inloggen
×

Mijn Crescas

Inloggen met gebruikersnaam & wachtwoord






Zonder wachtwoord snel inloggen?

Columns

Weblogs disclaimer

Leo Mock

Leo Mock (1968) volgde een opleiding aan een talmoedhogeschool (jesjiwa) in Israël. Verder studeerde hij Joodse geschiedenis aan de Bar-Ilan Universiteit en oude geschiedenis aan de Universiteit van Amsterdam (UvA). In december 2015 promoveerde hij cum laude aan de Tilburg University op een proefschrift, getiteld 'Het begrip Ruach Ra'a in de rabbijnse responsaliteratuur van na 1945: een case study in de relatie tussen kennis over de fysieke wereld en traditionele kennis'. Leo Mock heeft verschillende publicaties over jodendom op zijn naam en is betrokken bij het tijdschrift Tenachon, een uitgave van PaRDeS, een stichting die zich inzet voor het ontsluiten van Joodse bronnen voor een Joods en Christelijk publiek en het bevorderen van de interreligieuze dialoog. Voor Crescas verzorgt hij, naast zijn wekelijkse column op de website, diverse Rabbinica-cursussen. Sinds zomer 2012 is Leo Mock adviseur Joodse Zaken van Beth Shalom. Aan de Tilburg University is hij docent Judaica.

zondag 13 oktober 2019

Na twee dagen sjofar blazen en langere sjoeldiensten dan gebruikelijk, zijn we lekker opgewarmd (ik hoop nog niet gaar …) voor Jom Kipoer. Het is het piekmoment van veertig dagen van voorbereiding in de Joodse traditie. Kipoer wordt nogal eens vertaald met vergeven of verzoenen, niet helemaal hetzelfde. Verzoenen lijkt een iets wederkeriger element te bevatten – men verzoent zich mét elkaar. Maar voor vergeven heb je geen twee mensen nodig. Per definitie is vergeven eigenlijk iets individueels – een solo actie. Persoon X schenkt vergiffenis aan persoon Y die te kort is geschoten tegen over hem. Het is zelfs mogelijk iemand te vergeven die je niet kent en die ook helemaal geen vergiffenis wil. Hufters slapen doorgaans goed en zijn zich niet bewust van het leed dat ze anderen berokkenen of liggen daar in ieder geval niet wakker van. Perverse gekken genieten er mogelijk zelfs van. Of we vinden dat we zelf vergiffenis van iemand anders nodig hebben. Maar wat is vergeven precies, wat moet er worden vergeven en is het mogelijk om het onvergeeflijke te vergeven?

Moeilijke vragen op een dag waarop je toch al niet mag eten en drinken … Gelukkig heeft de stam van 'kipoer' ook de betekenis van reinigen – je reinigt jezelf van allerlei onzuiverheden die in een jaar aan je zijn blijven kleven, zowel mentaal als psychisch en fysiek.

Op Jom Kipoer vragen we vergeving van God voor allerlei vergrijpen – deze worden breed uitgemeten in de ‘Al Chet’ opsommingen. Maar dat is maar één aspect van het leven – de interpersoonlijke component is zo mogelijk nog belangrijker. We komen in ons dagelijks leven in ieder geval vaker concreet in aanraking met een medemens dan met God. Derhalve zijn er daarin meer mogelijkheden voor positieve zaken, maar dus ook voor wrijving, conflict en schade aanrichten. De lijst van zonden in de liturgie dekt die maar gedeeltelijk, zeker voor de moderne mens. Het grootste deel van de mensen raakt onder normale omstandigheden niet aan de hoofdzondes als moord en doodslag, geweldsmisdrijven, grove diefstal of seksueel wangedrag. Het verkeer heeft daarentegen wel een groot potentieel tot het schade berokkenen aan anderen – fysiek en financieel. Hoe we ons daar gedragen is daarom ook ethisch-moreel gezien van belang, niet alleen verkeersrechtelijk. Laten we er daarom een veilig verkeersjaar van maken.

Ook ons werk heeft een groot potentieel om anderen pijn te doen of schade te berokkenen. En dat is wederzijds – zowel door de werknemer als door de werkgever. De Joodse wet kende al zo’n tweeduizend jaar geleden bepalingen voor de werknemer om op goede wijze met zijn tijd en productiviteit om te gaan om de werkgever geen schade of onnodig winstverlies te veroorzaken. Aan de andere kant is een werkrelatie per definitie asymmetrisch en kan daarmee willekeur en machtsmisbruik op de loer liggen. Goede wetgeving kan daar bescherming tegen bieden, maar niet alles wat juridisch nog door de beugel kan, is ethisch en moraal en dus Joods gezien verantwoord. Op ons werk zetten we vaak een andere hoed op dan in ons privéleven en worden daarmee ook allerlei opvattingen opzijgezet. Efficiency, winstmaximalisatie, het bedrijf of de organisatie financieel gezond maken, of andere bestuurlijke overwegingen – die niet onbelangrijk zijn – worden opeens overheersend, waardoor de menselijke maat, het ethische en morele, ondergesneeuwd kan raken. We zien opeens geen mens meer voor ons staan, maar een nummer, een dossier, een radertje in de organisatie of werknemer die vervangbaar is. Ook de bureaucratie kan ontmenselijkend werken, omdat we vergeten dat we met mensen net zoals wij te maken hebben voor wie onze beslissingen soms verstrekkende gevolgen kunnen hebben.

Soms moeten we eenzijdig iemand anders iets vergeven, omdat we verder moeten in ons leven en het vasthouden van de boosheid en wrok remmend werkt voor onze eigen ontwikkeling en ons functioneren. We kunnen dan besluiten iemand iets te vergeven, zelfs als die persoon daar niet om heeft gevraagd. Maar we doen dat dan eigenlijk primair voor onszelf. Omdat we er niet beter van worden om de pijn vast te houden en de wrok te koesteren – ook al hebben we gelijk en is ons onrecht aangedaan. Veel psychologische hulp aan slachtoffers probeert dit element van vergeving aan te kaarten, hoe pijnlijk dat ook is in het begin. Maar uiteindelijk kan het heel helend werken. We kunnen trouwens ook zondigen tegenover onszelf, omdat we te hard over onszelf oordelen, niet tevreden zijn met wie we zijn, schuldgevoelens in stand houden en negatieve gedachten koesteren. Misschien is het wel het aller moeilijkst om jezelf te vergeven, maar wel heel heilzaam en nuttig.

Spirituele tradities zullen soms zeggen dat we het lijden dat anderen ons aandoen, moeten koesteren en er dankbaar voor moeten zijn. Omdat het ons iets leert over het leven en onszelf. En ons groeimogelijkheden biedt die we anders niet hadden. Een soort gezant die op je pad kwam. Tja, dat gaat mij wel wat ver. In de Joodse mystieke traditie is het wel gebruikelijk om voor het slapen gaan iedereen te vergeven die tegen jou heeft gezondigd – zelfs als je de persoon niet kent en het vergrijp ook niet! Dat gaat verder – je vergeeft ook iedereen die in een eerdere incarnatie tegen jou heeft gezondigd en daarmee een karmische schuld heeft opgebouwd die hij in dit leven tegenover jou moet terugbetalen.

Na Jom Kipoer laten we de zwaarte van de Hoge Feestdagen achter ons en gaan feestvieren met Soekot, waarbij het Slotfeest – Sjemini Atseret – en in de diaspora vooral Simchat Tora (Vreugde der Wet) het hoogtepunt zijn. We staan weer helemaal met beide voeten op aarde, hoewel dansend, terug in ons fysieke bestaan. En we maken ons op voor een nieuwe cyclus van herfst, winter, lente en zomer. En ja daar hoort lekker eten in de soeka natuurlijk ook bij! Samen met gasten en gezelligheid.

Allemaal nog vele jaren, Sjaniem rabot, Chatima tova en Chag sameach!

Delen |

vrijdag 27 september 2019

Vorige week schreef ik over Rosj Hasjana en het van oorsprong dubbele karakter van de dag – aan de ene kant een serieuze dag en aan de andere kant een feestdag van vreugde. Dezelfde dubbele betekenis kleeft ook aan de sjofar – aan de ene kant een communicatiemiddel in tijden van gevaar, aan de andere kant een teken van vreugde en vrijheid. Laat ik nou deze week op de website van Srugim lezen over een onderzoek dat gedaan is door Leah Fostik van de vakgroep Communicatiestoornissen (!) bij de faculteit Gezondheidswetenschappen aan de Universiteit van Ariël. Zij onderzocht wat de emotionele effecten waren van de drie sjofartonen tekia-sjewariem-teroea op mannen en vrouwen, die werden ingedeeld in religieuze en seculiere groepen. Er bleken overeenkomsten, maar ook verschillen te zijn tussen de verschillende groepen. Over het algemeen boezemen de sjofartonen vooral angst en vrees in, maar bij sommigen ook gevoelens van alertheid en zelfs positieve gevoelens als vreugde, sensatie en verlangen. Hieronder ziet u het overzicht van de receptie van de verschillende tonen.
tekia: angst, vrees, zwaarte, verwachting, ontzag, opgewonden
sjewariem: angst, vrees en zwaarte
teroea: opwinding, onrust, verlangen, vreugde, sensatie

Vooral de sjewariem lijkt negatieve emoties op te roepen, maar ook de andere tonen lijken overwegend negatieve emotionele associaties op te roepen van angst, vrees en zwaarte.

Volgens Postik zou vooral de tekia een verschil laten zien in beleving tussen vrouwen en mannen. Hoewel de algemene emotie vooral die van angst is, associëren mannen de toon ook met hoop, alertheid en ontzag. Verder vindt ze ook een verschil tussen religieuzen en seculieren – hoewel uit het korte Internetstuk niet helemaal duidelijk wordt of dit een algemeen verschil is dat ze vond, of ook weer louter betrekking heeft op de tekia. En of dit alleen op mannen slaat of ook op vrouwen. Terwijl religieuzen over het algemeen meer emoties van zwaarte en ontzag signaleren, ervaren seculieren ook positieve gevoelens van verlangen en alertheid.

Hoe je ook denkt over het onderzoek, het laat in ieder geval twee dingen zien: de sjofartonen worden vooral gekoppeld aan gevoelens van angst en vrees over het naderende oordeel. Dit werd ook al vastgesteld in de Middeleeuwse literatuur, die juist hiermee de reden van het blazen op de sjofar verklaarden. Tegelijkertijd wordt ook de tweede emotie, van waakzaamheid en alertheid, genoemd – de sjofar die ons uit de lethargie van het gewone leven haalt. Maar bovendien bevestigt het ook dat de sjofar kan samenhangen met positieve gevoelens als vreugde en verlangen. In het latere Jodendom lijken echter vooral de zware, donkere tonen te overheersen op de Hoge Feestdagen, terwijl oorspronkelijk juist die mix van beide werd beoogd: verheug u in ontzag/vrees. Een moeilijkere opgave dan óf alleen vrolijk en extatisch zijn, óf terneergeslagen, somber en serieus. Het mag allemaal dus nogmaals wel wat vrolijker (maar niet té) …

Diezelfde dubbelheid is misschien wel eigen aan elk verschijnsel of symbool. Is het glas half vol of half leeg? Neem nu de herfst die straks zal beginnen – we kunnen die verbinden met zwaarte, somberheid, guur weer, wind, regen en veel apathisch tv-kijken. Maar we kunnen ook kijken of er positieve aspecten te zien zijn, bijvoorbeeld in de natuur. Want laat die nu net zo te zijn ontworpen dat er elk jaargetijde wel iets in bloei lijkt te staan of er iets te plukken valt. Neem nu deze foto van grote en kleurrijke pompoenen die ik enkele dagen geleden maakte – daar wordt je toch wel vrolijk van, hoewel vooral de herfst pompoentijd is.

Of deze prachtige foto van een zonsondergang aan zee op een dag dat het vooral bewolkt en winderig was. Niettemin leverde het tegen de avond een prachtig schouwspel van kleuren op toen de zon – voor zonsondergang – door de donkere wolken heen brak en zichtbaar werd: paars, roze, violet. Het was een intense ervaring …

En dan waren er natuurlijk de verkiezingen in Israël. Rabbijn S. Aviner beantwoordde voorafgaand aan de verkiezingen opmerkelijke vragen met even opmerkelijke antwoorden, ook weer op Srugim.

“Vraag: Is het een mitswa (religieuze opdracht, lm) om te stemmen bij de verkiezingen?
Antwoord: Ja, de mitswa van het oprichten van een staat, dat het land onder onze jurisdictie komt en niet onder die van één van de volkeren (…) Destijds heeft de Chazon Iesj [op deze vraag geantwoord] dat het een mitswa (plicht, lm) is om te stemmen. Toen men hem vroeg: net zoals het eten van de matse [op Pesach]?, antwoordde hij, een mitswa zoals het eten van maror (het bitterkruid, lm) …”

“Vraag: Kan iemand die gaat stemmen en daar blij om is de beracha van Sjehechejanoe zeggen?
Antwoord: Ja. Het is de eerste keer dat hij een mitswa gaat doen [de redacteur merkt op dat Aviner elders schijnt te hebben gezegd dat men deze zegen om twee redenen niet uitspreekt: 1. Het is niet echt een religieuze plicht, omdat de staat Israël nog niet de volle realisatie is van het (Bijbelse) Israëlitische koningschap. En 2. Wie stemt voert maar een deel van de mitswa uit].”
(…)
“Vraag: Moet je kinderen die de leeftijd van religieuze opvoeding hebben bereikt, meenemen naar de stembus ter educatie voor deze mitswa zoals we hen ook opvoeden voor het uitvoeren van andere geboden?
Antwoord: Ja.”

De rabbijn vervolgt met het antwoord op de vraag of je wel mag eten voor het stemmen, zoals men normaliter niet eet voordat men een religieus voorschrift heeft uitgevoerd – zoals sjofar blazen et cetera: liever niet eten, maar koffie en thee mogen wel. Of de vraag wat er vóór gaat: je kind besnijden op verkiezingsdag of eerst stemmen, wat is belangrijker – het respecteren van je ouders en hun stemadvies volgen, of je eigen stem, en als je naar Israël kunt gaan met Soekot in oktober of eerder voor de verkiezingen en dan je stem uitbrengen – wat kies je dan? Eerder, zodat je kan stemmen natuurlijk. Tja, het is de eerste keer dat ik een dergelijke halachische verhandeling over stemmen heb gezien. Enfin, lees de verhandeling verder zelf maar uit.

Laten we hopen dat de partijen de wijsheid hebben hun eigen belang even opzij zetten en te denken aan wat het beste is voor de inwoners van de staat Israël.

Ik wens u uiteraard een goed en zoet nieuw jaar – Sjana tova!

Delen |

vrijdag 20 september 2019

Het appeltje met honing is natuurlijk hét symbool van Rosj Hasjana – een teken voor een zoet jaar. Ook de ramshoorn is een belangrijk symbool van Rosj Hasjana, maar hier begint al een wat meer dubbele betekenis op te doemen. Want de sjofar wordt geblazen als teken van vreugde in het Jubeljaar, waarin de slaven worden vrijgelaten en alle onroerende goederen weer vervallen aan hun eerste eigenaren – een soort inkeer in de betekenis van terugkeren naar je eerdere, meer zuivere situatie, maar dan op sociaal niveau. Aan de andere kant blaast men ook op de sjofar in tijden van nood. En om het ingewikkelder te maken: het werkwoord dat in de Tora wordt gebruikt om het blazen van de sjofar aan te duiden (teroea), kan ook betekenen: jubelen (zie Psalm 47:2). Als we de liturgie van Rosj Hasjana van de afgelopen, circa 1800 jaar bekijken, dan overheerst toch het gevoel van zwaarte – 'dag van oordeel' wordt het dan ook genoemd.

Interessant is om een viering van Rosj Hasjana te bekijken in de tijd van Ezra en Nechemja, zoals beschreven in Nechemja 8. Merkwaardig genoeg lezen we niets over het blazen op de sjofar, maar wel over het lezen uit de Tora. De mensen die voorgelezen worden, reageren bedroefd – ze beginnen te huilen (8:10). Wat er werd voorgelezen, is niet helemaal duidelijk, maar het is mogelijk wel een teken dat het ook toen als het element van bezinning met Rosj Hasjana werd verbonden. Niettemin was het niet de bedoeling dat men bedroefd zou zijn: “Deze dag is voor de Eeuwige, uw God, heilig; bedrijft geen rouw en huil niet (…) Gaat heen, eet lekkernijen en drinkt zoete dranken en stuur aan ieder voor wie niets bereid is, een portie, want deze dag is voor onze Eeuwige heilig: weest dus niet verdrietig, want de vreugde in/voor de Eeuwige, die is uw kracht ” (Nechemja 8:10-11)

Lekkernijen en zoetigheid – een oude bron voor de zoete appel met honing? Of de in de Oriëntaalse traditie meer gebruikelijke granaatappel, pompoen, bieten en dergelijke die allemaal zoet smaken? Het kan dus blijkbaar allebei: serieus en vrolijk, maar is dat geen moeilijke opgave? Volgens de rabbijnen blijkbaar niet. Het was ook de oplossing voor de ogenschijnlijke tegenspraak tussen twee verzen uit Tehillim. In Psalm 100:2 lezen we dat we God in liefde moeten dienen: "Dien de Eeuwige met vreugde, kom voor zijn aangezicht met gejubel" (weer dat gejubel …). Terwijl we anderzijds in Psalm 2:11 lezen (hoe dan ook een niet al te makkelijk te begrijpen psalm): "Dien de Eeuwige met vreze en verheug u in beving/met siddering." Niet te gedeprimeerd, maar ook niet je dak uitgaan, zo leggen de rabbijnen in de Talmoed uit. Wie het allemaal zó serieus neemt dat hij er somber van wordt, is niet in staat God echt te dienen. Maar wie te dionysisch te werk gaat, loopt het gevaar de grenzen te buiten te gaan.

Om alvast wat in de stemming te komen kunt u in Trouw het artikel van Robert Bregman lezen – een bewerking van de inleiding van zijn nieuwe boek De meeste mensen deugen –, waarin hij stelt dat ook op basis van de wetenschap kan worden gesteld dat de mens van nature geneigd is tot het goede! En lees dan ook het interview met filosoof Han F. de Wit, die vanuit boeddhistisch perspectief ongeveer hetzelfde zegt. Maar dat wist de Joodse traditie ook al. Want ook daar kan je bij sommige auteurs lezen dat iedereen uiteindelijk wordt verlost van zijn zonden en negatieve eigenschappen, en het waard is de nieuwe Messiaanse werkelijkheid binnen te gaan. Bij de een duurt het alleen wat langer dan bij de ander. En ja, je moet er wél zelf iets voor doen.

Enfin, alvast een goede sjabbat!

Delen |

vrijdag 30 augustus 2019

Reizen is allang niet meer iets dat is voorbehouden aan de hogere klassen. Tegenwoordig reist iedereen de wereld rond – jong of oud. Voorlopig nog vooral een westers verschijnsel, maar ook migratie is een vorm van toerisme – alleen met een ander oogmerk en doel. Reizen zou goed zijn voor onze ontwikkeling; je komt immers in aanraking met andere culturen. Dat zou idealiter tot een stukje reflectie kunnen leiden. Waarin men nadenkt over de overeenkomsten en verschillen tussen culturen. We moeten niet alles op één hoop gooien; culturen verschillen wel degelijk van elkaar. Aan de andere kant zijn de verschillen nu ook weer niet zo dramatisch dat we mensen moeten opsluiten in een soort cultureel determinisme qua identiteit. Mensen kunnen echt wel van cultuur veranderen, verschillende culturen combineren en bovendien geven individuen een eigen inhoud aan hun eigen cultuur. Niet alle Nederlanders houden bijvoorbeeld van haring, drop, voetbal of hagelslag. En niet alle Nederlanders vinden de VOC-periode de beste tijd van Nederland, waar we nog steeds trots op moeten zijn …

Maar culturen nemen natuurlijk ook dingen van elkaar over, het alfabet bijvoorbeeld en andere uitvindingen en kennis. Door handelscontacten en persoonlijke ontmoetingen verbreidt kennis zich over de wereld. Mensen zijn nu eenmaal ook tot samenwerken bereid en niet alleen tot een strijd van allen tegen allen. Toen ik mijn vakantiefoto's nog even door keek, kwam ik foto's tegen van de kathedraal van Florence. Opeens vond ik de bouwstijl best wel oosters aandoen. Het gebouw zou net zo goed in een land met een islamitische cultuur kunnen staan.

Maar ook de onderstaande foto van een gebouw in Sienna lijkt wat Moorse invloeden te hebben en doet een beetje denken aan gebouwen zoals ik die in Spanje zag.

Geïnspireerd door het thema van wederzijdse culturele beïnvloeding, besluit ik nog eens de beschrijvingen van het rijk van koning Salomo en diens invloedssfeer door te lezen in I Koningen. En inderdaad werd koning Salomo zelf op religieus-cultureel gebied beïnvloed door de vrouwen uit verschillende culturen die hij huwde. Het interessante is dat ik in de teksten nergens lees dat Salomo zelf al zijn gebieden bereist en daar met locals praat. Iedereen lijkt naar hem toe te komen in Jeruzalem of er gezanten naartoe te sturen – of het nu Chiram uit Libanon is of de koningin van Sheba: "Koning Salomo overtrof alle koningen der aarde in rijkdom en wijsheid. De gehele aarde verlangde Salomo te zien om de wijsheid te horen, die God in zijn hart gelegd had. Ieder van hen bracht zijn geschenk: zilveren en gouden voorwerpen, klederen wapenen, specerijen, paarden en muildieren, jaar op jaar" (I Koningen 10:23-25). Terwijl er ook nog genoeg werd geïmporteerd uit het buitenland: "… en eens in de drie jaar kwam de Tarsisvloot binnen, beladen met goud en zilver, ivoor, apen en pauwen" (I Koningen 10:22).

Op de terugweg naar huis doen we ook nog Baden-Baden aan voor twee nachten. En zoals ik eerder schreef: als je goed om je heen kijkt, zie je in Europa altijd wel iets Joods. Zo ook wanneer we 's avonds langs een kunstgalerie lopen en een tweetal schilderijen/litho's zien die ons Joods voorkomen. De ene is een Chagall, die we meteen herkennen. De ander blijkt ook iets Joods te zijn, maar van een kunstenaar die ik nog niet kende: Theo Tobiasse.

In stijl lijkt hij op Chagall, maar hij heeft ook wel een vleugje Cobra en naar mijn smaak is zijn werk mooier dan dat van Chagall. Terugkomend thema in zijn schilderijen zijn brandende menora's, schaakborden en huwelijken. Enfin, oordeel zelf.

Maar ook heeft het Frieder Burda museum in Baden-Baden (fantastische architectuur van het gebouw overigens) een tentoonstelling waar tevens Joodse kunstenaars zijn te zien. Opnieuw een Chagall, maar ook de mij verder onbekende Sigmar Polke en Jacques Lipchitz (is Georg Baselitz trouwens Joods?). En van de fotografen uit het interbellum blijken er eveneens enigen Joods: Marianne Breslauer en Ilse Bing en anderen. Kortom ook op reis is er genoeg Joodse cultuur voorhanden.

Sjabbat sjalom!

Delen |

vrijdag 16 augustus 2019

Het massatoerisme maakt van ons allen dezelfde mens. We zien er op reis steeds meer hetzelfde uit qua kleding: een petje of ander (mal) hoofddeksel, T-shirt, korte broek, sandalen of wandelschoenen, rugzak met in ieder geval het onvermijdelijke waterflesje – van weggooiplastic, gerecycled plastic of metaal – een smartphone met googlemaps of andere navigator en eventueel, voor de ouderwetsen onder ons: een fototoestel om de hals en een reisgids in de hand. En daarom gaan we natuurlijk ook allemaal naar dezelfde dingen toe. Het gevolg is dat de meeste historische plekken en steden op aarde steeds meer bezocht worden en er rond die plekken een ware toeristenindustrie ontstaat – een probleem dat tegenwoordig wordt erkend en dat men probeert tegen te gaan door planning en sturing. Nu al bezoeken jaarlijks zo een 17 miljoen toeristen Amsterdam – evenveel als de inwoners van heel Nederland …

En dus staan er ellenlange rijen voor de kathedraal in Florence, die we maar even overslaan. In Pisa is het niet veel beter en moet je uren wachten om de kathedraal aldaar in te mogen – want er waren al zoveel mensen binnen geweest vandaag en dus doet men aan opgelegde spreiding. Mede om deze redenen lezen we bijna nooit reisgidsen of informatie op Internet. Want je ziet toch allemaal hetzelfde. We laten ons liever inspireren door wat we toevallig tegenkomen en waar ons oog op valt. De kleine dingen soms die veel zeggen. Bij ons gaan we ook altijd overal twee keer naar toe – de eerste keer om het te bekijken en de tweede keer om alles nog eens te zien plus wat we de eerste keer hebben gemist. Onze/mijn voorkeur gaat hoe dan ook meer uit naar kleinere steden. Zo ook in Italië – Pistoia, Lucca en Siena vond ik leuker dan Florence. Als je op reis iets leuks tegenkomt, moet je dat dus vooral aan niemand vertellen. Want voor je het weet is je geliefde plekje een hotspot geworden.

Lucca kende ik voor het eerst uit mijn colleges middeleeuwse Joodse geschiedenis. Het was de woonplaats van de illustere Kalonymos familie. Deze familie van rabbijnen met grote Talmoedische kennis, taalvaardigheid (dichters) en handelsgeest, trokken van Lucca ergens in de negende, tiende eeuw naar Duitsland en waren de grondleggers van de bekende gemeentes in het Rijnland: Mainz, Spier en Worms. Maar ook van Joodse centra in Noord-Frankrijk. Zij hadden ook veel mystieke kennis die ze van de legendarische Abu Aaron,
een rabbijn uit Babylonië, hadden ontvangen, die deze aan hun voorvader in Lucca had overgeleverd. De familie Kalonymos werd dan ook de drager van de mystieke traditie in het Rijnland door de zogenaamde chassidim aldaar – niet te verwarren met de beweging in Oost-Europa in de achttiende eeuw.

Ook Pistoia blijkt een leuk stadje te zijn en niet ver van onze verblijfplaats. Wanneer we een prachtig gebouw zien, willen we dat ook van binnen bekijken. Het blijkt een bank te zijn – klopt, want er staat Cassa di Risparmio op de buitenkant. Dat 'spaarbank' betekent. Op de stenen grond ligt echter onmiskenbaar een Magen David.

Joden in Pistoia? Thuisgekomen kijken we het even na. Er waren ooit Joden in Pistoia en die werkten inderdaad vooral in het bankwezen en het geldschieten. Maar dat blijkt allemaal vooral in de veertiende-zestiende eeuw te zijn geweest.
En bovendien: de Magen David wordt als Joods symbool pas vanaf de negentiende eeuw echt wijdverspreid gebruikt. Maar laat nu net de spaarbank van Pistoia in de negentiende eeuw te zijn opgericht! Dus toch een Joods symbool? Wie weet … Zoals ik al zei: wie in Europa reist, ziet overal wel iets van Joodse wortels.

Thuisgekomen na een vermoeiend tripje genieten we op een terrasje van een glaasje frisdrank. Nadat ik een tijdje glazig naar het lege flesje heb zitten kijken, kom ik tot de conclusie dat de personage op het flesje me enigszins bekend voorkomt. Herzl op een Cola-flesje? Behalve de bril dan …

Sjabbat sjalom!

Delen |
okt 2019Een nieuwe cyclus van herfst, winter, lente en zomer
sep 2019Half vol of half leeg
sep 2019God in liefde dienen
aug 2019Culturele beïnvloeding
aug 2019Cola drinken met Herzl
aug 2019Reizen met de echo’s van Bemidbar
jun 2019Keppel op of keppel af
mei 2019Waar is de respectvolle discussie?
mei 2019Een magisch sausje
mei 2019Terug naar het ‘gewone’ leven
apr 2019Maatgevende eieren of olijven
apr 2019Een platoons stemadvies
mrt 2019Bouwen met goede humor
feb 2019Een bijzonder moment
feb 2019Verleden, toekomst ... en heden
dec 2018Over liefdadigheid, honger en tandenpoetsen
dec 2018Licht en weerbaarheid
nov 2018Een betere wereld
nov 2018Klein beginnen
okt 2018Belangrijke vragen
sep 2018Reflecteren op 'kleine' zaken
sep 2018Een eigen, persoonlijk oordeel
sep 2018Koningschap, herinnering, sjofar
aug 2018Stenen en letters
aug 2018Neutrale openbare ruimte graag
jul 2018Let's Get Together and ...
jun 2018Koosjere wijn?
jun 2018Het Mousetrap-effect en Elburg-gevoel
jun 2018Nieuw, nieuwer, nieuwst of meer van hetzelfde
mei 2018Niet na-denken!
apr 2018Mooie tradities en slechte gewoontes
apr 2018De rook van tradities
mrt 2018Bevrijding van het woord
mrt 2018De esthetische ervaring van een bloesemboom
mrt 2018De ene gids is de andere niet
feb 2018Experimenten en spirituele gevaren
jan 2018Verantwoordelijkheid
jan 2018Het weer, het weer
jan 2018De enige onderwijzer
dec 2017Waarachtig licht
dec 2017Eenheid in verscheidenheid
dec 2017Banoe chosjech legaresj
dec 2017Twintig vrouwen
nov 2017Weggesleept
nov 2017Zeepsop bij de koffie
okt 2017Sjabbat Halloween
okt 2017Twee maanden van ‘abstinentie’
okt 2017Bouwoverwegingen
okt 2017Loofhutten en paddenstoelen
okt 2017De tweede dag
sep 2017Het juist gekozen perspectief
sep 2017Bikoeriem uit Noord-Holland
sep 2017Vakantielogistiek
aug 2017Joden in den vreemde
jul 2017Trouwen op de Tempelberg?
jun 2017De vele gezichten van Israël
jun 2017Het nut van kritische visies
jun 2017De grenzen van kritiek en meningsuiting
mei 2017De allerhoogste openbaring op Sjawoeot
mei 2017Een feestje maken
mei 2017Vrijheid is ons hoogste goed
mei 2017Her-denken
apr 2017Veel is een geschenk
apr 2017Op zoek naar een bloesemboom
mrt 2017Zoeken naar duiding en betekenis
mrt 2017Nooit meer vergeten
mrt 2017Een Rotterdams Poeriem-sjpiel
mrt 2017De waarde van een stem
mrt 2017Een rechtvaardige samenleving
feb 2017Veiligheid in vele facetten
feb 2017Sneeuwmuziek en stemgekrakeel
feb 2017De status van de deuropening
jan 2017Empathie in plaats van een versteend hart
jan 2017Risjes en Messiaanse tijden?
jan 2017‘Klein’ nieuws
dec 2016Het speciale licht van Chanoeka
dec 2016Egyptisch geloof 2.0
dec 2016Over kanaries
dec 2016De ‘zegeningen’ van internet
nov 2016Gezocht: tolerantie en nuchterheid
nov 2016Die supermaan kunnen wij zelf zijn
nov 2016Zoals gewoonlijk zaten de peilingen er weer eens ver naast
nov 2016De ideologische veren van Ben-Gurion
okt 2016Een treintje van soekot
okt 2016De zondebok en het toeval
okt 2016Het verlangen en de uitvoering
sep 2016Windmolens, zoemhout en de sjofar
sep 2016Wat is ónze rol in de samenleving?
sep 2016Gerechtigheid
sep 2016Kleine en grote opmerkelijkheden
aug 2016Jeruzalem in beeld
aug 2016Zuivere koffie of zuivere lucht
aug 2016Een nieuwe zonnebril
aug 2016Mensenvlees
jul 2016Woorden als zegen of als vloek
jul 2016Het hoofd koel houden ...
jun 201621 Juni
jun 2016De stem van God of de stem van Satan?
jun 2016Polarisatie of eenheid
jun 2016Tsores en cheese cake
mei 2016Wij zijn allen vreemdelingen
mei 2016Klachten ...
mei 2016Een week vol gedonder
mei 2016Lente
apr 2016Pesach-mijmeringen van een trouwe lezer
apr 2016Verwacht: de Pesach-app!
apr 2016Versjteerd
apr 2016Wat geven we onze aandacht?
mrt 2016(Ver)kleden
mrt 2016Bonobo of chimpansee?
mrt 2016Wat telt meer?
mrt 2016Pink washing en het welles-nietes patroon
feb 2016Tellen en generaliseren
feb 2016Zalm uit de vaatwasser
feb 2016Gevoelige antenne voor foute ontwikkelingen
feb 2016Ruggengraat
jan 2016Vruchten plukken, geen vluchtelingen
jan 2016Negatieve informatie
jan 2016Best tolerant?
jan 2016Joden en Christenen
dec 2015Ober, één dogma-vrij orthodox jodendom!
dec 2015Hoezo is vrijheid gevaarlijk?
dec 2015Terrorisme dat weinig aandacht krijgt
nov 2015Klimaatcrisis en morele crisis
nov 2015Stoere oorlogstaal wakkert angst juist aan
nov 2015Voedsel, gezondheid en dierenleed
okt 2015Wajeera: Sjabbat en gastvrijheid
okt 2015Het doorgaans stille Amstelveen en andere gehuchten
okt 2015Voetbal, geweld en corruptie
okt 2015Gewoon even genieten
sep 2015Inkeer, gebed en goede daden
sep 2015Tumult en stof
sep 2015De kracht van woorden
aug 2015Een Tora van liefde
aug 2015Chatsor Hagelilit
aug 2015Een museum van tolerantie, gebouwd op graven?
aug 2015Joden welkom
jul 2015Ardennen
jul 2015Vakantie – Tempel - zomer
jul 2015Gaat Wilders nu de Ilias verbranden?
jun 2015De weg kwijt
jun 2015Ontroerende universele wensen
jun 2015De dissidente verspieders en de vooruitgang
jun 2015Verbinden
mei 2015Rare dingen
mei 2015Herschepping
mei 2015Aap of microbe ...
mei 2015Lag Ba'Omer
mei 2015Ouderwets gezellig?
apr 2015Herdenken
apr 2015Herdenken en rechtvaardigheid
apr 2015Geprivatiseerde macht
mrt 2015Dit was de week die was...
mrt 2015Zaaien ...
mrt 2015Wolven en andere actualiteiten
mrt 2015Een goede haardag
feb 2015Kommer en kwel op universiteit en internet
feb 2015Hoe meer internet, hoe moeilijker het kaf van het koren te scheiden
feb 2015Poeriem Puber-tijd
feb 2015Wijze lessen van bomen
jan 2015Fris en minder fris ...
jan 2015Ontmoetingen en tegenstellingen
jan 2015'Daarom zwijgt de verstandige in die tijd'
jan 2015Afscheid en vooruitblik
jan 2015De Joodse zonnewende?
dec 2014Wonderlijk ...
dec 2014Chanoeka
dec 2014Bananen, bacteriën en Jak-melk ...
nov 2014Telefoon op sjabbat
nov 2014Als de Masjiach komt
nov 2014Zwarte Piet en de openbare orde
nov 2014De oude traditie van Sjabbat Halloween
okt 2014Talmoed op de snelweg
okt 2014Droissen-veldert
okt 2014Een Soeka van zeven bij twee kilometer ...
okt 2014Soekot
okt 2014Goud of geen goud, dat is de vraag
sep 2014Rosj Hasjana: wat wel en wat niet mag, of toch weer wel ...
sep 2014Fouten rechtzetten
sep 2014Inkeer
sep 2014A Jid darf leben mit der Zeit
aug 2014Was vroeger alles beter?
aug 2014Zinkend schip?
aug 2014Ondanks alles...
aug 2014Hamatsav
jul 2014Vakantie
jul 2014Joodse archeologie in Nederland
jun 2014Het lot-orakel
jun 2014De gelederen der spotters
jun 2014Mysterieuze ossen
jun 2014Slenteren door Amsterdam
mei 2014De ketting van de opperrabbijn
mei 2014Van Ostadestraat
mei 2014Orthodox vandalisme
mei 2014Diverse engerds
mei 2014Belachelijke kritiek?
apr 2014Chameets in de Pesachweek
apr 2014Wat doet een wc-bril in de Haggada?
apr 2014Weg met de chameets-hysterie!
mrt 2014De Rode Koe
mrt 2014Na Poeriem
mrt 2014Gemengde berichten ...
mrt 2014De ultra's en de dienstplicht
feb 2014Dom
feb 2014De Olympische Spelen
feb 2014Europees erfgoed
feb 2014De knikkers van Anne Frank
jan 2014Dat was de week die was...
jan 2014Gelukkig of ongelukkig op Knuffeldag
jan 2014Kasjroet-vervalsingen
jan 2014Koken op sjabbat
jan 2014De substitutieregel
dec 2013Joden en kerst
dec 2013Korte dagen
dec 2013Jodendom en mensenrechten
dec 2013Rabbijnen in het NIW
nov 2013Chanoeka
nov 2013Afscheiden
nov 2013Vrouwen en auto's
nov 2013Nerds
nov 2013Synchroniciteit
okt 2013Zwarte Piet
okt 2013Nieuwe koelkast
okt 2013Na het overlijden van Rabbijn Ovadia Josef
okt 2013Bidden voor Ovadia Josef
sep 2013De grootste soeka
sep 2013Soekot voor iedereen
sep 2013Een liefdevolle Jom Kipoer
aug 2013Bietjes voor Rosj Hasjana
aug 2013Vakantiegevoel
aug 2013In het Heilige Land
jul 2013Sjabbat Chazon
jul 2013Trier
jul 2013Slavernij en de sjabbat
jun 2013Elijahoe haNavi
jun 2013Loodgieten
jun 2013Eer hem, maar wantrouw hem
jun 2013Treuren in of om Tammoez
mei 2013Gelatine kosjer?
mei 2013Een nieuwe ijstijd
mei 2013Vrijheid
mei 2013Gebed voor het Koninklijk Huis
apr 2013Vliegen in een plastic zak
apr 2013Belieber
apr 2013Sehacheles
apr 2013Alleen mannen?
mrt 2013Priesterzegen
mrt 2013Pesach - het is weer feest!
mrt 2013Rook
mrt 2013Wegwerpartikelen
mrt 2013Grap? Of niet?
feb 2013De Poeriem-rav
feb 2013Hongarije
feb 2013Pruiken en zoenen
feb 2013Limor zoekt haar soul-mate
jan 2013Stemmen
jan 2013Winter is niet zo jood
jan 2013Kinderen met Down
jan 2013Leuke kerstliedjes
dec 2012Vrouwen
dec 2012Vreedzaam omgaan met diversiteit
dec 2012Psycholoog of rabbijn?
nov 2012Een ironische gebeurtenis
nov 2012Een teken
nov 2012Zuur
nov 2012Pratende dieren
nov 2012Natuurverschijnselen
okt 2012Boom der Kennis
okt 2012Leesrooster
okt 2012Pas goed op uw smartphone!
okt 2012Back to normal
sep 2012Balans
sep 2012Vreedzame paden
aug 2012Fata morgana, of de kunst van het kijken
aug 2012Luxemburg
jul 2012Leuk hotelletje
jul 2012Impulsief
jun 2012Vogels kijken in de polder
jun 2012Leraren
jun 2012Sport
jun 2012Verdwenen stoel
jun 2012Bacteriën
mei 2012Verslapen
mei 2012Achterstand ingehaald
mei 2012Echt?
mei 2012Jom HaMalka-drukte
apr 2012Een warm bad
apr 2012Post-Pesach dilemma’s
apr 2012Nog even over Pesach
apr 2012Stroomstoring
mrt 2012De waarde van getallen
mrt 2012Lente
mrt 2012Een ingewikkeld parcours
feb 2012Rekenkunst met verrassende uitkomst
feb 2012Crisisverhalen
feb 2012De seculiere inwoners van Kiriat haJovel
feb 2012Waterdamp
jan 2012Werken is gezond
jan 2012Schwer zu sein a Jid
jan 2012Beth Sjemesj
dec 2011Chanoeka-overpeinzingen
dec 2011De 25e van de maand
dec 2011Buitenaards
dec 2011Seizoensperikelen
nov 2011Andere maten
nov 2011Weet wat je eet
nov 2011Over een etrog, een rebbe, rabbijnen en de zon
okt 2011Over voorspellingen en hoofdrekenen
okt 2011Een einde en een begin, maar wel blijven bidden!
okt 2011Reizigers houden niet van regen
okt 2011Introspectie
sep 2011Kabbala-les
sep 2011Troonrede en Miljoenennota
sep 2011SpongeBob
sep 2011Nog eens over inkeer
sep 2011Inkeer
aug 2011Protesteren in Rechovot
jul 2011Awoide zorre
jul 2011Sjocheet van Oranje
jul 2011Bio-industrie en sjechita
jun 2011Moeten wij dieren eten?
jun 2011Cottage cheese
jun 2011Gevaren
jun 2011Onverdoofd
mei 2011Onze voeding
mei 2011Moleculair kasjroet
mei 2011Mei
mei 2011De Masjiach
apr 2011Tussen Amsterdam en Rechovot
apr 2011Vegen met beleid
apr 2011Noden en verboden
apr 2011Chameetsologie en andere Pesachwetenschap
apr 2011SMS uw vraag!
mrt 2011Elke dag Poeriem!
mrt 2011Het einde van de wereld?
mrt 2011Elke dag Poeriem
mrt 2011Teruggeven
feb 2011De zon
feb 2011Woestijngodsdienst
feb 2011Stadswandeling
feb 2011Gekke wereld
jan 2011Liberale Joden of Christenen voor Israël?
jan 2011Het Kohnstamm Instituut en etnische groepen
jan 2011Niets aan de hand
jan 2011Terug in Nederland
dec 2010Instant-religie
dec 2010Wat een gekte allemaal...
dec 2010Vasten voor regen
nov 2010De lichtjes van Chanoeka
nov 2010Schaarste
nov 2010Een drukke zondag
nov 2010Amsterdammer in de provincie
okt 2010Carlebach
okt 2010Mark Rutte, Yona Metzger en UFO’s
okt 2010Informatie-'overkill'
okt 2010Triest en oppervlakkig
okt 2010De bittere maand
sep 2010Met plantjes zwaaien
sep 2010Hufterigheid
sep 2010Xenofobie
sep 2010Een tzaddiek
aug 2010Wat doen we op sjabbat?
aug 2010Een ontspannen vakantie
jul 2010Paul
jul 2010Keppeltjesdag
jun 2010Een echte held
jun 2010Politici laten zich niet horen
jun 2010Bowlen
mei 2010Jesaja 53:5
mei 2010Eten
mei 2010Koninginnedag
apr 2010Lag Be'omer
apr 2010Feestvieren en herdenken
apr 2010Dóórpakken
apr 2010Ben jij nog in?
apr 2010Pesach: waar gaat het echt om?
mrt 2010Méér dan vier vragen ...
mrt 2010Insecten
mrt 2010De langste Poeriem ooit
mrt 2010Herken de Poeriemgrap!
feb 2010Rare vragen, rare antwoorden
feb 2010Rabbijn Elon in problemen
feb 2010Gescheiden buslijnen
feb 2010Nogmaals de diboek
jan 2010Diboek
jan 2010Natuurrampen
jan 2010Een boek kopen
jan 2010Uitvinding van de bakker
jan 2010Oud-en-Nieuw
dec 2009Taal
dec 2009Halachisch veroorzaakte kinderloosheid
nov 2009Dawwenen op het juiste moment
nov 2009Kosjer
nov 2009Bidden om regen
nov 2009Het wisselen van de seizoenen
okt 2009Leerhuizen in de mediene
okt 2009Een boek uitlezen
okt 2009Onze minhag
okt 2009Een soeka in de Diaspora
okt 2009Soekotmelancholie
sep 2009Jom Kippoer
sep 2009Leeuwen en beren
sep 2009Woordeloze haast
sep 2009De 'midrechov' in Jeruzalem
aug 2009Tatoeages, een beladen imago
aug 2009Op bezoek bij S
jun 2009Vakantie
jun 2009Generatiekloof
mei 2009Cheesecake
mei 2009Keukenhof
mei 2009Varkensgriep
apr 2009Vakantie
apr 2009Chameets
mrt 2009Een jesjiva-gave
mrt 2009Wie zonder zonde is, wordt immuun voor .....
mrt 2009Economie
mrt 2009Poeriem
feb 2009Taal en getallen
feb 2009Internet-tribalisme
feb 2009Verkiezingen
feb 2009De taxichauffeur en de zoon van de rabbijn
jan 2009Liefde
jan 2009Oppassen voor slangengif!
jan 2009Cafépraat
jan 2009Veel boeken – en een goed huwelijk
dec 2008Een ongeluk of dood door schuld?
dec 2008De Israëlische State Controller
dec 2008De periferie
nov 2008Zending
nov 2008Kromme komkommers
nov 2008Actie en reactie
nov 2008De regenmaker
okt 2008Slechte gedachtes
okt 2008Hosjanna Rabbah
okt 2008Soekot
okt 2008Onze zondes
okt 2008Een oud kabbalistisch gebed