inloggen
×

Mijn Crescas

Inloggen met gebruikersnaam & wachtwoord






Zonder wachtwoord snel inloggen?

Columns

Weblogs disclaimer

Leo Mock

Leo Mock (1968) volgde een opleiding aan een talmoedhogeschool (jesjiwa) in Israël. Verder studeerde hij Joodse geschiedenis aan de Bar-Ilan Universiteit en oude geschiedenis aan de Universiteit van Amsterdam (UvA). In december 2015 promoveerde hij cum laude aan de Tilburg University op een proefschrift, getiteld 'Het begrip Ruach Ra'a in de rabbijnse responsaliteratuur van na 1945: een case study in de relatie tussen kennis over de fysieke wereld en traditionele kennis'. Leo Mock heeft verschillende publicaties over jodendom op zijn naam en is betrokken bij het tijdschrift Tenachon, een uitgave van PaRDeS, een stichting die zich inzet voor het ontsluiten van Joodse bronnen voor een Joods en Christelijk publiek en het bevorderen van de interreligieuze dialoog. Voor Crescas verzorgt hij, naast zijn wekelijkse column op de website, diverse Rabbinica-cursussen. Sinds zomer 2012 is Leo Mock adviseur Joodse Zaken van Beth Shalom. Aan de Tilburg University is hij docent Judaica.

vrijdag 7 december 2018

Het is weer Chanoeka en zoals vaak gebeurt, valt Chanoeka samen met Sinterklaas (misschien is Sintertoys een betere benaming?). In de traditionele Joodse kalender gaan twee feesten om historisch-politieke gebeurtenissen die in een duidelijke context worden geplaatst: Poerim en Chanoeka. Maar Pesach dan? – zult u zeggen. Pesach wordt als een historisch verhaal verteld, maar is toch duidelijk minder aards dan Poerim of Chanoeka. Op deze beide feesten geen spectaculaire Tien Plagen of bovennatuurlijke verschijnselen als een zee die in tweeën splijt en een pad vormt voor honderdduizenden mensen. Verder lijken Poerim en Chanoeka wel op elkaar: beiden zijn bijzondere dagen, maar je mag wel werkzaamheden verrichten – er is geen werkverbod zoals op sjabbat of andere feestdagen. Ik heb wel wat met Chanoeka – meer dan met Poerim.

Aan de andere kant zijn er ook duidelijke verschillen tussen beide feesten: Chanoeka is acht dagen, Poerim maar één. Poerim speelt zich af in de diaspora Chanoeka in erets Jisraël. Met Chanoeka loven we God met Psalmen – het Hallel – met Poerim niet. Met Poerim draait het verder om veel en lekker eten en drinken (ook alcohol!); je moet elkaar ook lekker eten of zoetigheden sturen (de misjloach manot) – met Chanoeka eet je wat traditionele lekkernijen, maar meer hoeft niet. Op Poerim is er een publieke lezing (’s avonds en ‘s ochtends) van de Estherrol, maar op Chanoeka lezen we niet uit een heilige rol of Bijbelboek dat over Chanoeka gaat.

Deze verschillen vielen natuurlijk al eerder op. De Lewoesj (zestiende eeuw, Oost-Europa) legt deze verschillen uit door te verwijzen naar de aard van de feesten. Op Poerim ging het om een existentiële bedreiging van fysieke aard – alle Joden (of het overgrote gedeelte) van de diaspora in hetzelfde Perzische rijk werden met de dood bedreigd. In het Chanoekaverhaal ging het om een beperkte dreiging – alleen in erets Jisraël – die bovendien anders van aard was. Hadden de Joden van erets Jisraël zich aan Antiochus IV onderworpen, de opgelegde belasting betaald, en de religieuze hervormingen doorgevoerd zodat het Jodendom meer op de religie van de bezetter was gaan lijken, dan was er verder geen fysieke bedreiging meer geweest. Daarom ging het op Chanoeka om een spirituele dreiging – identiteits-gerelateerd zouden wij zeggen – want het voorbestaan van het Jodendom en de Tora stond op het spel, aldus de Lewoesj (OH 670, subpar. 2).

En vandaar dat op Poerim de nadruk ligt op het eten en drinken – het vieren van het leven nadat dit bedreigd was. Op Chanoeka ligt de nadruk meer op loven en danken, en minder op eten en drinken. Ons fysieke bestaan werd immers niet bedreigd door de anti-Joodse maatregelen (beter: anti-Jodendomsmaatregelen) van Antiochus. En zo kreeg Chanoeka dus vooral een spiritueel imago: een overwinning van licht op de duisternis, goed op kwaad, vromen op goddelozen. Die ook helemaal past in een diaspora Jodendom waarin alles al snel werd gespiritualiseerd, omdat strijdbaarheid eeuwenlang niet mogelijk was – Joden leefden immers als tweederangsburgers in een vijandige samenleving. Wie overigens de Makkabeeën boeken leest, ziet dat ook de redding van Chanoeka best aards en concreet was. Kijk maar naar de volgende tekst uit Makkabeeën 1 in de Nieuwe Bijbelvertaling.

Vooral de traditie over het mysterieuze kruikje olie spreekt tot de verbeelding van latere generaties. Het symboliseert de kracht van het licht over de duisternis. En dat niet alles altijd precies getalsmatig – in algoritmes – te vatten is. Eén klein lampje kan een hele grote, donkere kamer verlichten. We worden soms overspoeld door berichten uit de wereld vol met narigheid – je hoeft het nieuws op tv maar te bekijken of op Internet een nieuwssite te openen. Soms worden we er moedeloos van: zoveel onrecht en slechtheid. Het maakt ons somber en moedeloos. Uit de lichtjes van Chanoeka putten we dan weer wat hoop en kracht. We kunnen misschien niet alles oplossen, maar soms gebeurt er een klein ‘wonder’ en kan een kleine inspanning toch veel licht brengen.

Toch wordt Chanoeka op deze manier iets vaags. Want wat moeten we nu concreet doen? Waarmee moeten we ons verbinden, waar moeten we onze inspanningen op richten? Zouden we van Chanoeka het feest van Tikoen Olam kunnen maken en dit concreet kunnen maken door ons met een tastbaar project te verbinden? Zo geven we concrete betekenis aan “licht in de wereld brengen.”

En dan was er ook nog de uitkomst van een onderzoek onder Joodse Nederlanders. “Veel Nederlandse joden durven niet openlijk joods te zijn”, kopte de site van EenVandaag. Uiteraard gingen alle media er weer mee aan de haal. Want iedereen heeft er natuurlijk een duidelijke mening over. Veel inzicht gaf het artikel op de site van het televisieprogramma echter niet – want veel feiten ontbreken en veel zaken worden wat vaag benoemd: “Deelnemers geven aan dat anti-joodse gevoelens alom aanwezig zijn in Nederland. Vooral op internet (82 procent), in de nieuwsmedia (59 procent) en op straat (52 procent) zien zij anti-joodse sentimenten.

Wat zijn anti-Joodse gevoelens of anti-Joodse sentimenten precies? Zouden we geen duidelijk onderscheid moeten maken tussen gevoelens en sentimenten (vaag, ambigue), vooroordelen, antisemitisme, discriminatie en in ergste vorm: mishandeling?

We lezen even verder op de site van EenVandaag: “Dat leidt ertoe dat joden hun gedrag aanpassen: 43 procent van de deelnemers past hun uiterlijk of kleding wel eens aan om te voorkomen dat ze als jood worden herkend, bijvoorbeeld door een pet over hun keppeltje te dragen als ze de straat op gaan. De helft (48 procent) vermijdt wel eens situaties uit angst voor anti-joodse opmerkingen." Keppeltje: gaat het alleen om mannen die geënquêteerd zijn – hoe passen vrouwen zich dan aan? En welk situaties worden concreet gemeden?

De beschreven ervaringen zijn zeer gevarieerd en zouden niet op één hoop moeten worden gegooid: “… verwijtende opmerkingen over het Israël-Palestinaconflict (89 procent). Driekwart (74 procent) hoort wel eens stereotype, soms grappig bedoelde, opmerkingen over joden, vaak over geld. Ook heeft een meerderheid te maken met vervelende opmerkingen over joden in het algemeen (71 procent) en met opmerkingen over de Tweede Wereldoorlog (51 procent). ‘De buurman zei dat ik hier alleen woon omdat ze mijn familie waren vergeten te vergassen’, schrijft een deelnemer.
“Een derde (34 procent) is wel eens uitgescholden: ‘Het woord jood is een scheldwoord op zich geworden’, aldus een deelnemer. Een op de tien (11 procent) heeft geweld meegemaakt. Iemand schrijft: ‘Ik ben voor de deur bedreigd met een mes. Uiteindelijk ‘gelukkig’ alleen de auto bekrast met een hakenkruis’.”

Er is volgens mij ook een groot verschil tussen discriminatie en antisemitisme dat zich afspeelt in de context van burgers tegenover de staat of ambtenarij of in een werkrelatie, en plagerijen en hufterigheid in het gewone sociale verkeer. Op deze verschillende vormen passen geheel andere antwoorden. Laten we ook niet vergeten dat het hier vooral over een gevoel gaat van Joden zelf, want hoe verhoudt zich dat tot het aantal aangiftes en gerapporteerde incidenten? Wie de CIDI-monitor van de afgelopen twintig jaar volgt ziet dat er geen sprake is van een duidelijke stijging van antisemitische incidenten. Dat wil niet zeggen dat we daarmee de gevoelens van de geënquêteerden moeten bagatelliseren, maar de nuance is wel belangrijk. Want leidt een dergelijk onderzoek nu echt tot weerbaarheid van de Joodse gemeenschap in Nederland? Ik ben bang van niet, maar misschien (hopelijk) vergis ik mij.

Een vrolijk Chanoeka!

Delen |

vrijdag 23 november 2018

Een bericht op het nieuws: 85.000 kinderen zijn er tot nu toe al omgekomen van de honger in de oorlog in Jemen. Bij dit soort berichten duizelt het me altijd een beetje. Komt er nou nooit een einde aan de oorlogen? Is dit de prijs die we moeten betalen als mensheid, en voor wat dan – vraag je je machteloos af. En dat is nog maar één conflicthaard in de wereld. Haast ongelooflijk. We hebben net de Eerste Wereldoorlog herdacht, honderd jaar na de wapenstilstand – goed voor “zo’n 10 miljoen soldaten (…) en zeker 6 miljoen burgers.”

En laten we de doden door de Spaanse griepepidemie niet vergeten, die extra veel slachtoffers maakte door de slechte weerstand van de mensen na jaren oorlog, nog eens tientallen miljoenen slachtoffers in de jaren 1918-1919. En dan hebben we ook nog de ‘gewone’ honger in de wereld, die niet per se is te wijten aan een conflict, want “een op de negen mensen in de wereld is ondervoed en dat aantal is stijgende.”

Het is daarom belangrijk dat ook het NIK de brandbrief aan premier Rutte over Jemen ondertekende. Maar wat zouden we nog meer kunnen doen? Onze invloed is beperkt, hoor je een rationele stem zeggen: we kunnen niet alle problemen in de wereld oplossen. Maar: we moeten toch iets doen, dat kan toch zo niet! – zegt de stem van ons geweten, onze emotie aan de andere kant. Overmoed en te hoog gegrepen idealisme liggen op de loer als we al te snel alles in één keer willen oplossen. En daardoor schijnoplossingen voor échte, bestendige oplossingen aanzien. Aan de andere kant liggen onverschilligheid en nihilisme op de loer als struikelblokken. Zodat we al helemaal niet meer geloven dat mensen en situaties kunnen veranderen. We raken dan zo gewend aan wat niet goed is, slecht is of zelfs abject dat niets ons meer raakt. Ook geen lokkend perspectief …

Maar wat moet je dan wél doen? Dat is niet zo makkelijk te zeggen – onze cirkel van invloed is helaas altijd beperkter dan onze cirkel van betrokkenheid. Misschien kunnen we wat steun ontlenen aan de parasja van deze week, Wajisjlach (Beresjiet 32:4 – 36:43). Daar lezen we hoe Ja’akov zich voorbereidt op de ontmoeting met zijn broer Esau na zo’n twintig jaar waarin de broers elkaar niet hebben gezien hebben, en uit elkaar waren gegaan in een gespannen verhouding.

Volgens de rabbijnen maakte Ja’akov zich op voor drie scenario’s. Zijn handelen strekte zich uit naar drie niveaus: zich verdedigen met strijd; gebed; en verzoening door middel van een geschenk. Zich verdedigen en strijd leveren: omdat hij als een soort legeraanvoerder zijn mensen in twee ‘divisies’ indeelde, opdat als het moest de strijd kon worden geleverd en in ieder geval één groep gespaard zou blijven (32:8-9). Ook bad hij tot God: “Toen zei Ja’akov: ‘God van mijn vader Abraham en God van mijn vader Jitschak (…) Red mij toch uit de hand van mijn broeder, uit de hand van Esav, want ik ben bevreesd voor hem; misschien zal hij komen en mij verslaan, zowel moeder als kinderen.” (32:10, 12) Ten slotte zocht hij ook een meer pragmatische en vreedzame oplossing: het geschenk. We lezen daar uitgebreid over in de rest van hoofdstuk 32. Het bijzondere is dat je je tegelijkertijd met al je kracht inzet voor deze drie zo totaal verschillende scenario’s, legt de Lubavitscher Rebbe uit. Je doet een oplossing dus niet halfslachtig.

We kunnen ons in een situatie niet onttrekken aan een oproep tot handelen, al is dat een meer symbolische vorm van handelen – zoals het geven aan een goed doel. Ook kunnen we dawwenen – in de letterlijke zin betekent dat een gebed uitspreken, bijvoorbeeld voor de wereldvrede. Een voorbeeld hiervan is te vinden op de website van de Cardozo Academy, van rabbijn Nathan Lopes Cardozo. Een andere tekst mag natuurlijk ook. Gebed kan ook betekenen: openstaan voor het onverwachte – dat wat opeens gebeurt, tegen alle verwachtingen in. Een gelovige zal hier de hand van God in zien die voor heel even iets tastbaars toont. Tot slot is er het geschenk: de bereidheid iets op te offeren voor een oplossing. De bereidheid om er ook zonder powerplay misschien uit te komen. Al deze oplossingen vereisen wel reflectie – misschien ook een vorm van gebed?

Waar hoopten zo veel generaties Joden op wanneer ze het over de messiaanse tijd hadden? Over een betere wereld die gewoon ook in fysieke zin volmaakter is. Maar ook – in de tweede fase – een beter menszijn door een hoger inzicht in de wezenlijk zaken. Of zoals Maimonides het verwoordt aan het einde van zijn codex, de Misjne Tora: “In that Era there will be neither famine nor war, neither envy nor competition, for good things will flow in abundance and all the delights will be as freely available as dust. The occupation of the entire world will be solely to know G-d… as it is written [Yeshayahu 11:9], ‘For the world will be filled with the knowledge of G-d as the waters cover the ocean bed’.”

Sjabbat sjalom!

Delen |

vrijdag 9 november 2018

Ruim een maand na Soekot zien de etrog en loelav er maar verlept en zielig uit. Het lijkt wel alsof die in vergelijking met vroeger elk jaar steeds sneller verwelken en krimpen. In ieder geval moet je zeker geen jam meer maken van de etrog, zegt men, want die zit zo vol met pesticiden dat het eten ervan niet echt verantwoord is. Raar eigenlijk. We willen zo graag een mooie etrog dat we deze daarom zó volpompen met gif – want geen beestjes – dat je de vrucht niet meer kunt eten. Maar kan je daar dan nog wel de zegen over uitspreken en er het ritueel mee uitvoeren? Wat zou het trouwens lollig zijn als de etrog en loelav een keer helemaal fris bleven tot het volgende jaar, opnieuw gereed voor gebruik. Kent iemand een dergelijk wonderverhaal? Het blijft vooralsnog behelpen in ons ondermaanse bestaan …

Dan waren er nog de gemeenteraadsverkiezingen in Israël. Echt volgen deed ik het niet. Wel hoorde ik van iemand die net uit Israël terug kwam dat er overal immens grote verkiezingsposters van kandidaten hingen. Wat zou God daar nou van vinden, vroeg ik hem. Zou dat beeldverbod in de Tora er zomaar, voor niets, in staan en geen relevantie meer hebben voor onze tijd? Ik houd niet van levensgrote posters die overal in de publieke ruimte hangen – krijg er een beetje unheimisch gevoel van. Het NIW weet trots het volgende te melden: “De uitslag leverde nog een primeur op: de eerste vrouwelijke burgemeester voor een grote stad. Einat Kalisch-Rotem wordt de burgermoeder van Haifa. Ook tien kleinere gemeenten krijgen een vrouw aan de leiding.

Politiek is in Israël blijkbaar nog vooral een mannending. Maar ook in Nederland is slechts een vijfde van de burgemeesters vrouw, niet ongeveer vijftig procent, zoals je zou verwachten.

Dan was er verder de verkiezing voor de burgemeester van Kfar Jonah – een klein stadje (circa 20.000 inwoners) in de buurt van Netanja. Daar werd Efraïm Deri verslagen door een vrouw, Shoshi Kachlon Kidor. Deri was ‘maar’ veertig jaar burgemeester van Kfar Jonah geweest en moest nu dus het veld ruimen voor mevrouw Shoshi. Deri schijnt best een toffe peer te zijn en het stadje met hart en ziel te hebben bestuurd, maar veertig jaar lang burgemeester van dezelfde plaats blijven? De niet onsympathieke Deri vind overigens zelf ook dat de functie van burgemeester beperkt moet blijven tot drie ambtstermijnen – de ideale duur van het burgemeesterschap volgens Deri. Hij wilde deze verkiezingen eigenlijk helemaal niet meedoen, maar er waren geen andere kandidaten uit zijn kringen. Voor de Hebreeuws sprekenden een interview met de man die begon toen Kfar Jonah nog maar 3.000 inwoners had.

Nog opmerkelijker was echter het nieuws dat een vliegend object dat recent ons zonnestelsel doorkruiste, misschien tóch van aliens afkomstig is. We hebben het dan over een soort vliegende stenen sigaar van 400 meter bij 40 meter – een asteroïde zo dacht men – die de naam Oumuamua draagt en zich anders gedroeg dan je zou verwachten. Zo vond men de afmetingen al raar (de verhouding 1:10) en bovendien lijkt de ‘steen’ opeens te versnellen. Het object zou van buiten ons zonnestelsel komen en dus eigenlijk een ruimteschip zijn. Enfin lees het artikel in Scientias maar. Hoe serieus moeten we dit nu nemen? Ik weet het niet. Maar vooralsnog gaan er belachelijk veel mensen in Europa dood aan luchtverontreiniging. Alleen in Nederland al bijna 10.000 per jaar! Er is dus nog genoeg te doen – of er nu wel of niet aliens bestaan.

We kunnen ons bezighouden met zo’n beetje alles dat er op aarde en in het heelal gebeurt – van de verkiezingen in Israël, Brazilië en de VS, tot het plastic in de oceanen en een ruimteobject dat ergens in ons zonnestelsel of daar buiten rondvliegt. Of we vanuit Nederland veel invloed hebben op de processen is de vraag. Wat dat betreft neemt de parasja van deze week – Toledot – ons mee naar de microwereld van de onze relaties met anderen. Juist met de mensen die ons nabij zijn, kunnen conflicten ontstaan. En wat is dan wijsheid, en hoe los je dat dan op? Tenach en de Joodse traditie geven daar geen eenduidig antwoord op – het leven is nu eenmaal complex en elk individu uniek. Veel oplossingen beginnen in het klein – met hoe ik me zélf gedraag in een bepaalde context. Tegelijkertijd moeten we de hoop op een betere samenleving, milieu en aarde niet opgeven. Vanuit onze zorg voor een goede micro-omgeving, dat wel …

Delen |

vrijdag 19 oktober 2018

Na drie weken met feestdagen keren we langzaam weer terug naar het gewone leven. Nou ja, gewoon … Never a dull moment. Zo was er het interview in de Volkskrant met mijn goede vriendin Tamarah Benima, zo’n twee weken geleden.

Velen in mijn omgeving vonden dit een stuk met een te pessimistische visie – ikzelf ook. Enkele quotes geven een idee van de sfeer: “Het Jodendom in Europa staat er slecht voor”, “Europa is geen joods centrum meer (…) Alleen nog in Israël en Amerika zijn we prominent aanwezig”, “Voor de meeste joden is religie niet relevant”, “Velen zitten nog steeds ‘ondergedoken’”, “Europa heeft de joodse beschaving over de heg gegooid”, “Er is geen perspectief. De vraag: Moeten we al vluchten? Waar gaan we dan heen?’ is nooit ver weg onder joden. In Nederland, in Engeland, in Frankrijk.” Verder zijn de synagoges bijna leeg, jonge mensen komen er niet meer; moeten we bang zijn voor de islamisering van Europa; en God speelt geen rol in het hedendaagse Jodendom. Zoiets ongeveer.

Hier en daar is er tussen de regels door ook wel ergens wat licht zichtbaar, en laat Tamarah zien hoe ze het graag anders had gezien. Zo zou ze meer zichtbaarheid van Joden in het publieke debat willen zien als het gaat over “orgaandonatie, kroongetuigen of #MeToo.” Hierin heeft ze natuurlijk gelijk – maar dat ligt toch ook aan institutioneel Joods Nederland zelf, dat het niet nodig vind de publieke ruimte te zoeken anders dan voor zaken die met beveiliging en antisemitisme te maken hebben. Belangrijke zaken, maar zeker niet het enige belangrijke waarover iets vanuit Joods perspectief te zeggen valt. Ook zou ze – ik lees opnieuw tussen de regels door – het positief vinden als Joodse rituelen en feestdagen meer zichtbaar en bekend zouden zijn in de publieke ruimte en niet-Joodse wereld.

Inderdaad was dat voor de oorlog anders, maar kennis an sich van religie – ook de christelijke – is natuurlijk enorm afgenomen in Nederland. Vaak weet de gemiddelde Nederlander nauwelijks nog iets van het christendom, laat staan wat Jom Kipoer of Loofhuttenfeest is. Laten we beginnen met meer betrokken te zijn op de andere in Nederland aanwezige religies en actief deel te nemen aan de religieuze dialoog. Laten we op het niveau van een sjoel de mensen uit de buurt ééns per jaar uitnodigen om een dienst bij te wonen. Een open sjoeldag.

Ze heeft ook gelijk wanneer ze constateert dat secularisatie en het gemengde huwelijk een einde hebben gemaakt aan het traditionele Jodendom van vroeger. Maar beide processen begonnen al vér voor de Tweede Wereldoorlog, zoals Tamarah zelf schrijft. In feite wijst ze op de confrontatie met de moderniteit, die voor het Jodendom een crisis opleverde waar we helaas (gedeeltelijk?) nog in zitten. Ook het christendom worstelt in Europa nog steeds met de secularisatie en moderniteit. Daar kunnen we van alles van vinden, maar we kunnen de tijd niet terugdraaien en volgens mij zouden weinig Joden dat willen, misschien de ultra-orthodoxie uitgezonderd. Want we moeten het verleden zeker niet idealiseren. Het was een zeer hiërarchische samenleving met een vergelijkbare Joodse gemeenschap waarin nauwelijks oog was voor diversiteit en het afwijkende. Als arme (of vrouw) bestond je nauwelijks als individu – alle goedbedoelde armenhulp ten spijt.

Tamarah zelf zegt dit zo: “Als mensen niet meer bij een kerkgenootschap hoeven aan te kloppen omdat ze arm zijn, of voor ziekenzorg, onderwijs of bejaardenzorg, omdat de overheid dat beter regelt, wordt de kerk versmalt tot ‘geloof’. Als dat wegvalt, valt alles weg. Bovendien hebben mensen zich door de anticonceptiepil weten te onttrekken aan de religieuze angstcultuur en hebben ze door te reizen andere spirituele mogelijkheden gezien.”

Oftewel: de seculiere sociale natiestaat – en zeker de verzorgingsstaat – heeft veel mensen méér gegeven en vooruitgeholpen dan de religieuze instituten die eeuwenlang de scepter zwaaiden. Tamarah zal het hier geheel mee eens zijn, want het gaat haar erom hoe bij de “duurzame en rechtvaardige economie en samenleving te komen.” Daar zouden we vanuit Joods oogpunt serieus naar moeten kijken. En zo sociaal betrokken is de samenleving in Israël nu ook weer niet …

Dit alles maakt Tamarah’s uitspraken zeer relevant. Want de vraag hoe de Joodse identiteit en religie vorm te geven in de moderne tijd en samenleving, specifiek de 21ste eeuw, is een prangende vraag die antwoord behoeft. Elke nieuwe ontwikkeling leidt weer tot nieuwe antwoorden; elke periode heeft haar uitdagingen en crisis. Alleen duurt deze crisis al enkele eeuwen, eigenlijk al vanaf de zeventiende eeuw. Maar laten we Tamarah zelf nog eens aan het woord laten: “Alleen nog in Israël en Amerika zijn we prominent aanwezig.” De prominente Joodse aanwezigheid in zowel de VS als Israël is zelf het gevolg van die ontmoeting met de moderniteit en de geformuleerde antwoorden daarop: emigratie naar de veilige Nieuwe Wereld met zijn kansen (de VS), en de terugkeer /wederkeer naar de nationale roots en het land Israël, die het zionisme bepleitte. Maar er zullen nog wel andere antwoorden bestaan.

Dat een revival van het religieuze mogelijk is, zien we buiten Europa, waar religie nog springlevend is – hoewel niet altijd / vaak niet in een wenselijke vorm. Dat religie voor de meeste Joden niet relevant zou zijn, wordt weersproken door de terugkeer naar het Jodendom (Chazara biTesjoewa) in het westen die vooral vanaf midden jaren zestig tot circa de jaren negentig van de vorige eeuw succesvol was. En door de revival van religie in Israël, hoewel de gekozen religieuze vormen niet echt westers zijn en vaak vrouwonvriendelijk, exclusief, en niet altijd dialogisch. Ook dat kan anders, dat erkent Tamarah ook. Alleen ziet zij als voorwaarde voor een religieuze revival een bewustzijnsverruiming voor “de overgrote meerderheid van mensen.” Hierbij geholpen door “bewustzijnsverruimende technieken waarvan je niet ziek wordt: nieuwe pillen, elektronische stimulatie van hersengebieden.” Misschien kan dit ook anders …

Dat sjoel nauwelijks nog om een geloofsbeleving gaat, lijkt me juist – hoewel niet voor de orthodoxie. Maar de meeste Joden die naar sjoel gaan doen dat uit sociale redenen: om elkaar te ontmoeten, bij te kletsen, het ervaren van een veilige omgeving, en een plek van gelijkgestemden. Dat het voor veel Joden niet om God lijkt te gaan, is ook juist. Maar opnieuw niet voor de orthodoxie (hoewel ook daar mensen soms op de automatische piloot leven). Ook dit lijken mij twee belangrijke uitdagingen: hoe maken we een sjoelbezoek iets meer dan een sociale happening? En hoe maken we van God weer iets van “ultimate concern” (P. Tillich)?

Belangrijke vragen, die een weldoordacht antwoord verdienen. Maar somberen is niet de oplossing. Er gebeuren ook veel mooie en nieuwe dingen in het hedendaagse Jodendom. L’Chajim!

Sjabbat sjalom!

Delen |

zondag 30 september 2018

Ruim veertig jaar geleden was de Lekstraat-sjoel een belangrijk centrum van Joods Amsterdam. In de twee sjoelen – de grote en de kleine – werden regelmatig diensten gehouden, zowel op sjabbat en feestdagen als door de week. Daarnaast was het ook de plaats waar Jesjiwas Hamasmidiem was gehuisvest, een soort naschoolse Joodse les waar je wekelijks door vrome leraren werd onderwezen in de Misjna. Ik dus ook, maar ook veel van mijn orthodoxe vrienden. En natuurlijk Arnon Grunberg (zie NIW 213, nr. 27, p. 19). Als beloning voor onze inspanningen kregen we een stempel op een gekleurde kaart: een rode, gele en groene kaart. De kleur van de kaart was afhankelijk van je inzet die week – rood was uiteraard het matigst, en de exacte volgorde ben ik intussen vergeten. Als je kaart vol was, vertegenwoordigde die een bepaalde geldwaarde waarmee je Joodse boeken kon aanschaffen bij boekwinkel Samech van de familie Daniëls.

Vanuit Jesjiwas Hamasmidiem werden we aangemoedigd deel te nemen aan de Europese Sijoem Misjnajes – het jaarlijkse (of was dat toen slechts ééns in de zoveel jaar?) evenement waarbij werd gevierd dat men samen de hele Misjna had uitgeleerd. Hiervoor moesten jongens zoveel mogelijk Misjnajot uit het hoofd leren, eventueel voor te dragen en te voorzien van summiere uitleg. Dergelijke evenementen werden in Europa bijvoorbeeld gehouden in Zürich, Antwerpen en London, maar ook in grote steden in de VS. En nog steeds overigens. Zelf ben ik naar zo een evenement geweest in Zürich, waar ik mijn ingestudeerde Misjna-hoofdstuk – een niet al te groot hoofdstuk overigens – zenuwachtig voordroeg en vervolgens een oorkonde kreeg. Hiervoor reisde ik samen met twee andere jongens per trein naar Zürich waar we de sjabbat bij vriendelijke doch pünktliche en jekkisje gastgezinnen doorbrachten.

Ook was er een evenement in de Lekstraat-sjoel waarbij de (rechterkant) orthodoxie in groten getale aanwezig was – vooral de jeugd. Veel Jesjiwas Hamasmidiem-klantjes dus, hoewel ik niet meer zeker weet of het evenement met het Misjna-lernen had te maken of niet. We brachten de hele sjabbat in de Lekstraat door, waar we samen aten, dawwenden en lernden. We kregen les in verschillende groepen – ingedeeld naar niveau en leeftijd. Een serieus kijkende bebaarde man vertelde een lang verhaal – wie de boodschap van het verhaal had begrepen zou een prijs krijgen. Het verhaal ging over een man, een auto en een knopje, en er ging iets mis (er werd op het knopje gedrukt?) – dat is ongeveer wat mij is bijgebleven.

Om de beurt mochten we vertellen wat volgens ons de boodschap was. Trots vertelde ik mijn theorie. De man knikte een beetje en proefde mijn woorden. Niet slecht, maar niet goed genoeg; het was niet de boodschap van het verhaal zoals hij die bedoelde. Mijn vriend, een ‘Brave Hendrik’-typje met een wat nasale stem, legde uit wat volgens hem de boodschap was: kleine dingen kunnen grote gevolgen hebben. Uiteraard had hij het wél goed. Ik was stinkend jaloers, natuurlijk. Bovendien ergerde ik me een beetje aan de manier waarop onze leraar het verhaal aangreep om zijn vrome praatje te houden. Dat draaide vooral om braaf doen wat er van je wordt gevraagd. Anders zouden de gevolgen wel eens onverwacht groot kunnen zijn …

Recent moest ik met de Hoge Feestdagen opeens weer denken aan dat evenement in de Lekstraat-sjoel, het ons voorgeschotelde verhaal en de moraliserende boodschap. De aanleiding was de boodschappen die ik in de supermarkt deed voor de feestdagen. Terwijl ik met mijn wagentje de hele winkel doorreed, viel mijn oog toevallig op een medewerkster die voedsel voor een klant afsneed en inpakte. Hoewel ze met de andere hand even daarvoor op haar smartphone bezig was geweest. Onprofessioneel en onfris, want iedereen weet dat de leuke veegschermpjes supervol zitten met bacteriën.

Maar ook potentieel gevaarlijk voor mensen met een beperkte afweer zoals ouderen, chronisch zieken, mensen met een immuunziekte en dergelijke, mijmerde ik enigszins hypochondrisch. Door iets banaals als op je telefoon appen kan een klant ziek worden. Misschien komt zo een kwetsbaar persoon wel terecht in een lange keten van gekwakkel met zijn gezondheid: doordat hij ziek werd van de telefoon, werd hij later makkelijker vatbaar voor de griep, waardoor hij een longontsteking kreeg et cetera. Op dat moment moest ik denken aan de man-met-baard en zijn verhaal: kleine dingen hebben soms grote gevolgen …

De link met de Hoge Feestdagen was natuurlijk snel gelegd. En was er niet dat chassidische verhaal over een Rebbe die zijn volgelingen tot hun verbazing opeens voorhield dat er zonden zijn waarvoor geen vergiffenis bestaat? De leerlingen zijn stomverbaasd: hoe kan hun altijd mild gestemde Rebbe nu zoiets zeggen, een boodschap die ook in strijd lijkt met het chassidisme? Maar de Rebbe legt het uit: sommige zonden zie je helemaal niet als zonden maar juist als iets positiefs, een goede daad – een mitswe. Waarom zou je dan tesjoewa doen, tot inkeer komen en je voornemen je gedrag te verbeteren? En hoewel God uiteraard vergevensgezind is, wacht Hij wel op een stap van de mens – hoe klein ook. Maar hier zal er geen stap van de mens volgen, legt hij hun rustig uit.

Onbewust leven is ook zo’n voorbeeld. Je staat er niet eens stil bij wat de gevolgen zijn van jouw handelen op een ander, omdat het vaak om kleine, banale en ogenschijnlijk onbeduidende zaken gaat. Je gaat dus niet reflecteren op dit soort ‘kleine’ zaken. Maar sommige kleine zaken hebben soms toch grotere gevolgen. En hoewel je daar niet altijd schuldig aan bent – een directe oorzaak-en-gevolg relatie ontbreekt meestal, ben je wel (tot bepaalde hoogte) medeverantwoordelijk. De kracht van spirituele tradities is om de mens bewust te maken van zijn handelen om zo de impact van zijn handelen op anderen vooral positief te laten zijn.

De Hoge Feestdagen zijn alweer voorbij, dus kunnen we met een gerust hart vrolijk Soekot vieren. Hoewel … de gedachte aan een oordeel blijkt ook op het vrolijke Soekot (Dewariem 16:14), niet helemaal afwezig. Zo bestaat er vanaf de Middeleeuwen onder invloed van de kabbala de idee dat het uiteindelijke oordeel van Jom Kipoer pas echt definitief wordt op de zevende dag van Soekot, Hosjanna Rabba. Daarnaast stelt de Misjna in traktaat Rosj Hasjana 1:2 dat op Soekot de wereld geoordeeld wordt met betrekking tot het water – de hoeveelheid regen van dat jaar. In het Midden-Oosten en andere delen van de wereld is de hoeveelheid regenval een belangrijke zaak, soms zelfs van levensbelang. Daarom begint men op Sjemini Atseret (Slotfeest) met het vermelden van regen in de gebeden. We eindigen weer in vreugde met Simchat Tora, want spiritualiteit zou uiteraard een bron van vreugde moeten zijn.

Chag sameach!

Delen |
dec 2018Licht en weerbaarheid
nov 2018Een betere wereld
nov 2018Klein beginnen
okt 2018Belangrijke vragen
sep 2018Reflecteren op 'kleine' zaken
sep 2018Een eigen, persoonlijk oordeel
sep 2018Koningschap, herinnering, sjofar
aug 2018Stenen en letters
aug 2018Neutrale openbare ruimte graag
jul 2018Let's Get Together and ...
jun 2018Koosjere wijn?
jun 2018Het Mousetrap-effect en Elburg-gevoel
jun 2018Nieuw, nieuwer, nieuwst of meer van hetzelfde
mei 2018Niet na-denken!
apr 2018Mooie tradities en slechte gewoontes
apr 2018De rook van tradities
mrt 2018Bevrijding van het woord
mrt 2018De esthetische ervaring van een bloesemboom
mrt 2018De ene gids is de andere niet
feb 2018Experimenten en spirituele gevaren
jan 2018Verantwoordelijkheid
jan 2018Het weer, het weer
jan 2018De enige onderwijzer
dec 2017Waarachtig licht
dec 2017Eenheid in verscheidenheid
dec 2017Banoe chosjech legaresj
dec 2017Twintig vrouwen
nov 2017Weggesleept
nov 2017Zeepsop bij de koffie
okt 2017Sjabbat Halloween
okt 2017Twee maanden van ‘abstinentie’
okt 2017Bouwoverwegingen
okt 2017Loofhutten en paddenstoelen
okt 2017De tweede dag
sep 2017Het juist gekozen perspectief
sep 2017Bikoeriem uit Noord-Holland
sep 2017Vakantielogistiek
aug 2017Joden in den vreemde
jul 2017Trouwen op de Tempelberg?
jun 2017De vele gezichten van Israël
jun 2017Het nut van kritische visies
jun 2017De grenzen van kritiek en meningsuiting
mei 2017De allerhoogste openbaring op Sjawoeot
mei 2017Een feestje maken
mei 2017Vrijheid is ons hoogste goed
mei 2017Her-denken
apr 2017Veel is een geschenk
apr 2017Op zoek naar een bloesemboom
mrt 2017Zoeken naar duiding en betekenis
mrt 2017Nooit meer vergeten
mrt 2017Een Rotterdams Poeriem-sjpiel
mrt 2017De waarde van een stem
mrt 2017Een rechtvaardige samenleving
feb 2017Veiligheid in vele facetten
feb 2017Sneeuwmuziek en stemgekrakeel
feb 2017De status van de deuropening
jan 2017Empathie in plaats van een versteend hart
jan 2017Risjes en Messiaanse tijden?
jan 2017‘Klein’ nieuws
dec 2016Het speciale licht van Chanoeka
dec 2016Egyptisch geloof 2.0
dec 2016Over kanaries
dec 2016De ‘zegeningen’ van internet
nov 2016Gezocht: tolerantie en nuchterheid
nov 2016Die supermaan kunnen wij zelf zijn
nov 2016Zoals gewoonlijk zaten de peilingen er weer eens ver naast
nov 2016De ideologische veren van Ben-Gurion
okt 2016Een treintje van soekot
okt 2016De zondebok en het toeval
okt 2016Het verlangen en de uitvoering
sep 2016Windmolens, zoemhout en de sjofar
sep 2016Wat is ónze rol in de samenleving?
sep 2016Gerechtigheid
sep 2016Kleine en grote opmerkelijkheden
aug 2016Jeruzalem in beeld
aug 2016Zuivere koffie of zuivere lucht
aug 2016Een nieuwe zonnebril
aug 2016Mensenvlees
jul 2016Woorden als zegen of als vloek
jul 2016Het hoofd koel houden ...
jun 201621 Juni
jun 2016De stem van God of de stem van Satan?
jun 2016Polarisatie of eenheid
jun 2016Tsores en cheese cake
mei 2016Wij zijn allen vreemdelingen
mei 2016Klachten ...
mei 2016Een week vol gedonder
mei 2016Lente
apr 2016Pesach-mijmeringen van een trouwe lezer
apr 2016Verwacht: de Pesach-app!
apr 2016Versjteerd
apr 2016Wat geven we onze aandacht?
mrt 2016(Ver)kleden
mrt 2016Bonobo of chimpansee?
mrt 2016Wat telt meer?
mrt 2016Pink washing en het welles-nietes patroon
feb 2016Tellen en generaliseren
feb 2016Zalm uit de vaatwasser
feb 2016Gevoelige antenne voor foute ontwikkelingen
feb 2016Ruggengraat
jan 2016Vruchten plukken, geen vluchtelingen
jan 2016Negatieve informatie
jan 2016Best tolerant?
jan 2016Joden en Christenen
dec 2015Ober, één dogma-vrij orthodox jodendom!
dec 2015Hoezo is vrijheid gevaarlijk?
dec 2015Terrorisme dat weinig aandacht krijgt
nov 2015Klimaatcrisis en morele crisis
nov 2015Stoere oorlogstaal wakkert angst juist aan
nov 2015Voedsel, gezondheid en dierenleed
okt 2015Wajeera: Sjabbat en gastvrijheid
okt 2015Het doorgaans stille Amstelveen en andere gehuchten
okt 2015Voetbal, geweld en corruptie
okt 2015Gewoon even genieten
sep 2015Inkeer, gebed en goede daden
sep 2015Tumult en stof
sep 2015De kracht van woorden
aug 2015Een Tora van liefde
aug 2015Chatsor Hagelilit
aug 2015Een museum van tolerantie, gebouwd op graven?
aug 2015Joden welkom
jul 2015Ardennen
jul 2015Vakantie – Tempel - zomer
jul 2015Gaat Wilders nu de Ilias verbranden?
jun 2015De weg kwijt
jun 2015Ontroerende universele wensen
jun 2015De dissidente verspieders en de vooruitgang
jun 2015Verbinden
mei 2015Rare dingen
mei 2015Herschepping
mei 2015Aap of microbe ...
mei 2015Lag Ba'Omer
mei 2015Ouderwets gezellig?
apr 2015Herdenken
apr 2015Herdenken en rechtvaardigheid
apr 2015Geprivatiseerde macht
mrt 2015Dit was de week die was...
mrt 2015Zaaien ...
mrt 2015Wolven en andere actualiteiten
mrt 2015Een goede haardag
feb 2015Kommer en kwel op universiteit en internet
feb 2015Hoe meer internet, hoe moeilijker het kaf van het koren te scheiden
feb 2015Poeriem Puber-tijd
feb 2015Wijze lessen van bomen
jan 2015Fris en minder fris ...
jan 2015Ontmoetingen en tegenstellingen
jan 2015'Daarom zwijgt de verstandige in die tijd'
jan 2015Afscheid en vooruitblik
jan 2015De Joodse zonnewende?
dec 2014Wonderlijk ...
dec 2014Chanoeka
dec 2014Bananen, bacteriën en Jak-melk ...
nov 2014Telefoon op sjabbat
nov 2014Als de Masjiach komt
nov 2014Zwarte Piet en de openbare orde
nov 2014De oude traditie van Sjabbat Halloween
okt 2014Talmoed op de snelweg
okt 2014Droissen-veldert
okt 2014Een Soeka van zeven bij twee kilometer ...
okt 2014Soekot
okt 2014Goud of geen goud, dat is de vraag
sep 2014Rosj Hasjana: wat wel en wat niet mag, of toch weer wel ...
sep 2014Fouten rechtzetten
sep 2014Inkeer
sep 2014A Jid darf leben mit der Zeit
aug 2014Was vroeger alles beter?
aug 2014Zinkend schip?
aug 2014Ondanks alles...
aug 2014Hamatsav
jul 2014Vakantie
jul 2014Joodse archeologie in Nederland
jun 2014Het lot-orakel
jun 2014De gelederen der spotters
jun 2014Mysterieuze ossen
jun 2014Slenteren door Amsterdam
mei 2014De ketting van de opperrabbijn
mei 2014Van Ostadestraat
mei 2014Orthodox vandalisme
mei 2014Diverse engerds
mei 2014Belachelijke kritiek?
apr 2014Chameets in de Pesachweek
apr 2014Wat doet een wc-bril in de Haggada?
apr 2014Weg met de chameets-hysterie!
mrt 2014De Rode Koe
mrt 2014Na Poeriem
mrt 2014Gemengde berichten ...
mrt 2014De ultra's en de dienstplicht
feb 2014Dom
feb 2014De Olympische Spelen
feb 2014Europees erfgoed
feb 2014De knikkers van Anne Frank
jan 2014Dat was de week die was...
jan 2014Gelukkig of ongelukkig op Knuffeldag
jan 2014Kasjroet-vervalsingen
jan 2014Koken op sjabbat
jan 2014De substitutieregel
dec 2013Joden en kerst
dec 2013Korte dagen
dec 2013Jodendom en mensenrechten
dec 2013Rabbijnen in het NIW
nov 2013Chanoeka
nov 2013Afscheiden
nov 2013Vrouwen en auto's
nov 2013Nerds
nov 2013Synchroniciteit
okt 2013Zwarte Piet
okt 2013Nieuwe koelkast
okt 2013Na het overlijden van Rabbijn Ovadia Josef
okt 2013Bidden voor Ovadia Josef
sep 2013De grootste soeka
sep 2013Soekot voor iedereen
sep 2013Een liefdevolle Jom Kipoer
aug 2013Bietjes voor Rosj Hasjana
aug 2013Vakantiegevoel
aug 2013In het Heilige Land
jul 2013Sjabbat Chazon
jul 2013Trier
jul 2013Slavernij en de sjabbat
jun 2013Elijahoe haNavi
jun 2013Loodgieten
jun 2013Eer hem, maar wantrouw hem
jun 2013Treuren in of om Tammoez
mei 2013Gelatine kosjer?
mei 2013Een nieuwe ijstijd
mei 2013Vrijheid
mei 2013Gebed voor het Koninklijk Huis
apr 2013Vliegen in een plastic zak
apr 2013Belieber
apr 2013Sehacheles
apr 2013Alleen mannen?
mrt 2013Priesterzegen
mrt 2013Pesach - het is weer feest!
mrt 2013Rook
mrt 2013Wegwerpartikelen
mrt 2013Grap? Of niet?
feb 2013De Poeriem-rav
feb 2013Hongarije
feb 2013Pruiken en zoenen
feb 2013Limor zoekt haar soul-mate
jan 2013Stemmen
jan 2013Winter is niet zo jood
jan 2013Kinderen met Down
jan 2013Leuke kerstliedjes
dec 2012Vrouwen
dec 2012Vreedzaam omgaan met diversiteit
dec 2012Psycholoog of rabbijn?
nov 2012Een ironische gebeurtenis
nov 2012Een teken
nov 2012Zuur
nov 2012Pratende dieren
nov 2012Natuurverschijnselen
okt 2012Boom der Kennis
okt 2012Leesrooster
okt 2012Pas goed op uw smartphone!
okt 2012Back to normal
sep 2012Balans
sep 2012Vreedzame paden
aug 2012Fata morgana, of de kunst van het kijken
aug 2012Luxemburg
jul 2012Leuk hotelletje
jul 2012Impulsief
jun 2012Vogels kijken in de polder
jun 2012Leraren
jun 2012Sport
jun 2012Verdwenen stoel
jun 2012Bacteriën
mei 2012Verslapen
mei 2012Achterstand ingehaald
mei 2012Echt?
mei 2012Jom HaMalka-drukte
apr 2012Een warm bad
apr 2012Post-Pesach dilemma’s
apr 2012Nog even over Pesach
apr 2012Stroomstoring
mrt 2012De waarde van getallen
mrt 2012Lente
mrt 2012Een ingewikkeld parcours
feb 2012Rekenkunst met verrassende uitkomst
feb 2012Crisisverhalen
feb 2012De seculiere inwoners van Kiriat haJovel
feb 2012Waterdamp
jan 2012Werken is gezond
jan 2012Schwer zu sein a Jid
jan 2012Beth Sjemesj
dec 2011Chanoeka-overpeinzingen
dec 2011De 25e van de maand
dec 2011Buitenaards
dec 2011Seizoensperikelen
nov 2011Andere maten
nov 2011Weet wat je eet
nov 2011Over een etrog, een rebbe, rabbijnen en de zon
okt 2011Over voorspellingen en hoofdrekenen
okt 2011Een einde en een begin, maar wel blijven bidden!
okt 2011Reizigers houden niet van regen
okt 2011Introspectie
sep 2011Kabbala-les
sep 2011Troonrede en Miljoenennota
sep 2011SpongeBob
sep 2011Nog eens over inkeer
sep 2011Inkeer
aug 2011Protesteren in Rechovot
jul 2011Awoide zorre
jul 2011Sjocheet van Oranje
jul 2011Bio-industrie en sjechita
jun 2011Moeten wij dieren eten?
jun 2011Cottage cheese
jun 2011Gevaren
jun 2011Onverdoofd
mei 2011Onze voeding
mei 2011Moleculair kasjroet
mei 2011Mei
mei 2011De Masjiach
apr 2011Tussen Amsterdam en Rechovot
apr 2011Vegen met beleid
apr 2011Noden en verboden
apr 2011Chameetsologie en andere Pesachwetenschap
apr 2011SMS uw vraag!
mrt 2011Elke dag Poeriem!
mrt 2011Het einde van de wereld?
mrt 2011Elke dag Poeriem
mrt 2011Teruggeven
feb 2011De zon
feb 2011Woestijngodsdienst
feb 2011Stadswandeling
feb 2011Gekke wereld
jan 2011Liberale Joden of Christenen voor Israël?
jan 2011Het Kohnstamm Instituut en etnische groepen
jan 2011Niets aan de hand
jan 2011Terug in Nederland
dec 2010Instant-religie
dec 2010Wat een gekte allemaal...
dec 2010Vasten voor regen
nov 2010De lichtjes van Chanoeka
nov 2010Schaarste
nov 2010Een drukke zondag
nov 2010Amsterdammer in de provincie
okt 2010Carlebach
okt 2010Mark Rutte, Yona Metzger en UFO’s
okt 2010Informatie-'overkill'
okt 2010Triest en oppervlakkig
okt 2010De bittere maand
sep 2010Met plantjes zwaaien
sep 2010Hufterigheid
sep 2010Xenofobie
sep 2010Een tzaddiek
aug 2010Wat doen we op sjabbat?
aug 2010Een ontspannen vakantie
jul 2010Paul
jul 2010Keppeltjesdag
jun 2010Een echte held
jun 2010Politici laten zich niet horen
jun 2010Bowlen
mei 2010Jesaja 53:5
mei 2010Eten
mei 2010Koninginnedag
apr 2010Lag Be'omer
apr 2010Feestvieren en herdenken
apr 2010Dóórpakken
apr 2010Ben jij nog in?
apr 2010Pesach: waar gaat het echt om?
mrt 2010Méér dan vier vragen ...
mrt 2010Insecten
mrt 2010De langste Poeriem ooit
mrt 2010Herken de Poeriemgrap!
feb 2010Rare vragen, rare antwoorden
feb 2010Rabbijn Elon in problemen
feb 2010Gescheiden buslijnen
feb 2010Nogmaals de diboek
jan 2010Diboek
jan 2010Natuurrampen
jan 2010Een boek kopen
jan 2010Uitvinding van de bakker
jan 2010Oud-en-Nieuw
dec 2009Taal
dec 2009Halachisch veroorzaakte kinderloosheid
nov 2009Dawwenen op het juiste moment
nov 2009Kosjer
nov 2009Bidden om regen
nov 2009Het wisselen van de seizoenen
okt 2009Leerhuizen in de mediene
okt 2009Een boek uitlezen
okt 2009Onze minhag
okt 2009Een soeka in de Diaspora
okt 2009Soekotmelancholie
sep 2009Jom Kippoer
sep 2009Leeuwen en beren
sep 2009Woordeloze haast
sep 2009De 'midrechov' in Jeruzalem
aug 2009Tatoeages, een beladen imago
aug 2009Op bezoek bij S
jun 2009Vakantie
jun 2009Generatiekloof
mei 2009Cheesecake
mei 2009Keukenhof
mei 2009Varkensgriep
apr 2009Vakantie
apr 2009Chameets
mrt 2009Een jesjiva-gave
mrt 2009Wie zonder zonde is, wordt immuun voor .....
mrt 2009Economie
mrt 2009Poeriem
feb 2009Taal en getallen
feb 2009Internet-tribalisme
feb 2009Verkiezingen
feb 2009De taxichauffeur en de zoon van de rabbijn
jan 2009Liefde
jan 2009Oppassen voor slangengif!
jan 2009Cafépraat
jan 2009Veel boeken – en een goed huwelijk
dec 2008Een ongeluk of dood door schuld?
dec 2008De Israëlische State Controller
dec 2008De periferie
nov 2008Zending
nov 2008Kromme komkommers
nov 2008Actie en reactie
nov 2008De regenmaker
okt 2008Slechte gedachtes
okt 2008Hosjanna Rabbah
okt 2008Soekot
okt 2008Onze zondes
okt 2008Een oud kabbalistisch gebed