inloggen
×

Mijn Crescas

Inloggen met gebruikersnaam & wachtwoord






Zonder wachtwoord snel inloggen?

Columns

Weblogs disclaimer

Leo Mock

Leo Mock (1968) volgde een opleiding aan een talmoedhogeschool (jesjiwa) in Israël. Verder studeerde hij Joodse geschiedenis aan de Bar-Ilan Universiteit en oude geschiedenis aan de Universiteit van Amsterdam (UvA). In december 2015 promoveerde hij cum laude aan de Tilburg University op een proefschrift, getiteld 'Het begrip Ruach Ra'a in de rabbijnse responsaliteratuur van na 1945: een case study in de relatie tussen kennis over de fysieke wereld en traditionele kennis'. Leo Mock heeft verschillende publicaties over jodendom op zijn naam en is betrokken bij het tijdschrift Tenachon, een uitgave van PaRDeS, een stichting die zich inzet voor het ontsluiten van Joodse bronnen voor een Joods en Christelijk publiek en het bevorderen van de interreligieuze dialoog. Voor Crescas verzorgt hij, naast zijn wekelijkse column op de website, diverse Rabbinica-cursussen. Sinds zomer 2012 is Leo Mock adviseur Joodse Zaken van Beth Shalom. Aan de Tilburg University is hij docent Judaica.

vrijdag 15 maart 2019

Zo rond carnaval en Poerim hangt de lol en gein gewoon in de lucht. Neem nu Aalst (België), waar ze altijd van die leuke praalwagens maken. En laten we wel zijn: wat is er leuker dan een karikatuur maken van traditionele Joden met grote neuzen en een geldkist ernaast? Het is gewoon geinig om de draak te steken met vooroordelen die werden gebruikt om de grootste genocide op Europese grond te omkleden. Pure lol, meer niet. Je vraagt je wel af of men het in Aalst ook zo lollig had gevonden als men de slachtoffers uit de Eerste Wereldoorlog had bespot. België staat namelijk nogal vol met monumenten voor omgekomen burgers en soldaten. Moet kunnen, tóch? Ook Pegida ziet de lol wel in van het plaatsen van een beledigend spandoek en etalagepop bij een moskee in Den Haag. Religies beledigen moet kunnen. Dat het minachten van andermans religie tot menig kruistocht(je), zelfmoordactie of etnisch geweld heeft geleid, maakt het allemaal niet minder grappig …

Ook in Israël is het lachen geblazen zo rond Poerim. Zo besloot rabbijn S. Aviner – uit de religieus-zionistische hoek – volgens de website Srugim dat een man die gehuwd is met een andere man niet meetelt voor minjan, “omdat hij zonder enige scrupule en verbod van de Tora overtreedt.” Ik denk dat het maken van minjan op den duur steeds moeilijker zal worden, ook in Israël. In het artikel werd ook verwezen naar een fake news propagandafilmpje dat aan de partij van Eli Yishai werd toegeschreven, waarin een afbeelding van Yishai was te zien met daarnaast de tekst: “Opdat je geen zoon krijgt met twee vaders”. Lachen toch?

Niet minder lollig was de uitspraak van de Sefardische opperrabbijn van Israël, Jitschak Josef. Deze was verbolgen over de toestemming voor de 'Vrouwen van de Muur' om hun maandelijkse Rosj Chodesj-minjan dit keer met luidsprekers te mogen houden. Uit de brief aan de juridisch adviseur van de regering, Avichai Mandelblat, om de ontheiliging van de van de Kotel – die de status van de Tempel heeft volgens de rabbijn! – tegen te gaan: “Het doel van deze vrouwen is het beschamen van het heilige en alles wat van waarde is voor Israël (…) De Sjechina is nooit geweken van de Kotel maar hun daden duwen de voeten van de Sjechina weg en wee ons dat we hier onze dagen getuige van zijn…”, schrijft de rabbijn, wederom volgens Srugim.

Maar echte humor was een ander bericht op alweer Srugim. Daarin wordt verteld over een ceremoniële pruikenverbranding in het charedische Betar Illiet, de achtste alweer als we de actievoerders moeten geloven. Het wel of niet dragen van een pruik van (kunst)haar is een oud halachisch probleem waar traditioneel vóór- en tegenstanders zich over uitspreken. Dit keer dus een versnelling hoger – een ceremonie waarin pruiken, op koppen geplaatst, worden verbrand. De internetsite beschrijft hoe aan de tien pruikenkoppen de tien namen van de zonen van Haman worden bevestigd. Dan spreekt een rabbijn een kabbalistisch gebed uit – het Lesjem Jichoed – en steekt de pruiken aan onder luid gejuich van de aanwezigen.

Niet iedereen in de charedische gemeenschap is overigens blij met dit soort ceremoniële pruikenverbrandingen. Er zijn immers grote rabbijnen uit verleden en heden die de pruik gewoon toestonden. Bovendien vind men dat halacha door rabbijnen wordt gemaakt en niet door dit soort activistische initiatieven van de 'straat', aldus het artikel op de website.

En dan zijn er nog de ontmoetingen in real life die je aan het denken zetten. Zoals de ontmoeting met een kleermaker die de jurk van onze dochter gaat vermaken. Hij blijkt uit Afghanistan te komen, uit Kaboel. Gevlucht vanwege de Taliban. En ja, die zijn inderdaad zo erg als je denkt, zegt hij. Hij laat de littekens op zijn armen zien. Een aandenken van de Taliban als straf voor het roken van een sigaret tijdens de Ramadan. Een heel pakje sigaretten werd aangestoken en uitgedrukt op zijn arm. Dan vertelt hij hoe zijn vader en oom in een rij werden gezet van mensen die allemaal werden doodgeschoten. De kleermaker huilt ondertussen. Een gelukszoeker?

De afgelopen weken lazen we in de Tora hoe de Israëlieten in de woestijn een draagbaar heiligdom bouwden, de Tabernakel. De geschiedenisboeken staan vol van allerlei megalomane bouwprojecten, gemaakt door (loon)slaven uit verschillende culturen. Van de piramides in Egypte tot de voetbalstadia van de moderne tijd. Dat maakte de Tabernakel wel bijzonder, omdat hij door vrije mensen werd gebouwd, waar man én vrouw aan bijdroegen, arm én rijk. Maar hoe bouw je de rechtvaardige en fatsoenlijke samenleving? Misschien ook met humor onder andere, maar wel de goede!

Sjabbat sjalom en alvast een goede Poerim!

Delen |

vrijdag 22 februari 2019

Soms praat je met iemand en is het duidelijk dat je volstrekt langs elkaar heen praat. Je zit gewoon helemaal op een andere lijn dan je gesprekspartner. Nog vrij recent was ik iets aan het uitleggen aan iemand met wie we samen een project zouden doen, en ik voelde gewoon dat die persoon me niet begreep. Toen hij de magische woorden uitsprak “Ik begrijp precíes wat jij bedoelt”, wist ik het zeker. Hij begreep er niets van. Helaas bleek enige tijd later dat ik gelijk had, hetgeen de nodige frustratie opleverde en het gezamenlijke project verder vertraagde. Goed communiceren is zeker geen vanzelfsprekendheid. Wanneer het echt om wezenlijke dingen gaat is het nóg belangrijker om goed met elkaar te praten en zeker te weten dat je elkaar begrijpt. Anders loop je het gevaar dat je dénkt dat je de ander begrijpt terwijl dat niet zo is. Een goed voorbeeld daarvan is de interreligieuze dialoog waar ik inmiddels al zo‘n twintig jaar bij betrokken ben. Zeker daar is het belangrijk om duidelijk van elkaar te begrijpen waar de ander staat in zijn of haar geloofsbelevenis.

In die twintig jaar dialogiseren waren er mooie momenten – momenten waarin je voelt dat 'er iets gebeurt'. Dat je elkaar echt begrijpt en nader tot elkaar bent gekomen. Maar er waren ook momenten waarop ik het awkward vond, ongemakkelijk. Omdat ondanks alle goede wil pijnlijk duidelijk wordt dat je langs elkaar heen zat te praten. Een mooi moment beleefde ik ook op 6 februari jongstleden in Amsterdam. In het Joods Historisch Museum waren een veertig mensen bij elkaar gekomen – Joden en christenen – om stil te staan bij tien jaar viering van de Dag van het Jodendom. In 2009 werd in Nederland voor het eerst de Dag van het Jodendom gevierd – een dag die in het buitenland al eerder werd geïntroduceerd. De dag wordt jaarlijks op 17 januari gehouden in de verschillende parochies in Nederland. Dit jaar was het dus een mooie gelegenheid om terug te kijken op tien Dagen van het Jodendom. En dus had de Katholieke Raad voor het Jodendom (KRJ) hiervoor een bijeenkomst georganiseerd op die zesde februari.

De aanwezigen werden getrakteerd op een mooi programma vanuit verschillende invalshoeken. Dr. Tineke de Lange, beleidsadviseur op het gebied van Kerk en Jodendom voor de Nederlandse Bisschoppenconferentie, liet in haar bijdrage de geschiedenis zien van de Dag van het Jodendom. Hoe dit initiatief uit Italië in 1990 – een gezamenlijk initiatief van de kardinaal van Milaan (Martini) en de opperrabbijn van Milaan (Giuseppe Laras) van destijds – vervolgens door andere landen werd overgenomen (onder andere Oostenrijk en Polen) en later dus ook door Nederland. In Nederland wordt er aandacht besteedt aan deze dag in onder andere Groningen, Den Bosch, Tilburg en Roermond. Ook interessant waren de lezingen van rabbijn Menno ten Brink en pater dr. Johan te Velde, monnik van de Sint Willibrordsabdij in Doetinchem over de Psalmen in de Joodse en respectievelijk de katholieke traditie. Beiden ondersteunden hun lezingen met muziekfragmenten of zang.

Bijzonder was ook de toespraak van mgr. Woorts, bisschop-referent voor Kerk en Jodendom. In duidelijke bewoordingen sprak hij over de toenadering van de Kerk en het Jodendom gedurende de afgelopen decennia. Zo sprak hij over het volk Israël als "het volk van Gods eerste en blijvende uitverkiezing, vanaf de aartsvaders Abraham, Izaäk en Jacob" – een duidelijke afwijzing van elke vorm van vervangingstheologie. Ook sprak de bisschop over de unieke band van de Kerk met het Jodendom, de commitment van de Kerk om te strijden tegen elke vorm van antisemitisme en het belang van het blijvend herinneren van de Sjoa. Hij haalde tevens de woorden aan van Paus Franciscus dat "wij geen christen kunnen zijn zonder onze Joodse wortels te erkennen en dat wij broeders en zusters zijn." Duidelijke taal, die niet voor tweeërlei uitleg vatbaar is, en een bijzonder moment. Bij de bijeenkomst waren verschillende bisschoppen aanwezig: mgr. Van den Hende (Rotterdam), mgr. Punt (Haarlem), mgr. De Korte (Den Bosch), mgr. Van den Hout (Groningen) en mgr. De Jong (Roermond). De volledige toespraak van mgr. Woorts is op de website van de Dag van het Jodendom te lezen.

Dat Joden en christenen het niet altijd eens zijn over hoe de Bijbel – Tenach – moet worden gelezen, is duidelijk. Maar aan de andere kant: is het niet bijzonder dat ik als Nederlandse Jood kan praten met een niet-Jood uit Nederland over een boek dat duizenden jaren geleden in het Midden-Oosten werd geschreven? En dat we elkaar meestal ook nog begrijpen al zijn we het niet per se eens. De wonderen zijn de wereld nog niet uit …

Delen |

vrijdag 1 februari 2019

De afgelopen twee weken lazen we in de synagoge over twee piekervaringen in de Joodse traditie: de Exodus en bijbehorende doortocht door de Schelfzee en de Openbaring op de berg Sinaï – de Tien Woorden die door God worden gesproken (de parsjiot Besjalach en Jitro, Sjemot 13:17-20:22). In het wekelijkse lezen raak je vaak het tijdsbesef kwijt. Zo duurde het volgens de traditie zeven dagen vanaf de Uittocht uit Egypte tot het splijten van de Schelfzee. Wij lezen dat eventjes in een uurtje uit. En de periode vanaf de doortocht door de zee en de wetgeving op de berg Sinaï besloeg circa zes weken – er zitten immers vijftig dagen tussen Pesach en Sjawoeot. Wij lezen dit allemaal even door in twee weken. Daar begint al het verschil tussen iets écht meemaken en voorgelezen krijgen (vooral vroeger toen niet veel mensen konden lezen), of zelf lezen. Natuurlijk twijfelde men vroeger niet aan hetgeen de traditie aan de komende generaties vertelde. Onze voorouders vertelden echt geen leugens aan hun nakomelingen, schrijft de middeleeuwer Nachmanides ergens. De kloof tussen ervaring en ontvangen traditie was in hun gevoel kleiner. Of misschien werd dat alleen zo voorgesteld.

In de moderne tijd is dit allemaal wat moeilijker geworden. Misschien was het altijd al moeilijk en werden geloofszaken (bewust?) wat simplistisch voorgesteld? Hoe meer informatie er beschikbaar is, hoe meer we gaan twijfelen. Bovendien lijkt het alsof ons begrip van tijd gewoon anders is dan dat van ‘mensen van vroeger’. In de klassieke religie lijken de beste periodes altijd in een ver verleden te liggen: de eerste dagen/momenten van de schepping, het paradijs, de Exodus, Sinaï, de herbouw van de Tempel. Hoe vroeger het piekmoment hoe beter en puurder het lijkt. Ook de Griekse dichter Hesiodus keek in zijn Werken en dagen op dezelfde manier naar de geschiedenis – eerst was er een gouden generatie, toen een zilveren, daarna een bronzen, de helden, en vervolgens de ijzeren generatie – kortom de mensheid degenereert. Sommige Romeinen lijken het verleden eveneens als veel beter en moreel hoogstaander te beoordelen dan de tijd waarin zij zelf leefden. Maar misschien klopte dat in hun geval ook echt, gezien hun niet aflatende drang om vele volkeren en landen te onderwerpen en mensen op de meest wrede manieren te folteren en executeren …

Anders dan het fatalisme/cynisme van de Grieks-Romeinse cultuur, bracht de Joods-christelijke traditie de hoop weer in het bewustzijn van de mens. De orde der dingen was niet onveranderlijk en wat fout is gegaan, kan weer worden hersteld. Dat idee wordt vertaald in het begrip messianisme – op zichzelf een positief begrip. Het probleem is alleen dat men worstelt met de vraag hoe die betere wereld er dan wel uit zou moeten zien? In veel gevallen is het een restauratie van het verleden – terug naar het verleden op een bepaalde manier. Maar zijn de mens en de wereld niet mee veranderd? En kan je echt terug naar het verleden? Orthodoxe gelovigen vinden dat ingewikkelde vragen. Rest het heden, dat er een beetje bekaaid afkomt. Het verleden is altijd beter, de toekomst ook – maar hoe zit het met het hier-en-nu? Ook dat is lastig, soms. Allerlei technologische veranderingen die instrumenteel lijken, worden meestal makkelijker aanvaard dan zaken die met identiteit, de samenleving en machtsverhoudingen te maken hebben. Terwijl technologie toch ook onszelf, de samenleving en onze leefwereld diepgaand veranderd.

Je ziet dat in orthodoxe religie vaak terug in zaken als de positie van de vrouw, van mensen met afwijkende ideeën of geloofsopvattingen – eigenlijk zou je moeten zeggen: mensen met vragen waarop ze geen bevredigend antwoord krijgen – en zaken die met seksualiteit te maken hebben. We zagen dit recent weer met de ophef rond de Nashville-verklaring – waar overigens vanuit de Joodse gemeenschap weinig over werd gezegd. In mijn ogen onterecht. Het publiceren van een manifest gericht tegen één groep en ondertekend door honderden mensen, met het doel nog meer aanhangers te vergaren en de groep waartegen men ageert verder te marginaliseren dan wel te prikkelen, roept bij mij unheimische gevoelens op, verbonden met een verleden dat helaas nog niet voorbij lijkt te zijn. Zeker aangezien in andere landen mensen vanwege hun seksuele geaardheid nog steeds worden vervolgd. Natuurlijk mag je met elkaar van mening verschillen en elkaars levensstijlen afkeuren. Maar mensen die afwijken van jouw idealen en geloofsdogma’s, moet je niet kwetsen – ook niet voor het goede doel. Dat hoort bij de fatsoenlijke samenleving.

Religieuze mensen zijn vaak erg overtuigd van hun eigen gelijk/geloof en dat is prima en mooi. Zolang je geen mensen uitsluit of als inferieur wegzet. De weerbarstigheid van de realiteit, van het heden, wordt volgens mij ook door de Tora erkent. De verhalen over piekmomenten en wonderbaarlijke ervaringen worden afgewisseld met ogenschijnlijk banale passages waarin het volk even later moe, hongerig en dorstig is. Mensen blijven mensen lijkt de moraal van het verhaal – ook als ze God écht hebben gehoord en gezien in de vorm van vuurschijnsel, dan hebben ze nog steeds een lichaam met behoeftes. De dagelijkse werkelijkheid is als een soms dorre woestijn waar het zoeken is naar waterbronnen, kwartels, wat schaduw en dadelbomen met verkwikkende vruchten. En met wat geluk valt er ook wat manna. Spiritueel voedsel volgens de rabbijnen, dat een lekkere smaak kon aannemen en geen afvalproducten opleverde. Voor de rest kom je vaak je eigen Amalek tegen, de knagende stem van de twijfel (de getalswaarde van Amalek is dezelfde als van twijfel – safek – namelijk 240). Zolang je maar je doel voor ogen houdt, is het niet erg om soms wat te dwalen. Als je de weg maar weer terug vindt, met een beetje hulp van God en je goede hart …

Delen |

vrijdag 21 december 2018

Met het nieuwe jaar in aantocht en Kerstmis binnen enkele dagen is er op de televisie en in de media elk jaar veel aandacht voor goede doelen. Van mensen met een uitdaging/beperking en vluchtelingen in nood, tot mensen die extreem verliefd zijn maar elkaar om allerlei redenen niet kunnen zien (‘All you need is love…’). Gelukkig zijn daar de programmamakers die het leed in de wereld voor even verzachten. We kunnen er natuurlijk cynisch over doen, maar het heeft toch iets positiefs, zelfs als de veranderingen in het grote plaatje nihil zijn en slechts cosmetisch worden opgeleukt. Een paar jaar geleden sprak ik hier over met een orthodoxe rabbijn. Ik merkte op dat ik niet zo heel erg geloof dat dergelijke acties en programma’s veel zullen veranderen, maar dat alle beetjes helpen. En vroeg me af waarom wij met Rosj Hasjana eigenlijk niet zo bezig zijn met goede doelen.

Waarom zijn er dan in Israël geen programma’s over mensen in nood? We zetten vooral in op inkeer en gebed, maar ook tsedaka (liefdadigheid) is een van de drie pijlers om het oordeel te veranderen. Meestal geven we die echter aan religieuze doelen en minder vaak aan maatschappelijke doelen. De rabbijn was het niet met me eens, en kon weinig positiefs ontdekken in de aandacht voor goede doelen en goede voornemens. Het precieze argument herinner ik me niet zo. Het kwam er ongeveer op neer dat hij het te weinig concreet vond. Dit gaat mensen niet echt veranderen – zoiets. Dat laatste ben ik wel een beetje met hem eens, maar dat wil nog niet zeggen dat het daarmee zinloos is. Wél moeten we er voor waken dat het geven aan goede doelen geen manier wordt om de echte problemen onder het tapijt te vegen.

De zorg om het lot van de wereld zo aan het einde van het jaar brengt me naar een internetresponsum van rabbijn Aviner op de site van Srugim. Eigenlijk is het meer een soort verslag van een vraaggesprek met de rabbijn. Een gesprek dat een aparte wending neemt. Hieronder een ingekort verslag.

Vraag: Er zijn mensen die zeggen dat de wereldbevolking over tien jaar 8.5 miljard mensen telt. Hoe kan er voedsel voor iedereen zijn? Nu al zijn er problemen (met de voedselvoorziening, lm).

Antwoord: Er zijn 800 miljoen mensen die honger lijden, elke dag sterven er 30.000. Ook in de staat Israël is er honger, maar geen honger zoals in andere landen (…)

Wat is de oplossing? Natuurlijk is er een oplossing. God heeft eten voor al zijn schepselen voorbereid. Op voorwaarde dat we niet zondigen door voedsel te verspillen (…) In Israël komt 35 procent van al het voedsel bij het afval terecht. (…)

Wat is de oplossing hiervoor? Een wet die het weggooien van voedsel verbiedt en verplicht dat je het geeft aan organisaties die het weer verdelen onder de armen (…) wat niet voor mensen geschikt is aan de dieren geven of als mest voor de landbouw. (…)

En als dit allemaal niet werkt? Dan moeten we alternatieve voedselbronnen creëren (…) eiwitten kan je ook uit soja halen. En niet-Joden kunnen allerlei insecten eten.

Kunnen wij (koosjere) sprinkhanen eten? De Jemenieten hebben een traditie om koosjere sprinkhanen te eten, maar anderen niet (…) Dus blijft er alleen soja over en synthetisch vlees. (…)

En alternatieven voor sla en dergelijke? Algen/zeewier. De natuur zit er vol mee (…) maar een hechsjer is wel nodig, want ze zijn erg aangetast door insecten en wormen.

Er volgt een verhandeling over het industriële eten dat vol zit met vet en suiker en de negatieve gevolgen voor de gezondheid, en hoe mensen worden aangezet om meer te eten dan nodig is. Vervolgens gaat de rabbijn in op de voordelen van biologisch voedsel, maar ook de nadelen (te duur, hoog waterverbruik, en dergelijke). Vervolgens gaat het gesprek verder over de wenselijkheid van vegetarisme – een visioen dat pas in de verre toekomst op wereldniveau ingang zal vinden. Tot dan is het een individuele keuze. De rabbijn vervolgt met voedingsadviezen voor vegetariërs.

Antwoord: Vegetarisme is een gezonde keuze, indien die wordt begeleid door een voedingsdeskundige. Wel moeten bepaalde basisvoedingsstoffen worden aangevuld (…) door bijvoorbeeld granen, zoals rijst met linzen, vanwege de behoefte aan ijzer.

Het gesprek neemt weer een opmerkelijke wending, naar het belang van tandenpoetsen.

Is het noodzakelijk om de tanden te poetsen? Uiteraard, om cariës tegen te gaan, vanwege de bacteriën in de mond. Een kind heeft twintig melktanden die vervangen worden; een volwassene 32, die niet meer worden vervangen (…) de tand is een levend orgaan met zenuwen die tegen bacteriën moet worden beschermd.

Hoe vaak moet men tandenpoetsen? Na elke maaltijd, na het opstaan en voor het slapen gaan (…) en geen suikerhoudend voedsel tussen de maaltijden.

Conclusie? “Wie zijn mond en zijn tong bewaakt, bewaart zichzelf voor benauwdheden.” (Spreuken 21:23)

Sjabbat sjalom en een goed 2019!

Delen |

vrijdag 7 december 2018

Het is weer Chanoeka en zoals vaak gebeurt, valt Chanoeka samen met Sinterklaas (misschien is Sintertoys een betere benaming?). In de traditionele Joodse kalender gaan twee feesten om historisch-politieke gebeurtenissen die in een duidelijke context worden geplaatst: Poerim en Chanoeka. Maar Pesach dan? – zult u zeggen. Pesach wordt als een historisch verhaal verteld, maar is toch duidelijk minder aards dan Poerim of Chanoeka. Op deze beide feesten geen spectaculaire Tien Plagen of bovennatuurlijke verschijnselen als een zee die in tweeën splijt en een pad vormt voor honderdduizenden mensen. Verder lijken Poerim en Chanoeka wel op elkaar: beiden zijn bijzondere dagen, maar je mag wel werkzaamheden verrichten – er is geen werkverbod zoals op sjabbat of andere feestdagen. Ik heb wel wat met Chanoeka – meer dan met Poerim.

Aan de andere kant zijn er ook duidelijke verschillen tussen beide feesten: Chanoeka is acht dagen, Poerim maar één. Poerim speelt zich af in de diaspora Chanoeka in erets Jisraël. Met Chanoeka loven we God met Psalmen – het Hallel – met Poerim niet. Met Poerim draait het verder om veel en lekker eten en drinken (ook alcohol!); je moet elkaar ook lekker eten of zoetigheden sturen (de misjloach manot) – met Chanoeka eet je wat traditionele lekkernijen, maar meer hoeft niet. Op Poerim is er een publieke lezing (’s avonds en ‘s ochtends) van de Estherrol, maar op Chanoeka lezen we niet uit een heilige rol of Bijbelboek dat over Chanoeka gaat.

Deze verschillen vielen natuurlijk al eerder op. De Lewoesj (zestiende eeuw, Oost-Europa) legt deze verschillen uit door te verwijzen naar de aard van de feesten. Op Poerim ging het om een existentiële bedreiging van fysieke aard – alle Joden (of het overgrote gedeelte) van de diaspora in hetzelfde Perzische rijk werden met de dood bedreigd. In het Chanoekaverhaal ging het om een beperkte dreiging – alleen in erets Jisraël – die bovendien anders van aard was. Hadden de Joden van erets Jisraël zich aan Antiochus IV onderworpen, de opgelegde belasting betaald, en de religieuze hervormingen doorgevoerd zodat het Jodendom meer op de religie van de bezetter was gaan lijken, dan was er verder geen fysieke bedreiging meer geweest. Daarom ging het op Chanoeka om een spirituele dreiging – identiteits-gerelateerd zouden wij zeggen – want het voorbestaan van het Jodendom en de Tora stond op het spel, aldus de Lewoesj (OH 670, subpar. 2).

En vandaar dat op Poerim de nadruk ligt op het eten en drinken – het vieren van het leven nadat dit bedreigd was. Op Chanoeka ligt de nadruk meer op loven en danken, en minder op eten en drinken. Ons fysieke bestaan werd immers niet bedreigd door de anti-Joodse maatregelen (beter: anti-Jodendomsmaatregelen) van Antiochus. En zo kreeg Chanoeka dus vooral een spiritueel imago: een overwinning van licht op de duisternis, goed op kwaad, vromen op goddelozen. Die ook helemaal past in een diaspora Jodendom waarin alles al snel werd gespiritualiseerd, omdat strijdbaarheid eeuwenlang niet mogelijk was – Joden leefden immers als tweederangsburgers in een vijandige samenleving. Wie overigens de Makkabeeën boeken leest, ziet dat ook de redding van Chanoeka best aards en concreet was. Kijk maar naar de volgende tekst uit Makkabeeën 1 in de Nieuwe Bijbelvertaling.

Vooral de traditie over het mysterieuze kruikje olie spreekt tot de verbeelding van latere generaties. Het symboliseert de kracht van het licht over de duisternis. En dat niet alles altijd precies getalsmatig – in algoritmes – te vatten is. Eén klein lampje kan een hele grote, donkere kamer verlichten. We worden soms overspoeld door berichten uit de wereld vol met narigheid – je hoeft het nieuws op tv maar te bekijken of op Internet een nieuwssite te openen. Soms worden we er moedeloos van: zoveel onrecht en slechtheid. Het maakt ons somber en moedeloos. Uit de lichtjes van Chanoeka putten we dan weer wat hoop en kracht. We kunnen misschien niet alles oplossen, maar soms gebeurt er een klein ‘wonder’ en kan een kleine inspanning toch veel licht brengen.

Toch wordt Chanoeka op deze manier iets vaags. Want wat moeten we nu concreet doen? Waarmee moeten we ons verbinden, waar moeten we onze inspanningen op richten? Zouden we van Chanoeka het feest van Tikoen Olam kunnen maken en dit concreet kunnen maken door ons met een tastbaar project te verbinden? Zo geven we concrete betekenis aan “licht in de wereld brengen.”

En dan was er ook nog de uitkomst van een onderzoek onder Joodse Nederlanders. “Veel Nederlandse joden durven niet openlijk joods te zijn”, kopte de site van EenVandaag. Uiteraard gingen alle media er weer mee aan de haal. Want iedereen heeft er natuurlijk een duidelijke mening over. Veel inzicht gaf het artikel op de site van het televisieprogramma echter niet – want veel feiten ontbreken en veel zaken worden wat vaag benoemd: “Deelnemers geven aan dat anti-joodse gevoelens alom aanwezig zijn in Nederland. Vooral op internet (82 procent), in de nieuwsmedia (59 procent) en op straat (52 procent) zien zij anti-joodse sentimenten.

Wat zijn anti-Joodse gevoelens of anti-Joodse sentimenten precies? Zouden we geen duidelijk onderscheid moeten maken tussen gevoelens en sentimenten (vaag, ambigue), vooroordelen, antisemitisme, discriminatie en in ergste vorm: mishandeling?

We lezen even verder op de site van EenVandaag: “Dat leidt ertoe dat joden hun gedrag aanpassen: 43 procent van de deelnemers past hun uiterlijk of kleding wel eens aan om te voorkomen dat ze als jood worden herkend, bijvoorbeeld door een pet over hun keppeltje te dragen als ze de straat op gaan. De helft (48 procent) vermijdt wel eens situaties uit angst voor anti-joodse opmerkingen." Keppeltje: gaat het alleen om mannen die geënquêteerd zijn – hoe passen vrouwen zich dan aan? En welk situaties worden concreet gemeden?

De beschreven ervaringen zijn zeer gevarieerd en zouden niet op één hoop moeten worden gegooid: “… verwijtende opmerkingen over het Israël-Palestinaconflict (89 procent). Driekwart (74 procent) hoort wel eens stereotype, soms grappig bedoelde, opmerkingen over joden, vaak over geld. Ook heeft een meerderheid te maken met vervelende opmerkingen over joden in het algemeen (71 procent) en met opmerkingen over de Tweede Wereldoorlog (51 procent). ‘De buurman zei dat ik hier alleen woon omdat ze mijn familie waren vergeten te vergassen’, schrijft een deelnemer.
“Een derde (34 procent) is wel eens uitgescholden: ‘Het woord jood is een scheldwoord op zich geworden’, aldus een deelnemer. Een op de tien (11 procent) heeft geweld meegemaakt. Iemand schrijft: ‘Ik ben voor de deur bedreigd met een mes. Uiteindelijk ‘gelukkig’ alleen de auto bekrast met een hakenkruis’.”

Er is volgens mij ook een groot verschil tussen discriminatie en antisemitisme dat zich afspeelt in de context van burgers tegenover de staat of ambtenarij of in een werkrelatie, en plagerijen en hufterigheid in het gewone sociale verkeer. Op deze verschillende vormen passen geheel andere antwoorden. Laten we ook niet vergeten dat het hier vooral over een gevoel gaat van Joden zelf, want hoe verhoudt zich dat tot het aantal aangiftes en gerapporteerde incidenten? Wie de CIDI-monitor van de afgelopen twintig jaar volgt ziet dat er geen sprake is van een duidelijke stijging van antisemitische incidenten. Dat wil niet zeggen dat we daarmee de gevoelens van de geënquêteerden moeten bagatelliseren, maar de nuance is wel belangrijk. Want leidt een dergelijk onderzoek nu echt tot weerbaarheid van de Joodse gemeenschap in Nederland? Ik ben bang van niet, maar misschien (hopelijk) vergis ik mij.

Een vrolijk Chanoeka!

Delen |
mrt 2019Bouwen met goede humor
feb 2019Een bijzonder moment
feb 2019Verleden, toekomst ... en heden
dec 2018Over liefdadigheid, honger en tandenpoetsen
dec 2018Licht en weerbaarheid
nov 2018Een betere wereld
nov 2018Klein beginnen
okt 2018Belangrijke vragen
sep 2018Reflecteren op 'kleine' zaken
sep 2018Een eigen, persoonlijk oordeel
sep 2018Koningschap, herinnering, sjofar
aug 2018Stenen en letters
aug 2018Neutrale openbare ruimte graag
jul 2018Let's Get Together and ...
jun 2018Koosjere wijn?
jun 2018Het Mousetrap-effect en Elburg-gevoel
jun 2018Nieuw, nieuwer, nieuwst of meer van hetzelfde
mei 2018Niet na-denken!
apr 2018Mooie tradities en slechte gewoontes
apr 2018De rook van tradities
mrt 2018Bevrijding van het woord
mrt 2018De esthetische ervaring van een bloesemboom
mrt 2018De ene gids is de andere niet
feb 2018Experimenten en spirituele gevaren
jan 2018Verantwoordelijkheid
jan 2018Het weer, het weer
jan 2018De enige onderwijzer
dec 2017Waarachtig licht
dec 2017Eenheid in verscheidenheid
dec 2017Banoe chosjech legaresj
dec 2017Twintig vrouwen
nov 2017Weggesleept
nov 2017Zeepsop bij de koffie
okt 2017Sjabbat Halloween
okt 2017Twee maanden van ‘abstinentie’
okt 2017Bouwoverwegingen
okt 2017Loofhutten en paddenstoelen
okt 2017De tweede dag
sep 2017Het juist gekozen perspectief
sep 2017Bikoeriem uit Noord-Holland
sep 2017Vakantielogistiek
aug 2017Joden in den vreemde
jul 2017Trouwen op de Tempelberg?
jun 2017De vele gezichten van Israël
jun 2017Het nut van kritische visies
jun 2017De grenzen van kritiek en meningsuiting
mei 2017De allerhoogste openbaring op Sjawoeot
mei 2017Een feestje maken
mei 2017Vrijheid is ons hoogste goed
mei 2017Her-denken
apr 2017Veel is een geschenk
apr 2017Op zoek naar een bloesemboom
mrt 2017Zoeken naar duiding en betekenis
mrt 2017Nooit meer vergeten
mrt 2017Een Rotterdams Poeriem-sjpiel
mrt 2017De waarde van een stem
mrt 2017Een rechtvaardige samenleving
feb 2017Veiligheid in vele facetten
feb 2017Sneeuwmuziek en stemgekrakeel
feb 2017De status van de deuropening
jan 2017Empathie in plaats van een versteend hart
jan 2017Risjes en Messiaanse tijden?
jan 2017‘Klein’ nieuws
dec 2016Het speciale licht van Chanoeka
dec 2016Egyptisch geloof 2.0
dec 2016Over kanaries
dec 2016De ‘zegeningen’ van internet
nov 2016Gezocht: tolerantie en nuchterheid
nov 2016Die supermaan kunnen wij zelf zijn
nov 2016Zoals gewoonlijk zaten de peilingen er weer eens ver naast
nov 2016De ideologische veren van Ben-Gurion
okt 2016Een treintje van soekot
okt 2016De zondebok en het toeval
okt 2016Het verlangen en de uitvoering
sep 2016Windmolens, zoemhout en de sjofar
sep 2016Wat is ónze rol in de samenleving?
sep 2016Gerechtigheid
sep 2016Kleine en grote opmerkelijkheden
aug 2016Jeruzalem in beeld
aug 2016Zuivere koffie of zuivere lucht
aug 2016Een nieuwe zonnebril
aug 2016Mensenvlees
jul 2016Woorden als zegen of als vloek
jul 2016Het hoofd koel houden ...
jun 201621 Juni
jun 2016De stem van God of de stem van Satan?
jun 2016Polarisatie of eenheid
jun 2016Tsores en cheese cake
mei 2016Wij zijn allen vreemdelingen
mei 2016Klachten ...
mei 2016Een week vol gedonder
mei 2016Lente
apr 2016Pesach-mijmeringen van een trouwe lezer
apr 2016Verwacht: de Pesach-app!
apr 2016Versjteerd
apr 2016Wat geven we onze aandacht?
mrt 2016(Ver)kleden
mrt 2016Bonobo of chimpansee?
mrt 2016Wat telt meer?
mrt 2016Pink washing en het welles-nietes patroon
feb 2016Tellen en generaliseren
feb 2016Zalm uit de vaatwasser
feb 2016Gevoelige antenne voor foute ontwikkelingen
feb 2016Ruggengraat
jan 2016Vruchten plukken, geen vluchtelingen
jan 2016Negatieve informatie
jan 2016Best tolerant?
jan 2016Joden en Christenen
dec 2015Ober, één dogma-vrij orthodox jodendom!
dec 2015Hoezo is vrijheid gevaarlijk?
dec 2015Terrorisme dat weinig aandacht krijgt
nov 2015Klimaatcrisis en morele crisis
nov 2015Stoere oorlogstaal wakkert angst juist aan
nov 2015Voedsel, gezondheid en dierenleed
okt 2015Wajeera: Sjabbat en gastvrijheid
okt 2015Het doorgaans stille Amstelveen en andere gehuchten
okt 2015Voetbal, geweld en corruptie
okt 2015Gewoon even genieten
sep 2015Inkeer, gebed en goede daden
sep 2015Tumult en stof
sep 2015De kracht van woorden
aug 2015Een Tora van liefde
aug 2015Chatsor Hagelilit
aug 2015Een museum van tolerantie, gebouwd op graven?
aug 2015Joden welkom
jul 2015Ardennen
jul 2015Vakantie – Tempel - zomer
jul 2015Gaat Wilders nu de Ilias verbranden?
jun 2015De weg kwijt
jun 2015Ontroerende universele wensen
jun 2015De dissidente verspieders en de vooruitgang
jun 2015Verbinden
mei 2015Rare dingen
mei 2015Herschepping
mei 2015Aap of microbe ...
mei 2015Lag Ba'Omer
mei 2015Ouderwets gezellig?
apr 2015Herdenken
apr 2015Herdenken en rechtvaardigheid
apr 2015Geprivatiseerde macht
mrt 2015Dit was de week die was...
mrt 2015Zaaien ...
mrt 2015Wolven en andere actualiteiten
mrt 2015Een goede haardag
feb 2015Kommer en kwel op universiteit en internet
feb 2015Hoe meer internet, hoe moeilijker het kaf van het koren te scheiden
feb 2015Poeriem Puber-tijd
feb 2015Wijze lessen van bomen
jan 2015Fris en minder fris ...
jan 2015Ontmoetingen en tegenstellingen
jan 2015'Daarom zwijgt de verstandige in die tijd'
jan 2015Afscheid en vooruitblik
jan 2015De Joodse zonnewende?
dec 2014Wonderlijk ...
dec 2014Chanoeka
dec 2014Bananen, bacteriën en Jak-melk ...
nov 2014Telefoon op sjabbat
nov 2014Als de Masjiach komt
nov 2014Zwarte Piet en de openbare orde
nov 2014De oude traditie van Sjabbat Halloween
okt 2014Talmoed op de snelweg
okt 2014Droissen-veldert
okt 2014Een Soeka van zeven bij twee kilometer ...
okt 2014Soekot
okt 2014Goud of geen goud, dat is de vraag
sep 2014Rosj Hasjana: wat wel en wat niet mag, of toch weer wel ...
sep 2014Fouten rechtzetten
sep 2014Inkeer
sep 2014A Jid darf leben mit der Zeit
aug 2014Was vroeger alles beter?
aug 2014Zinkend schip?
aug 2014Ondanks alles...
aug 2014Hamatsav
jul 2014Vakantie
jul 2014Joodse archeologie in Nederland
jun 2014Het lot-orakel
jun 2014De gelederen der spotters
jun 2014Mysterieuze ossen
jun 2014Slenteren door Amsterdam
mei 2014De ketting van de opperrabbijn
mei 2014Van Ostadestraat
mei 2014Orthodox vandalisme
mei 2014Diverse engerds
mei 2014Belachelijke kritiek?
apr 2014Chameets in de Pesachweek
apr 2014Wat doet een wc-bril in de Haggada?
apr 2014Weg met de chameets-hysterie!
mrt 2014De Rode Koe
mrt 2014Na Poeriem
mrt 2014Gemengde berichten ...
mrt 2014De ultra's en de dienstplicht
feb 2014Dom
feb 2014De Olympische Spelen
feb 2014Europees erfgoed
feb 2014De knikkers van Anne Frank
jan 2014Dat was de week die was...
jan 2014Gelukkig of ongelukkig op Knuffeldag
jan 2014Kasjroet-vervalsingen
jan 2014Koken op sjabbat
jan 2014De substitutieregel
dec 2013Joden en kerst
dec 2013Korte dagen
dec 2013Jodendom en mensenrechten
dec 2013Rabbijnen in het NIW
nov 2013Chanoeka
nov 2013Afscheiden
nov 2013Vrouwen en auto's
nov 2013Nerds
nov 2013Synchroniciteit
okt 2013Zwarte Piet
okt 2013Nieuwe koelkast
okt 2013Na het overlijden van Rabbijn Ovadia Josef
okt 2013Bidden voor Ovadia Josef
sep 2013De grootste soeka
sep 2013Soekot voor iedereen
sep 2013Een liefdevolle Jom Kipoer
aug 2013Bietjes voor Rosj Hasjana
aug 2013Vakantiegevoel
aug 2013In het Heilige Land
jul 2013Sjabbat Chazon
jul 2013Trier
jul 2013Slavernij en de sjabbat
jun 2013Elijahoe haNavi
jun 2013Loodgieten
jun 2013Eer hem, maar wantrouw hem
jun 2013Treuren in of om Tammoez
mei 2013Gelatine kosjer?
mei 2013Een nieuwe ijstijd
mei 2013Vrijheid
mei 2013Gebed voor het Koninklijk Huis
apr 2013Vliegen in een plastic zak
apr 2013Belieber
apr 2013Sehacheles
apr 2013Alleen mannen?
mrt 2013Priesterzegen
mrt 2013Pesach - het is weer feest!
mrt 2013Rook
mrt 2013Wegwerpartikelen
mrt 2013Grap? Of niet?
feb 2013De Poeriem-rav
feb 2013Hongarije
feb 2013Pruiken en zoenen
feb 2013Limor zoekt haar soul-mate
jan 2013Stemmen
jan 2013Winter is niet zo jood
jan 2013Kinderen met Down
jan 2013Leuke kerstliedjes
dec 2012Vrouwen
dec 2012Vreedzaam omgaan met diversiteit
dec 2012Psycholoog of rabbijn?
nov 2012Een ironische gebeurtenis
nov 2012Een teken
nov 2012Zuur
nov 2012Pratende dieren
nov 2012Natuurverschijnselen
okt 2012Boom der Kennis
okt 2012Leesrooster
okt 2012Pas goed op uw smartphone!
okt 2012Back to normal
sep 2012Balans
sep 2012Vreedzame paden
aug 2012Fata morgana, of de kunst van het kijken
aug 2012Luxemburg
jul 2012Leuk hotelletje
jul 2012Impulsief
jun 2012Vogels kijken in de polder
jun 2012Leraren
jun 2012Sport
jun 2012Verdwenen stoel
jun 2012Bacteriën
mei 2012Verslapen
mei 2012Achterstand ingehaald
mei 2012Echt?
mei 2012Jom HaMalka-drukte
apr 2012Een warm bad
apr 2012Post-Pesach dilemma’s
apr 2012Nog even over Pesach
apr 2012Stroomstoring
mrt 2012De waarde van getallen
mrt 2012Lente
mrt 2012Een ingewikkeld parcours
feb 2012Rekenkunst met verrassende uitkomst
feb 2012Crisisverhalen
feb 2012De seculiere inwoners van Kiriat haJovel
feb 2012Waterdamp
jan 2012Werken is gezond
jan 2012Schwer zu sein a Jid
jan 2012Beth Sjemesj
dec 2011Chanoeka-overpeinzingen
dec 2011De 25e van de maand
dec 2011Buitenaards
dec 2011Seizoensperikelen
nov 2011Andere maten
nov 2011Weet wat je eet
nov 2011Over een etrog, een rebbe, rabbijnen en de zon
okt 2011Over voorspellingen en hoofdrekenen
okt 2011Een einde en een begin, maar wel blijven bidden!
okt 2011Reizigers houden niet van regen
okt 2011Introspectie
sep 2011Kabbala-les
sep 2011Troonrede en Miljoenennota
sep 2011SpongeBob
sep 2011Nog eens over inkeer
sep 2011Inkeer
aug 2011Protesteren in Rechovot
jul 2011Awoide zorre
jul 2011Sjocheet van Oranje
jul 2011Bio-industrie en sjechita
jun 2011Moeten wij dieren eten?
jun 2011Cottage cheese
jun 2011Gevaren
jun 2011Onverdoofd
mei 2011Onze voeding
mei 2011Moleculair kasjroet
mei 2011Mei
mei 2011De Masjiach
apr 2011Tussen Amsterdam en Rechovot
apr 2011Vegen met beleid
apr 2011Noden en verboden
apr 2011Chameetsologie en andere Pesachwetenschap
apr 2011SMS uw vraag!
mrt 2011Elke dag Poeriem!
mrt 2011Het einde van de wereld?
mrt 2011Elke dag Poeriem
mrt 2011Teruggeven
feb 2011De zon
feb 2011Woestijngodsdienst
feb 2011Stadswandeling
feb 2011Gekke wereld
jan 2011Liberale Joden of Christenen voor Israël?
jan 2011Het Kohnstamm Instituut en etnische groepen
jan 2011Niets aan de hand
jan 2011Terug in Nederland
dec 2010Instant-religie
dec 2010Wat een gekte allemaal...
dec 2010Vasten voor regen
nov 2010De lichtjes van Chanoeka
nov 2010Schaarste
nov 2010Een drukke zondag
nov 2010Amsterdammer in de provincie
okt 2010Carlebach
okt 2010Mark Rutte, Yona Metzger en UFO’s
okt 2010Informatie-'overkill'
okt 2010Triest en oppervlakkig
okt 2010De bittere maand
sep 2010Met plantjes zwaaien
sep 2010Hufterigheid
sep 2010Xenofobie
sep 2010Een tzaddiek
aug 2010Wat doen we op sjabbat?
aug 2010Een ontspannen vakantie
jul 2010Paul
jul 2010Keppeltjesdag
jun 2010Een echte held
jun 2010Politici laten zich niet horen
jun 2010Bowlen
mei 2010Jesaja 53:5
mei 2010Eten
mei 2010Koninginnedag
apr 2010Lag Be'omer
apr 2010Feestvieren en herdenken
apr 2010Dóórpakken
apr 2010Ben jij nog in?
apr 2010Pesach: waar gaat het echt om?
mrt 2010Méér dan vier vragen ...
mrt 2010Insecten
mrt 2010De langste Poeriem ooit
mrt 2010Herken de Poeriemgrap!
feb 2010Rare vragen, rare antwoorden
feb 2010Rabbijn Elon in problemen
feb 2010Gescheiden buslijnen
feb 2010Nogmaals de diboek
jan 2010Diboek
jan 2010Natuurrampen
jan 2010Een boek kopen
jan 2010Uitvinding van de bakker
jan 2010Oud-en-Nieuw
dec 2009Taal
dec 2009Halachisch veroorzaakte kinderloosheid
nov 2009Dawwenen op het juiste moment
nov 2009Kosjer
nov 2009Bidden om regen
nov 2009Het wisselen van de seizoenen
okt 2009Leerhuizen in de mediene
okt 2009Een boek uitlezen
okt 2009Onze minhag
okt 2009Een soeka in de Diaspora
okt 2009Soekotmelancholie
sep 2009Jom Kippoer
sep 2009Leeuwen en beren
sep 2009Woordeloze haast
sep 2009De 'midrechov' in Jeruzalem
aug 2009Tatoeages, een beladen imago
aug 2009Op bezoek bij S
jun 2009Vakantie
jun 2009Generatiekloof
mei 2009Cheesecake
mei 2009Keukenhof
mei 2009Varkensgriep
apr 2009Vakantie
apr 2009Chameets
mrt 2009Een jesjiva-gave
mrt 2009Wie zonder zonde is, wordt immuun voor .....
mrt 2009Economie
mrt 2009Poeriem
feb 2009Taal en getallen
feb 2009Internet-tribalisme
feb 2009Verkiezingen
feb 2009De taxichauffeur en de zoon van de rabbijn
jan 2009Liefde
jan 2009Oppassen voor slangengif!
jan 2009Cafépraat
jan 2009Veel boeken – en een goed huwelijk
dec 2008Een ongeluk of dood door schuld?
dec 2008De Israëlische State Controller
dec 2008De periferie
nov 2008Zending
nov 2008Kromme komkommers
nov 2008Actie en reactie
nov 2008De regenmaker
okt 2008Slechte gedachtes
okt 2008Hosjanna Rabbah
okt 2008Soekot
okt 2008Onze zondes
okt 2008Een oud kabbalistisch gebed