voor vrienden in Nederland. De man komt oorspronkelijk uit Perzië, Teheran, en heeft iets melancholieks in zijn ogen. Ja, hij zou best wel eens terug naar Iran willen, maar ja, niet echt mogelijk in de huidige constellatie, zucht hij. We horen het een beetje aan en struinen het winkeltje een beetje door. “Hij geeft makkelijk korting, let maar op”, zegt mijn vrouw en refereert aan een eerder bezoek aan de winkel ruim een half jaar geleden. Toen was ze daar met haar moeder en zus. En toen ging mijn vrouw met fikse kortingen weg – afdingen en sjacheren in nu eenmaal een ingesleten gewoonte in het Midden-Oosten en dus ook in Israël.

De man herkent haar inderdaad – “Jij was al eens hier toch? Met andere vrouwen.” Hij weet het blijkbaar nog. Want de man kon de vorige keer uitgebreid zijn verhaal kwijt over zijn grote liefde van zo’n veertig jaar geleden. Die kwam toevallig uit het Jemenitische dorp van mijn vrouw. Hadassa heette ze en ze werkte in de apotheek – destijds geen slechte baan en bovendien het teken van scholing. Iedereen in het dorp kende 'Hadassa de apothekeres'. Maar het huwelijksfeest ging niet door, want de ouders kwamen er niet uit. Misschien omdat het toch twee verschillende etnische achtergronden waren? Een verhaal van veertig jaar geleden, maar dat voor de man blijkbaar nog steeds iets van een verse wond heeft. We kopen een mooie chanoekia, een besamim-bus voor de havdala, en een broodplank met broodmes voor de sjabbat-challes. Ook deze keer gaan we met kortingen weg, maar volgens mijn vrouw minder spectaculair dan bij het vorige bezoek. Toch begeleid hij ons vriendelijk naar de uitgang van zijn winkel: “Tot de volgende keer”, zegt hij.

En dan is er nog J, een vriendin van mijn vrouw die haar een bijzonder verhaal wil vertellen. Ze kennen elkaar nog van de middelbare school. Ongeveer een maand geleden sprak een haar onbekende oude man haar aan op straat. “Ik zie aan je dat je wat met je meedraagt van toen je zestien was, iets dat je hebt gedaan en waar je niet mee in het reine bent gekomen, waar je nog niet klaar mee bent.” Hij draagt haar op naar de desbetreffende persoon toe te gaan met een mandje lekkere dadels, amandelen en ander fruit. En vergiffenis te vragen. De man was verdwenen, maar ze wist meteen waar hij het over had. Had zij immers niet toen ze zestien was een medeleerling in het gezicht geslagen?! Ze was het nooit vergeten en moest er nog vaak aan denken. Ze voelde zich er schuldig over en had het zelfs aan haar kinderen verteld: “Kijk, dat kan er gebeuren als je kwaad wordt.”

Ze moet haar vergiffenis vragen. Maar waar woont die vrouw nu, ruim dertig jaar later? Allerlei mensen vraagt ze het. Met veel moeite weet ze het kantoor van de vrouws man te traceren. En dus loopt ze op een zonnige dag met een versierd mandje met vruchten en noten een duur advocatenkantoor binnen. De man begrijpt er maar weinig van. Waarom moet hij dat mandje aan zijn vrouw geven? Waarom wil ze hem niet vertellen waar het over gaat? Nee nee, zegt ze, zijn vrouw moet haar maar bellen. En dus belt die even later op en vraagt aan J. waarom ze aan iedereen vraagt waar ze woont en wat er in vredesnaam aan de hand is? Weet je nog zo’n 32 jaar geleden? Nee. J. vertelt nu het verhaal over de klap in het gezicht die ze haar had gegeven. Wie herinnert zich dat nu nog, reageert haar gesprekspartner enigszins geïrriteerd. Waarom al die ophef om iets van 32 jaar geleden? En ja, ze heeft het haar allang vergeven. Ze hangt de telefoon op. Die oude man was natuurlijk de profeet Elijahoe.

Thuisgekomen in Nederland is het snel gedaan met de vakantiesfeer: Jom Hasjoa, 4 mei, en Jom Hazikaron – de herdenkingsdag voor de slachtoffers van oorlogen en terreur in Israël. Bovendien blijken we aan klein oorlogje ontsnapt te zijn. Honderden raketten vliegen opeens uit Gaza richting Israël en die worden weer beantwoord door Israëlische tegenaanvallen. Er vallen doden aan beide kanten van de grens. Dit keer duurt de oorlog maar enkele dagen – een micro-oorlog. Laten we hopen dat de wijsheid overheerst en men daar iets van een (koude) vrede kan creëren. Als begin van een normalisatie.

Sjabbat sjalom!

Delen |
aug 2019Cola drinken met Herzl
aug 2019Reizen met de echo’s van Bemidbar
jun 2019Keppel op of keppel af
mei 2019Waar is de respectvolle discussie?
mei 2019Een magisch sausje
mei 2019Terug naar het ‘gewone’ leven
apr 2019Maatgevende eieren of olijven
apr 2019Een platoons stemadvies
mrt 2019Bouwen met goede humor
feb 2019Een bijzonder moment
feb 2019Verleden, toekomst ... en heden
dec 2018Over liefdadigheid, honger en tandenpoetsen
dec 2018Licht en weerbaarheid
nov 2018Een betere wereld
nov 2018Klein beginnen
okt 2018Belangrijke vragen
sep 2018Reflecteren op 'kleine' zaken
sep 2018Een eigen, persoonlijk oordeel
sep 2018Koningschap, herinnering, sjofar
aug 2018Stenen en letters
aug 2018Neutrale openbare ruimte graag
jul 2018Let's Get Together and ...
jun 2018Koosjere wijn?
jun 2018Het Mousetrap-effect en Elburg-gevoel
jun 2018Nieuw, nieuwer, nieuwst of meer van hetzelfde
mei 2018Niet na-denken!
apr 2018Mooie tradities en slechte gewoontes
apr 2018De rook van tradities
mrt 2018Bevrijding van het woord
mrt 2018De esthetische ervaring van een bloesemboom
mrt 2018De ene gids is de andere niet
feb 2018Experimenten en spirituele gevaren
jan 2018Verantwoordelijkheid
jan 2018Het weer, het weer
jan 2018De enige onderwijzer
dec 2017Waarachtig licht
dec 2017Eenheid in verscheidenheid
dec 2017Banoe chosjech legaresj
dec 2017Twintig vrouwen
nov 2017Weggesleept
nov 2017Zeepsop bij de koffie
okt 2017Sjabbat Halloween
okt 2017Twee maanden van ‘abstinentie’
okt 2017Bouwoverwegingen
okt 2017Loofhutten en paddenstoelen
okt 2017De tweede dag
sep 2017Het juist gekozen perspectief
sep 2017Bikoeriem uit Noord-Holland
sep 2017Vakantielogistiek
aug 2017Joden in den vreemde
jul 2017Trouwen op de Tempelberg?
jun 2017De vele gezichten van Israël
jun 2017Het nut van kritische visies
jun 2017De grenzen van kritiek en meningsuiting
mei 2017De allerhoogste openbaring op Sjawoeot
mei 2017Een feestje maken
mei 2017Vrijheid is ons hoogste goed
mei 2017Her-denken
apr 2017Veel is een geschenk
apr 2017Op zoek naar een bloesemboom
mrt 2017Zoeken naar duiding en betekenis
mrt 2017Nooit meer vergeten
mrt 2017Een Rotterdams Poeriem-sjpiel
mrt 2017De waarde van een stem
mrt 2017Een rechtvaardige samenleving
feb 2017Veiligheid in vele facetten
feb 2017Sneeuwmuziek en stemgekrakeel
feb 2017De status van de deuropening
jan 2017Empathie in plaats van een versteend hart
jan 2017Risjes en Messiaanse tijden?
jan 2017‘Klein’ nieuws
dec 2016Het speciale licht van Chanoeka
dec 2016Egyptisch geloof 2.0
dec 2016Over kanaries
dec 2016De ‘zegeningen’ van internet
nov 2016Gezocht: tolerantie en nuchterheid
nov 2016Die supermaan kunnen wij zelf zijn
nov 2016Zoals gewoonlijk zaten de peilingen er weer eens ver naast
nov 2016De ideologische veren van Ben-Gurion
okt 2016Een treintje van soekot
okt 2016De zondebok en het toeval
okt 2016Het verlangen en de uitvoering
sep 2016Windmolens, zoemhout en de sjofar
sep 2016Wat is ónze rol in de samenleving?
sep 2016Gerechtigheid
sep 2016Kleine en grote opmerkelijkheden
aug 2016Jeruzalem in beeld
aug 2016Zuivere koffie of zuivere lucht
aug 2016Een nieuwe zonnebril
aug 2016Mensenvlees
jul 2016Woorden als zegen of als vloek
jul 2016Het hoofd koel houden ...
jun 201621 Juni
jun 2016De stem van God of de stem van Satan?
jun 2016Polarisatie of eenheid
jun 2016Tsores en cheese cake
mei 2016Wij zijn allen vreemdelingen
mei 2016Klachten ...
mei 2016Een week vol gedonder
mei 2016Lente
apr 2016Pesach-mijmeringen van een trouwe lezer
apr 2016Verwacht: de Pesach-app!
apr 2016Versjteerd
apr 2016Wat geven we onze aandacht?
mrt 2016(Ver)kleden
mrt 2016Bonobo of chimpansee?
mrt 2016Wat telt meer?
mrt 2016Pink washing en het welles-nietes patroon
feb 2016Tellen en generaliseren
feb 2016Zalm uit de vaatwasser
feb 2016Gevoelige antenne voor foute ontwikkelingen
feb 2016Ruggengraat
jan 2016Vruchten plukken, geen vluchtelingen
jan 2016Negatieve informatie
jan 2016Best tolerant?
jan 2016Joden en Christenen
dec 2015Ober, één dogma-vrij orthodox jodendom!
dec 2015Hoezo is vrijheid gevaarlijk?
dec 2015Terrorisme dat weinig aandacht krijgt
nov 2015Klimaatcrisis en morele crisis
nov 2015Stoere oorlogstaal wakkert angst juist aan
nov 2015Voedsel, gezondheid en dierenleed
okt 2015Wajeera: Sjabbat en gastvrijheid
okt 2015Het doorgaans stille Amstelveen en andere gehuchten
okt 2015Voetbal, geweld en corruptie
okt 2015Gewoon even genieten
sep 2015Inkeer, gebed en goede daden
sep 2015Tumult en stof
sep 2015De kracht van woorden
aug 2015Een Tora van liefde
aug 2015Chatsor Hagelilit
aug 2015Een museum van tolerantie, gebouwd op graven?
aug 2015Joden welkom
jul 2015Ardennen
jul 2015Vakantie – Tempel - zomer
jul 2015Gaat Wilders nu de Ilias verbranden?
jun 2015De weg kwijt
jun 2015Ontroerende universele wensen
jun 2015De dissidente verspieders en de vooruitgang
jun 2015Verbinden
mei 2015Rare dingen
mei 2015Herschepping
mei 2015Aap of microbe ...
mei 2015Lag Ba'Omer
mei 2015Ouderwets gezellig?
apr 2015Herdenken
apr 2015Herdenken en rechtvaardigheid
apr 2015Geprivatiseerde macht
mrt 2015Dit was de week die was...
mrt 2015Zaaien ...
mrt 2015Wolven en andere actualiteiten
mrt 2015Een goede haardag
feb 2015Kommer en kwel op universiteit en internet
feb 2015Hoe meer internet, hoe moeilijker het kaf van het koren te scheiden
feb 2015Poeriem Puber-tijd
feb 2015Wijze lessen van bomen
jan 2015Fris en minder fris ...
jan 2015Ontmoetingen en tegenstellingen
jan 2015'Daarom zwijgt de verstandige in die tijd'
jan 2015Afscheid en vooruitblik
jan 2015De Joodse zonnewende?
dec 2014Wonderlijk ...
dec 2014Chanoeka
dec 2014Bananen, bacteriën en Jak-melk ...
nov 2014Telefoon op sjabbat
nov 2014Als de Masjiach komt
nov 2014Zwarte Piet en de openbare orde
nov 2014De oude traditie van Sjabbat Halloween
okt 2014Talmoed op de snelweg
okt 2014Droissen-veldert
okt 2014Een Soeka van zeven bij twee kilometer ...
okt 2014Soekot
okt 2014Goud of geen goud, dat is de vraag
sep 2014Rosj Hasjana: wat wel en wat niet mag, of toch weer wel ...
sep 2014Fouten rechtzetten
sep 2014Inkeer
sep 2014A Jid darf leben mit der Zeit
aug 2014Was vroeger alles beter?
aug 2014Zinkend schip?
aug 2014Ondanks alles...
aug 2014Hamatsav
jul 2014Vakantie
jul 2014Joodse archeologie in Nederland
jun 2014Het lot-orakel
jun 2014De gelederen der spotters
jun 2014Mysterieuze ossen
jun 2014Slenteren door Amsterdam
mei 2014De ketting van de opperrabbijn
mei 2014Van Ostadestraat
mei 2014Orthodox vandalisme
mei 2014Diverse engerds
mei 2014Belachelijke kritiek?
apr 2014Chameets in de Pesachweek
apr 2014Wat doet een wc-bril in de Haggada?
apr 2014Weg met de chameets-hysterie!
mrt 2014De Rode Koe
mrt 2014Na Poeriem
mrt 2014Gemengde berichten ...
mrt 2014De ultra's en de dienstplicht
feb 2014Dom
feb 2014De Olympische Spelen
feb 2014Europees erfgoed
feb 2014De knikkers van Anne Frank
jan 2014Dat was de week die was...
jan 2014Gelukkig of ongelukkig op Knuffeldag
jan 2014Kasjroet-vervalsingen
jan 2014Koken op sjabbat
jan 2014De substitutieregel
dec 2013Joden en kerst
dec 2013Korte dagen
dec 2013Jodendom en mensenrechten
dec 2013Rabbijnen in het NIW
nov 2013Chanoeka
nov 2013Afscheiden
nov 2013Vrouwen en auto's
nov 2013Nerds
nov 2013Synchroniciteit
okt 2013Zwarte Piet
okt 2013Nieuwe koelkast
okt 2013Na het overlijden van Rabbijn Ovadia Josef
okt 2013Bidden voor Ovadia Josef
sep 2013De grootste soeka
sep 2013Soekot voor iedereen
sep 2013Een liefdevolle Jom Kipoer
aug 2013Bietjes voor Rosj Hasjana
aug 2013Vakantiegevoel
aug 2013In het Heilige Land
jul 2013Sjabbat Chazon
jul 2013Trier
jul 2013Slavernij en de sjabbat
jun 2013Elijahoe haNavi
jun 2013Loodgieten
jun 2013Eer hem, maar wantrouw hem
jun 2013Treuren in of om Tammoez
mei 2013Gelatine kosjer?
mei 2013Een nieuwe ijstijd
mei 2013Vrijheid
mei 2013Gebed voor het Koninklijk Huis
apr 2013Vliegen in een plastic zak
apr 2013Belieber
apr 2013Sehacheles
apr 2013Alleen mannen?
mrt 2013Priesterzegen
mrt 2013Pesach - het is weer feest!
mrt 2013Rook
mrt 2013Wegwerpartikelen
mrt 2013Grap? Of niet?
feb 2013De Poeriem-rav
feb 2013Hongarije
feb 2013Pruiken en zoenen
feb 2013Limor zoekt haar soul-mate
jan 2013Stemmen
jan 2013Winter is niet zo jood
jan 2013Kinderen met Down
jan 2013Leuke kerstliedjes
dec 2012Vrouwen
dec 2012Vreedzaam omgaan met diversiteit
dec 2012Psycholoog of rabbijn?
nov 2012Een ironische gebeurtenis
nov 2012Een teken
nov 2012Zuur
nov 2012Pratende dieren
nov 2012Natuurverschijnselen
okt 2012Boom der Kennis
okt 2012Leesrooster
okt 2012Pas goed op uw smartphone!
okt 2012Back to normal
sep 2012Balans
sep 2012Vreedzame paden
aug 2012Fata morgana, of de kunst van het kijken
aug 2012Luxemburg
jul 2012Leuk hotelletje
jul 2012Impulsief
jun 2012Vogels kijken in de polder
jun 2012Leraren
jun 2012Sport
jun 2012Verdwenen stoel
jun 2012Bacteriën
mei 2012Verslapen
mei 2012Achterstand ingehaald
mei 2012Echt?
mei 2012Jom HaMalka-drukte
apr 2012Een warm bad
apr 2012Post-Pesach dilemma’s
apr 2012Nog even over Pesach
apr 2012Stroomstoring
mrt 2012De waarde van getallen
mrt 2012Lente
mrt 2012Een ingewikkeld parcours
feb 2012Rekenkunst met verrassende uitkomst
feb 2012Crisisverhalen
feb 2012De seculiere inwoners van Kiriat haJovel
feb 2012Waterdamp
jan 2012Werken is gezond
jan 2012Schwer zu sein a Jid
jan 2012Beth Sjemesj
dec 2011Chanoeka-overpeinzingen
dec 2011De 25e van de maand
dec 2011Buitenaards
dec 2011Seizoensperikelen
nov 2011Andere maten
nov 2011Weet wat je eet
nov 2011Over een etrog, een rebbe, rabbijnen en de zon
okt 2011Over voorspellingen en hoofdrekenen
okt 2011Een einde en een begin, maar wel blijven bidden!
okt 2011Reizigers houden niet van regen
okt 2011Introspectie
sep 2011Kabbala-les
sep 2011Troonrede en Miljoenennota
sep 2011SpongeBob
sep 2011Nog eens over inkeer
sep 2011Inkeer
aug 2011Protesteren in Rechovot
jul 2011Awoide zorre
jul 2011Sjocheet van Oranje
jul 2011Bio-industrie en sjechita
jun 2011Moeten wij dieren eten?
jun 2011Cottage cheese
jun 2011Gevaren
jun 2011Onverdoofd
mei 2011Onze voeding
mei 2011Moleculair kasjroet
mei 2011Mei
mei 2011De Masjiach
apr 2011Tussen Amsterdam en Rechovot
apr 2011Vegen met beleid
apr 2011Noden en verboden
apr 2011Chameetsologie en andere Pesachwetenschap
apr 2011SMS uw vraag!
mrt 2011Elke dag Poeriem!
mrt 2011Het einde van de wereld?
mrt 2011Elke dag Poeriem
mrt 2011Teruggeven
feb 2011De zon
feb 2011Woestijngodsdienst
feb 2011Stadswandeling
feb 2011Gekke wereld
jan 2011Liberale Joden of Christenen voor Israël?
jan 2011Het Kohnstamm Instituut en etnische groepen
jan 2011Niets aan de hand
jan 2011Terug in Nederland
dec 2010Instant-religie
dec 2010Wat een gekte allemaal...
dec 2010Vasten voor regen
nov 2010De lichtjes van Chanoeka
nov 2010Schaarste
nov 2010Een drukke zondag
nov 2010Amsterdammer in de provincie
okt 2010Carlebach
okt 2010Mark Rutte, Yona Metzger en UFO’s
okt 2010Informatie-'overkill'
okt 2010Triest en oppervlakkig
okt 2010De bittere maand
sep 2010Met plantjes zwaaien
sep 2010Hufterigheid
sep 2010Xenofobie
sep 2010Een tzaddiek
aug 2010Wat doen we op sjabbat?
aug 2010Een ontspannen vakantie
jul 2010Paul
jul 2010Keppeltjesdag
jun 2010Een echte held
jun 2010Politici laten zich niet horen
jun 2010Bowlen
mei 2010Jesaja 53:5
mei 2010Eten
mei 2010Koninginnedag
apr 2010Lag Be'omer
apr 2010Feestvieren en herdenken
apr 2010Dóórpakken
apr 2010Ben jij nog in?
apr 2010Pesach: waar gaat het echt om?
mrt 2010Méér dan vier vragen ...
mrt 2010Insecten
mrt 2010De langste Poeriem ooit
mrt 2010Herken de Poeriemgrap!
feb 2010Rare vragen, rare antwoorden
feb 2010Rabbijn Elon in problemen
feb 2010Gescheiden buslijnen
feb 2010Nogmaals de diboek
jan 2010Diboek
jan 2010Natuurrampen
jan 2010Een boek kopen
jan 2010Uitvinding van de bakker
jan 2010Oud-en-Nieuw
dec 2009Taal
dec 2009Halachisch veroorzaakte kinderloosheid
nov 2009Dawwenen op het juiste moment
nov 2009Kosjer
nov 2009Bidden om regen
nov 2009Het wisselen van de seizoenen
okt 2009Leerhuizen in de mediene
okt 2009Een boek uitlezen
okt 2009Onze minhag
okt 2009Een soeka in de Diaspora
okt 2009Soekotmelancholie
sep 2009Jom Kippoer
sep 2009Leeuwen en beren
sep 2009Woordeloze haast
sep 2009De 'midrechov' in Jeruzalem
aug 2009Tatoeages, een beladen imago
aug 2009Op bezoek bij S
jun 2009Vakantie
jun 2009Generatiekloof
mei 2009Cheesecake
mei 2009Keukenhof
mei 2009Varkensgriep
apr 2009Vakantie
apr 2009Chameets
mrt 2009Een jesjiva-gave
mrt 2009Wie zonder zonde is, wordt immuun voor .....
mrt 2009Economie
mrt 2009Poeriem
feb 2009Taal en getallen
feb 2009Internet-tribalisme
feb 2009Verkiezingen
feb 2009De taxichauffeur en de zoon van de rabbijn
jan 2009Liefde
jan 2009Oppassen voor slangengif!
jan 2009Cafépraat
jan 2009Veel boeken – en een goed huwelijk
dec 2008Een ongeluk of dood door schuld?
dec 2008De Israëlische State Controller
dec 2008De periferie
nov 2008Zending
nov 2008Kromme komkommers
nov 2008Actie en reactie
nov 2008De regenmaker
okt 2008Slechte gedachtes
okt 2008Hosjanna Rabbah
okt 2008Soekot
okt 2008Onze zondes
okt 2008Een oud kabbalistisch gebed