sluiten
×
Mogen wij u om een kleine bijdrage vragen om het werk van Crescas blijvend mogelijk te maken? Alle content op deze website is vrij toegankelijk: de wekelijkse columns, video’s, geluidsbestanden, artikelen, etc. Dat willen wij graag zo houden. U kunt ons daarbij helpen met een kleine, vrijwillige bijdrage. Ieder bedrag is welkom. Met de groene knop hiernaast is dat zó geregeld. Dankuwel.
inloggen
×

Mijn Crescas

Inloggen met gebruikersnaam & wachtwoord






Zonder wachtwoord snel inloggen?

Columns

Weblogs disclaimer

Leo Mock

Leo Mock (1968) volgde een opleiding aan een talmoedhogeschool (jesjiwa) in Israël. Verder studeerde hij Joodse geschiedenis aan de Bar-Ilan Universiteit en oude geschiedenis aan de Universiteit van Amsterdam (UvA). In december 2015 promoveerde hij cum laude aan de Tilburg University op een proefschrift, getiteld 'Het begrip Ruach Ra'a in de rabbijnse responsaliteratuur van na 1945: een case study in de relatie tussen kennis over de fysieke wereld en traditionele kennis'. Leo Mock heeft verschillende publicaties over jodendom op zijn naam en is betrokken bij het tijdschrift Tenachon, een uitgave van PaRDeS, een stichting die zich inzet voor het ontsluiten van Joodse bronnen voor een Joods en Christelijk publiek en het bevorderen van de interreligieuze dialoog. Voor Crescas verzorgt hij, naast zijn wekelijkse column op de website, diverse Rabbinica-cursussen. Sinds zomer 2012 is Leo Mock adviseur Joodse Zaken van Beth Shalom. Aan de Tilburg University is hij docent Judaica.

vrijdag 22 juni 2018

Het zal in de zesde klas VWO zijn geweest dat we op schoolreis gingen naar Engeland, London. Naast het smotze hotel waar we verbleven, is één evenement mij vooral bij gebleven. De opvoering van het toneelstuk The Mousetrap in een theater in de West End, gebaseerd op een kort verhaal van Agatha Christie. Al decennialang werd dat toneelstuk daar opgevoerd, zonder dat er iets werd veranderd (misschien mocht dat ook niet?). Haast een soort ritueel dus. Dat zelfde theater voert nog steeds dit toneelstuk op, al zestig jaar lang!

Deze week moest ik opnieuw aan deze rituele toneelopvoering denken, toen iemand mij attendeerde op “wat ze in Elburg doen met het WK.” “Wat doen ze daar dan?”, vroeg ik. “Heb je dat niet op Internet en de social media gelezen en gehoord dan?”, reageerde mijn gesprekspartner een beetje ongelovig. Nee, want een smartphone heb ik niet en aan social media doe ik al helemaal niet.

Wat blijkt? In Elburg gaat men volgens omroep Gelderland nog een stapje verder dan de optimistische rapper Famke Louise die denkt dat Nederland het WK nog gaat winnen. Uiteraard gingen we winnen, áls we mee hadden gedaan. In Elburg dóen we gewoon mee! Niet met het WK maar met het EK. Want ze hebben daar besloten gewoon de klok dertig jaar terug te zetten, naar 1988 – de glorietijden van Neerlands voetbal. Moet kunnen en Oranje-gekte alom, compleet met gras in de kroeg.

Op mega-schermen ziet men Nederland nogmaals wedstrijd na wedstrijd winnen – totdat uiteindelijk ook de finale werd gewonnen van de Sovjet-Unie. Dat men de afloop al kent, is volgens Gerrit-Jan Vos, een van de organisatoren, geen probleem. Hij ziet hier een heel duidelijke analogie met andere ‘belangrijke’ cultuurgoederen die tot de pijlers van de Westerse beschaving behoren:
“Een aantal jaren geleden ging iedereen naar de film Titanic. Iedereen wilde zien hoe het afliep. Terwijl we allemaal weten dat het schip zinkt. Nu weten we allemaal dat we gaan winnen.”

Het hierboven beschreven Mousetrap-effect en Elburg-gevoel bekruipt me soms wanneer ik zie hoe orthodoxe mede-gelovigen omgaan met onze traditie. Er moet vooral niets veranderen en alles moet op het verleden lijken. En zo lijkt de sjoeldienst van komende sjabbat erg op die van vorige week. Die weer een haast perfecte kopie was van die van een maand eerder, een jaar eerder of decennia eerder. De sjoelen worden helaas dan ook steeds leger en grijzer. Terwijl de uitdagingen die in dit tijdvak op ons afkomen divers en complex zijn. Maar de toestand is zeker niet hopeloos – als we tenminste out of the box durven te denken en dromen …

Een zélfde gevoel krijg ik helaas wanneer ik het NIW lees. Week in, week uit lezen we over de triade oorlog-antisemitisme-Israël. Is er werkelijk niets anders te bedenken? Gaat dit de nieuwe generatie een goed gevoel geven over hun Jodendom? Ondertussen gaat het met institutioneel Joods-Nederland slecht – vooral met orthodox-Joods Nederland, waar een bestuurscrisis is. Maar hierover en de mogelijke oplossingen lees je merkwaardig genoeg weinig tot niets. Wel over de vraag of Simon Bornstein nu wél of níet een echte rabbijn is en wat de status van zijn rabbinaat Alkmaar nu precies is. Tja …

Het komende nummer van het NIW zal vooral in het teken staan van het Zuid-As incident, voorspel ik. En hoe erg het antisemitisme in Nederland is. Hoewel dat niet in overeenstemming lijkt te zijn met de cijfers van het CIDI zelf (En ja, elk incident is er één te veel.). Hoe de zaken echter negatief worden geframed, blijkt uit het AD-artikel erover. Onder het kopje ‘Stijging incidenten’ lezen we: “Uit eerder dit jaar gepubliceerde CIDI-cijfers bleek dat er vorig jaar 113 antisemitische incidenten werden gemeld. Een lichte stijging ten opzichte van 2016 toen het CIDI 109 antisemitische incidenten registreerde.”

Wie naar de CIDI-site gaat ziet echter de volgende cijfers van voorgaande jaren. In 2003: 334 gevallen, 2005: 159 gemelde gevallen van antisemitisme, 2006: 261 meldingen, en in 2008 104 meldingen. Kortom, je kan dus ook zeggen: we zitten op het niveau van tien jaar geleden …

In mijn vorige column schreef ik dat ik hoop dat we onze tijd steken in de opbouw van orthodox-Joods Nederland. Ik doelde hiermee op de ontstane crisis in vooral die instituties. De reageerder Denker vroeg zich hierop het volgende af: “Mag of moet het alleen maar een Joods orthodox Nederland zijn of mogen ook anders denkenden mee bouwen voor een veilige toekomst.”

Wie mij persoonlijk kent en leest wat ik door de jaren heen schrijf, weet dat ik in principe een inclusief-denker ben en nooit mensen bij voorbaat uitsluit. Dus uiteraard mag iedereen meebouwen aan een solide en veilig Joods Nederland. Alleen schreef ik dit in de orthodoxe context. Afgelopen week lazen we de parasja over Korach; laat de inhoud van dit reeds gelezen gedeelte uit de Tora ons inspireren tot eenheid.

Sjabbat sjalom!

Delen |

vrijdag 1 juni 2018

Twee weken Israël was weer een aparte ervaring. Aan de ene kant een omgeving waarin Joden, Joodse cultuur en Jodendom dominant zijn. Anderzijds heeft alles wel een inmiddels eigen Israëlisch flavour waarvan niet alle smaaksensaties even westers zijn. Want Israël ligt nu eenmaal in het Midden-Oosten en de samenleving is daar minder westers dan vroeger, krijg ik het idee. Ik trof iedereen nog in de euforie van het 70-jarig bestaan van de staat, de overwinning door Netta’s chickensoup en de opening van de Amerikaanse ambassade in Jeruzalem. Want wat is er enerzijds veel bereikt in zeventig jaar tijd op het gebied van welvaart, wetenschap, cultuur en infrastructuur. Er worden zoveel nieuwe wegen aangelegd dat ik na een jaar afwezigheid moeite had de weg in en rond Jeruzalem te vinden. En miljoenen immigranten die eventjes moesten integreren …

Zo kwam ik de ene keer per ongeluk in een mij onbekende nieuwe tunnel terecht die mij ergens in een niet gewenste windrichting buiten de stad voerde. De andere keer was er een kruispunt dat door mij niet werd herkend – gewoon omdat het nieuw was. De door mij gekozen weg bracht mij in allerlei nieuwe woonwijken. En natuurlijk het hoge tempo waarmee elektrische snufjes zich aandienen: van verfijnde apps tot een monorail die het centrum van Jeruzalem doorkruist – overal drukke bedrijvigheid. Waar ik vorige keer nog zo gezellig een kop koffie had gedronken in een café was nu alweer een andere onderneming haar geluk aan het beproeven. Never a dull moment

Aan de andere kant is er ook de minder gemakkelijke kant(en). Zo heeft het iets vervreemdends als je beseft dat een kleine honderd kilometer verderop een mini-oorlogje woedt aan de grens van Gaza waarbij ook burgerslachtoffer vallen – vooral aan Palestijnse zijde. De afgelopen jaren is er helaas gemiddeld elke drie, vier jaar een mini-oorlog aan de gang aan de grenzen van Israël – in het noorden met de Hezbollah-bezetters van Libanon; in het zuiden met de gewelddadige Hamas-staat. In 2014 kon ik bijna meteen vanuit mijn taxi naar de schuilkelder op mijn plek van verblijf. Ik had mijn koffers nog niet uitgepakt en was op weg naar de gezamenlijk maaltijd of luchtalarm doorkliefde de ruimte met schril geluid. Ga er maar aan staan.

Over twee dingen kun je als buitenlandse toerist – Joods of niet-Joods – beter niet praten met Israëli’s heb ik inmiddels ontdekt: politiek en religie. Wat jou wel redelijk lijkt vanuit het buitenland (luxepositie, inderdaad) is voor de ander onvoorwaardelijke capitulatie in de strijd om te overleven. Maar ja, wie altijd aan het overleven is – komt die wel aan leven toe? En waar blijft de ethische dimensie, denk ik dan als watje. Om te overleven is immers alles toegestaan, zo denken de meeste mensen. Rechts en links staan in Israël steeds meer tegenover elkaar – beide zijden dragen daar op negatieve wijze aan bij. Ook religie is ingewikkelde gespreksstof. Zo loop je het risico een lange antireligieuze tirade te moeten aanhoren, die eigenlijk niet meer in de moderne tijd past. Anderzijds lijken veel religieuzen steeds ongenuanceerder en onverdraagzamer te worden tegen het afwijkende, de Ander, dat wat niet in de structuur of orde past – en ook dat past eigenlijk niet meer in de moderne tijd. Kortom, hou het bij het weer en het lekkere eten. Zit je altijd goed, toch?

Dan was er nog de taxichauffeur, die meestal een goede graadmeter is om te peilen wat er echt leeft in de samenleving. De man bleek genuanceerder en rustiger te reageren op mijn soms (licht) suggestieve vragen dan ik had verwacht. Op de vraag waar hij vandaan komt, antwoordt hij laconiek “Israël.” Ja, haha – maar daarvóór? Hij lijkt de vraag niet te snappen. “Waar liggen je roots”, probeer ik nu maar. Israël, antwoord hij weer. Nee, dat begrijp ik. Maar je familie, “waar komt die oorspronkelijk vandaan”, vraag ik nu enigszins vermoeid. “Weet ik niet. Mijn familie komt al generaties lang uit Jeruzalem. Meer weet ik niet.” Hij blijkt ook nog nooit in het buitenland te zijn geweest – een uitzondering in het huidige Israël. Échte Jeroesjalmi’s zijn rustige en gematigde mensen, zegt hij; vooral de immigranten, mensen die nog niet generaties lang hier zijn, zijn vaak wat ongeduldig, zegt hij. Tussen neus en lippen door voorspelt hij ook nog dat er geen oorlog komt tussen Israël en Iran en dat het allemaal retoriek is.

Weer thuis in Nederland is er al snel weer veel gedoe. De bekende discussies over de politiek van Israël, de recente Gaza-crisis, (vermeende) antisemitische uitlatingen, Sanne Wallis de Vries’ ongewenste parodie, en veel NIK-gedoe. Gedoe dat er zo maar voor kan zorgen dat de zaak nu echt uit elkaar valt. Laten we hopen dat men genoeg wijsheid heeft om eigenbelang, ego’s, ruzie en het eigen gelijk opzij te zetten en Joods orthodox Nederland op te bouwen voor een veilige toekomst.

Sjabbat sjalom!

Delen |

vrijdag 11 mei 2018

Stel dat u prima uw talen spricht, and vous voudrai entradas into a cafe, gewoon pour la comodidad – om wat te bebida met je chaweriem. Quero herein bitte, spasiba, merci, gracias, köszönöm, grazie, tack, dankon, sjoekran, toda! Ai, dat kan dus niet in Tiel hè? In Tiel spreken we namelijk alleen Tiels en Nederlands – zoals Flipje dat ook deed. Verder geen andere talen, niets. Nada. Dus word je gewoon aan de deur geweigerd. Want dat is toch heel gewoon in de wereld. Als je in een land bent waar je de taal niet kent, word je toch altijd de toegang ontzegd tot horecagelegenheden? Moeten we niet moeilijk over doen. Uiteraard heeft het café (eigenlijk waren het er twee) de keutel – la drôlle – alweer ingetrokken. Want spijt en excuus.

We zitten tegenwoordig namelijk erg diep in de ‘sorry en excuus'-cultuur. Ik hoop niet dat ik hiermee iemand heb beledigd … Je kan eigenlijk meestal alles wel zeggen, als je later maar oprecht spijt betoont en excuses maakt. Of het nu gaat om memo's over de dividendbelasting, bonnetjes van een deal met een crimineel, een gefantaseerde ontmoeting met een buitenlandse leider, of nepnieuws als zanger om jezelf via troll-accounts als een sympathiek mens voor te stellen, een Nederlandse rapper die vrouwen beledigt, of Duitse zangers die lollige teksten met verwijzingen naar de Sjoa rappen.

Of je bent natuurlijk politiek leider van de Palestijnse gebieden en zegt dat de Joden zelf schuld hebben aan de Sjoa. In eerste instantie maak je gewoon je excuses en vaak – maar niet altijd – loopt het dan allemaal met een sisser af. Het mooiste is natuurlijk als je een symbolische daad stelt: je rapt een liedje met excuses of je gaat een bezoek aan Auschwitz brengen om boete te doen vanwege je domme en krenkende rapteksten.

Niet dat ik tegen excuses ben, integendeel. Vergeving is een zeer noodzakelijke menselijke eigenschap die een religieuze en sociale waarde heeft. Zeker in een door digitale media gedomineerd tijdperk waarin niets wordt vergeten en alles op het eeuwige web blijft staan. En natuurlijk zeg je in een opwelling van boosheid, pijn en verdriet wel eens dingen waar je achteraf spijt van hebt. Mensen moeten een nieuw begin kunnen maken. Maar het moet niet zo zijn dat je maar kwetsende teksten rondstrooit om die vervolgens binnen 24 uur al weer af te zwakken, in te trekken en spijt te betuigen. Dan wordt beledigen en liegen gewoon een strategie – je kijkt gewoon of je er mee wegkomt. Zo ja, prima. Zo niet, dan excuses. Denk na over wat je zegt en doe dat vooraf, niet erna (niet na-denken maar voor-denken …). Bij twijfel: niet doen en raadpleeg anderen.

Deze column schrijf ik vanuit Israël, waar altijd wel iets gebeurt. Allereerst het weer – ook hier lijken de gevolgen van klimaatsverandering merkbaar. In de kleine week dat ik hier nu ben, is het voornamelijk bewolkt geweest, met of extreem hoge temperaturen (tussen de 35-40 graden Celsius) of te lage temperaturen (20-25). Afgelopen maandag viel er hagel en regen op sommige plekken en ook dinsdag viel er in het noorden al veel regen, 's avonds gevolgd door grote hoeveelheden op mijn locatie niet ver van het vliegveld. Woensdag verliep weer warmer dan voorzien; donderdag werd het weer héél warm – boven de 30 graden. Kunt u er nog iets van begrijpen? Regen na Pesach is uitzonderlijk in Israël – zeker in grote hoeveelheid – en werd vroeger als negatief gezien. Te nat graan ging rotten of zorgde voor plantenziekten.

En dan is er natuurlijk de toch nog plotselinge opening van de Amerikaanse ambassade in Jeruzalem, pyro-vliegers uit Gaza die met hun brandend materiaal voor grote branden zorgen aan de grens met Gaza, en zorgen over een Iraanse vergelding na Israëlische acties – bijvoorbeeld door een raketaanval van een aan Iran gelieerde beweging op het noorden van Israël. Maar er is wel meer aan de hand in Israël, zoals ook het Jodendom in de diaspora meer is dan alleen het strijden tegen antisemitisme. Op dit moment zijn er twee wetsvoorstellen in Israël die men ook in Joods Nederland met aandacht zou moeten volgen. Het eerste is een wetsvoorstel waarmee het Israëlische rabbinaat en daarmee ook de staatsinstituten kunnen optreden tegen elke Jood – ook wanneer die geen staatsburger is van Israël – die zijn vrouw geen scheidingsakte wil geven. Om zo het probleem van de geketende vrouw (agoena) tegen te gaan.

Nu is het inderdaad belangrijk het agoena-probleem op te lossen, maar dan graag vanuit het halachische systeem zelf, zoals sommige rabbijnen ook voorstellen. Maar het gaat te ver indien het Israëlische rabbinaat zich gaat mengen in huwelijken van Joden uit de diaspora en meent dat het hierin jurisdictie heeft. Al eerder schreef Times of Israel over dit wetsvoorstel. Maar lees ook dit recente artikel in de Haaretz van enkele dagen geleden.

Een ander opmerkelijk wetsvoorstel, van de rechts-religieuze Habajit Hajehoedi, is er een dat de invloed van het Hooggerechtshof van Israël aan banden wil leggen en dat in feite wil omzeilen. Dit maakt het in de toekomst mogelijk dat de Knesset met een meerderheid van 61 stemmen een wet kan aannemen die door het Hooggerechtshof is afgekeurd omdat hij in strijd is met grondrechten. Hiermee valt volgens critici de laatste juridische basis weg onder individuen die in hun grondrechten worden geschonden. Afgelopen maandag werd het wetsvoorstel aangenomen in een commissie van ministers, maar nog niet in de Knesset, waar de wet op veel weerstand stuit, ook van centrum-rechtse kant. Een aantasting van de democratie van Israël, zo zeggen tegenstanders van links én rechts terecht.

Want het zou elke Knesset – links of rechts – in staat stellen allerlei wetten door te voeren die niet door de ethische beugel kunnen. En Israël heeft al geen echte grondwet. Directe aanleiding voor het doordrukken van deze wet door zijn voorstanders is dat het zo mogelijk wordt de Afrikaanse asielzoekers die in Israël wonen, uit te zetten – iets wat het Hooggerechtshof eerder verbood. Enfin lees er zelf meer over in Times of Israel.

Maar voor de rest zijn de meeste Israëli's natuurlijk gewoon bezig met hun dagelijkse leven en proberen ze net als iedereen van hun leven te genieten. Of van een wielerspektakel als de Giro d'Italia. En geef ze eens ongelijk …

Sjabbat sjalom

Delen |

vrijdag 27 april 2018

Er waren na Pesach allerlei dingen blijven liggen, zo gaat dat nu eenmaal. Bergen e-mails die moeten worden beantwoord en allerlei andere zaken die met een laag matsestof bedekt waren door de drukke Pesachdagen. Ook stof voor de column was blijven liggen. Neem nu de Mimoena, die traditioneel uitgaande Pesach en de dag ná Pesach wordt gevierd, vooral onder Noord-Afrikaanse Joden. In Nederland wordt dat feest traditioneel gevoerd door de stichting Maimon, waar Sami Kaspi al jaren de drijvende kracht achter is. Op 15 april werd het gevierd in Amsterdam in de Uilenburgersjoel, waar de deelnemers een uitgebreid programma, smakelijk eten en muziek voorgeschoteld kregen.

Stichting Maimon probeert ook Joden en niet-Joden te verbinden rond de gedeelde Marokkaanse cultuur, waarin ook Joodse elementen worden gedeeld. Het Mimoena-feest is daar een goed voorbeeld van. Spreker op de Mimoena-viering van 2018 was emeritus-professor Josef Chetrit, van de vakgroep Hebreeuws aan de Universiteit van Haifa, die een lezing gaf over de traditie van de viering van Mimoena onder Marokkaanse Joden. Dr. Hassan Majdi, socioloog aan de Universiteit van Agadir vertelde over de gedeelde tradities van Joden en Berbers in het zuiden van Marokko (‘Berber-Joden’). Om u een indruk te geven hieronder twee foto’s.


Professor Josef Chetrit spreekt de zaal toe (foto: Marco Baro)


Het Andalusisch Orkest uit Marokko (foto: Marco Baro)

Wat u óók heeft gemist, is de traditie om voor de eerste sjabbat ná Pesach – zowel in Israël als in de diaspora dit jaar dus 14 april, omdat het vrijdag 6 april ook in Israël nog Pesach was – een challe te bakken in de vorm van een sleutel, de zogenaamde sleutel-challe. Het idee is dat juist de sjabbat na Pesach een bijzonder moment is om een goed levensonderhoud voor de rest van het jaar af te dwingen. Ongetwijfeld speelt hier een oude traditie mee, volgens welke Pesach ook een soort Nieuwjaar is. De maand waarin Pesach valt – nissan – is immers de eerste maand van het jaar. Wie dus de mitswa uitvoert van het bakken van brood voor sjabbat en de symbolische challe daarvan afdraagt, zal verzekerd zijn van een goed financieel jaar. Zoiets.

Dit jaar zou de toonaangevende Sefardische (ultra-)orthodoxe rabbijn Ben-Zion Mutspi volgens de website Srugim vraagtekens hebben gezet bij dit wat folkloristische gebruik. Hij zou hier het volgende over gezegd hebben: “Lijkt het je logisch dat iemand die de geboden niet minutieus uitvoert, niet op elk cent let (die hij uitgeeft), zijn vertrouwen niet stelt in de Eeuwige-Geprezen-Zij-Hij dat Hij een ieder onderhoudt en voedt, dat hij door een challe in de vorm van een sleutel te eten in zijn levensonderhoud voorzien zal zijn?! Moeten we dit serieus nemen?”

Dan was er nog het vervelende incident in Berlijn waarbij een Israëli (vergezeld van een vriend) met keppel op werd aangevallen op straat. Iedereen sprak er terecht schande van. Overigens bleek de man tot ieders verrassing helemaal geen Jood te zijn, maar een Arabische Israëli: Adam Armoush, die wilde testen of je inderdaad niet met een keppel op in Berlijn kan lopen. Het experiment mislukte dus klaarblijkelijk. Ingewijden en aanhangers van complottheorieën weten wel beter: zij herkennen in Armoush een alias/alter ego van niemand minder dan Barry Vingerling – de man die áltijd zijn keppel op heeft (behalve tijdens zijn sollicitatiegesprek) en al eerder in zijn eentje de Anne Frank Stichting op de knieën kreeg.

Het Berlijnse incident was voor de Centrale Raad van Joden in Duitsland overigens reden om het dragen van keppels voortaan af te raden, want te gevaarlijk. Rabbijn David Lau – de Asjkenazische opperrabbijn van Israël – is het hier volgens Srugim niet mee eens en roept de Duitse Joden (en toeristen in dat land) op gewoon de keppels trots op het hoofd te houden.

Tot slot vonden we op Srugim ook nog een soort vraag en antwoord (responsum), dan wel interview, met rabbijn Shlomo Aviner over de vraag of men cannabis mag roken – een vraag die opmerkelijk genoeg “door velen wordt gesteld.” De rabbijn staat medicinaal gebruik toe, zelfs wanneer het alleen gaat om het verlichten van pijn – zoals bijna alle geboden moeten wijken voor levensgevaar, en sommige verboden ook voor het bestrijden van pijn. Hoewel elk geval afzonderlijk moet worden bekeken. Maar gewoon recreatief gebruik is verboden volgens Aviner: “in plaats van de Kwade neiging te bevredigen, moet je er juist tegen vechten.” Dat verbod baseert hij op een eerder geschreven responsum van rabbijn M. Feinstein uit 1973 (Iggrot Moshe JD, Vol. 3, nr. 35) waarin Feinstein (op vragen van jesjiwa-jongens!) vijf redenen geeft waarom het verboden is, en die Aviner nog nader uitlegt.
- Het schaadt de lichamelijke gezondheid. Hoewel de meningen daarover tegenwoordig genuanceerder zijn dan in de jaren ’70 van de vorige eeuw stelt Aviner dat je enkel voor plezier geen risico’s mag nemen.
- Het tast de intellectuele vermogens van de mens aan. Ook een tijdelijk aantasting is ongewenst, want de mens kan zijn religieuze plichten niet naar behoren uitvoeren.
- Het versterkt de lust en driften, en het gevaar van verslaving ligt op de loer. Aviner stelt dat ook het proces van gewenning ongewenst is.
- Om de ouders geen pijn te doen en hen te respecteren.
- Het druist in tegen de opdracht van heiliging van het leven. Bij het gebruik van drugs staat het genieten centraal, terwijl in de religieuze visie plichten en heiliging centraal staan, en niet het genieten als hoofddoel van het leven.
Indien u Hebreeuws leest, kunt u het hier in zijn geheel lezen.

Voor nu alvast een goede Koningsdag en sjabbat sjalom!

Delen |

vrijdag 20 april 2018

Zo ruim een week na Pesach keren we langzaam terug naar de gewone wereld. Acht dagen feest met daarin veel dagen met een werkverbod maken dat je perceptie van tijd verandert. De feesten worden in de Tora (Wajikra 23:2) dan ook gewijde tijden genoemd – mo’adiem – vastgestelde tijden, en mikra kodesj, “een oproep tot bijzondere wijding” (Dasberg). En in de zegeningen van de kidoesj en het gebed zeggen we verschillende keren “mekadesj Jisraël wehazemaniem”, die Israël heiligt en de tijden. Of zoals de rabbijnen later zullen uitleggen: God heiligt Israël – heeft met Israël een bijzondere band – en Israël heiligt de tijden. Enfin, allemaal theologische bespiegelingen, totdat je inderdaad vaststelt dat veranderingen in de omgang met tijd – door een werkverbod, andere dagschema’s ander eten en kleding – iets met je bewustzijn doen.

Zie dan maar snel weer in een ander ritme te komen, dat van een buitenwereld die ondertussen gewoon verder draaide, in het gewone dagelijkse tempo. Want de buitenwereld viert nu eenmaal geen Pesach. Bovendien gaan acht dagen matses eten je niet in de koude kleren zitten. Want ongetwijfeld viel ook bij uw thuis dit jaar weer het toverwoord kitnijot, de boonachtigen en zaadachtigen waar Asjkenazische Joden al eeuwen nerveus van worden op Pesach. Merkwaardig genoeg lijkt die angst steeds groter te worden en de lijst met verboden producten neemt ieder jaar toe. Vroeger was daar minder gedoe over volgens mij. Ook in Israël is de laatste jaren steeds meer discussie over de kitnijot – al was het maar omdat het juist daar leidt tot culturele scheidslijnen tussen Sefardiem en Asjkenaziem en het probleem van gemengde koppels.

Dit jaar probeerde rabbijn Eljakim Levanon de rijstwafels uit een fabriek in Misjor Adomim te promoten als koosjer voor Pesach, óók voor Asjkenaziem. Zie hier dit belangrijke bericht over deze delicate kwestie. De logica van de rabbijn: deze rijstwafels komen bij de productie niet in aanraking met water en worden goed uitgezocht en gezeefd om graankorrels uit te sluiten, dus waarom zouden ze verboden moeten zijn? Kitnijot kunnen toch niet strenger worden behandeld dan graan dat ondanks dat het in aanraking komt met water, wel gegeten mag worden als matse?

Het verst hierin gaat rabbijn Dov Lior (voorheen rabbijn van Kirjat Arba) – een politieke hardliner maar doorgaans op halachisch gebied een duif. Vlak voor Pesach werd er een tekst verspreid met daarin de mening van de rabbijn, ook te lezen op Facebook. Hoewel de minhag van kitnijot belangrijk is, gelden de volgende verlichtende aspecten. “Kitnijot die zeker niet in aanraking zijn gekomen met water mogen worden geroosterd en opgegeten. Olie van kitnijot die niet in aanraking zijn gekomen met water, is koosjer op Pesach. Koolzaad hoort niet tot de kitnijot en ook Canola-olie niet. Sperziebonen en doperwten en dergelijke die nog in de dop en schil zitten zijn geen kitnijot maar groenten en dus toegestaan. Kitnijot soorten die niet bekend waren toen kitnijot werden verboden, zijn toegestaan. Vandaar dat quinoa en soja koosjer voor Pesach zijn. Een zieke of kind wier belangrijkste voedsel uit kitnijot bestaat, mag in een speciale eigen pan kitnijot bereiden en opeten. Voedsel waarin vóór Pesach kitnijot is verwerkt, en waarin de kitnijot niet herkenbaar zijn en slechts een klein gedeelte van de ingrediënten uitmaken, en geen essentieel onderdeel vormen – ze zijn voor de productie niet strikt noodzakelijk en zouden kunnen worden weggelaten of vervangen door iets anders – zijn koosjer voor Pesach.”

Uiteraard is rabbijn Lior hierin tot nog toe een enkeling en worden zijn richtlijnen niet onderschreven door veel andere rabbijnen. Hoewel zijn volgelingen er natuurlijk wel blij mee zijn …

En dan waren er de traditionele paasvuren. Niet in de regio Amsterdam natuurlijk, maar wel in het oosten van het land. En uiteraard gaven ook de paasvuren van onze oosterburen overlast. Naast stank zorgden de metershoge vuurstapels voor veel milieuvervuiling en uitstoot van fijnstof. Vandaar dat het RIVM volgens het AD de uitstoot van paasvuren serieus gaat onderzoeken: “Dat bij paasvuren veel fijnstof vrijkomt, is bij het RIVM wel duidelijk. ‘De paasvuren zijn goed voor tien procent van de emissie van alle houtrook in Nederland per jaar. Dus het gaat om een serieuze hoeveelheid emissie’, aldus Wesseling.”

De Stichting Houtrookvrij komt zelfs met dramatische cijfers volgens de website van EenVandaag: “Stichting Houtrookvrij stelt dat paasvuren een gevaar zijn voor de gezondheid. Op de website schrijft de stichting zelfs dat bij één paasvuur net zoveel schadelijke stoffen worden uitgestoten als bij een vrachtwagen die 1700 keer de wereld rondrijdt.”

Uiteraard vinden de voorstanders dat het allemaal gezeur is, overdreven, en een aantasting van hun eeuwenoude traditie. Het gaat mij in de discussie vooral om dat laatste punt. Ik wil eerst meteen al zeggen dat straks met Lag BeOmer, op 3 mei, ook in Israël tonnen hout traditioneel in de fik gaan, met dezelfde uitstoot en schadelijke rook als de paasvuren. Maar stel dat we de schadelijkheid van die uitstoot exacter kunnen meten en we ontdekken dat een x aantal mensen longkanker zal krijgen, een y aantal mensen dat al longklachten heeft voortijdig zal overlijden en dat een z aantal mensen chronische klachten zal ontwikkelen, gaan we dan stoppen met deze traditie?

Wat ook opvalt, is dat voorstanders van bepaalde tradities vaak erg mild over de eigen tradities zijn, maar kritischer wanneer het over de tradities van anderen gaat. Zouden paasvuren ook nog zo geaccepteerd zijn als ze uit een andere niet-Nederlandse traditie kwamen en hier werden geïmporteerd? Willen we als believer eigenlijk wel objectief kijken naar tradities – religieus of seculier? Maar aan de andere kant: zijn objectieve argumenten ook geen retorisch maniertje om mensen monddood te maken die er andere gewoontes op na houden?

Leonie Breebaart – columniste van Trouw – had er recent ook iets over te zeggen in een column met de titel “Werkelijkheid is meer dan waarheid”. Ze verwijst hiermee naar een interview in Trouw met de denker des vaderlands René ten Bos, die er een wat merkwaardige boodschap op na houdt. Deze houdt kort samengevat in dat het volk niet zo geïnteresseerd is in waarheid. Een merkwaardige opvatting, die uit de ontmoeting met mensen en de menselijke conditie wordt weersproken. Niemand vindt het namelijk fijn te worden voorgelogen of bedrogen (in bed, in de winkel of in de vriendschap) – dat lijken vrij universele waarden te zijn.

Breebaart kon zich evenmin vinden in de mening van Ten Bos. Tót de discussie over de paasvuren. “Maar toen dacht ik aan de recente berichtgeving over paasvuren, een gebruik dat net als vuurwerk afsteken en de open haard aandoen in ijltempo verdacht is geraakt. En toen begreep ik René ten Bos ineens wel - of beter. Opeens leek de stortvloed aan alarmerende feiten die oogartsen, longartsen en andere deskundigen via de media over ons uitstorten, toch niet zo overtuigend als je zou verwachten (…) Ongetwijfeld heeft deze expert feiten paraat - feiten over gezondheidsrisico’s, zorgkosten, schade aan het milieu. (…) Alleen vergeet je dan dat tegenover deze feiten ook minder goed meetbare ervaringen staan, zoals de ervaring dat samen rond de haard zitten of eens per jaar rond het paasvuur staan zorgt voor saamhorigheid, een besef van traditie, verbondenheid met stad of streek - of gewoon met je familie.”

Maar wat is de prijs die we voor deze ervaringen willen en moeten betalen, of beter: die we anderen soms laten meebetalen in onze tradities – seculier of religieus?

Tot slot wens ik de inwoners van Israël van harte mazzel tof met het 70-jarig bestaan van de staat Israël.

Sjabbat sjalom!

Delen |
jun 2018Het Mousetrap-effect en Elburg-gevoel
jun 2018Nieuw, nieuwer, nieuwst of meer van hetzelfde
mei 2018Niet na-denken!
apr 2018Mooie tradities en slechte gewoontes
apr 2018De rook van tradities
mrt 2018Bevrijding van het woord
mrt 2018De esthetische ervaring van een bloesemboom
mrt 2018De ene gids is de andere niet
feb 2018Experimenten en spirituele gevaren
jan 2018Verantwoordelijkheid
jan 2018Het weer, het weer
jan 2018De enige onderwijzer
dec 2017Waarachtig licht
dec 2017Eenheid in verscheidenheid
dec 2017Banoe chosjech legaresj
dec 2017Twintig vrouwen
nov 2017Weggesleept
nov 2017Zeepsop bij de koffie
okt 2017Sjabbat Halloween
okt 2017Twee maanden van ‘abstinentie’
okt 2017Bouwoverwegingen
okt 2017Loofhutten en paddenstoelen
okt 2017De tweede dag
sep 2017Het juist gekozen perspectief
sep 2017Bikoeriem uit Noord-Holland
sep 2017Vakantielogistiek
aug 2017Joden in den vreemde
jul 2017Trouwen op de Tempelberg?
jun 2017De vele gezichten van Israël
jun 2017Het nut van kritische visies
jun 2017De grenzen van kritiek en meningsuiting
mei 2017De allerhoogste openbaring op Sjawoeot
mei 2017Een feestje maken
mei 2017Vrijheid is ons hoogste goed
mei 2017Her-denken
apr 2017Veel is een geschenk
apr 2017Op zoek naar een bloesemboom
mrt 2017Zoeken naar duiding en betekenis
mrt 2017Nooit meer vergeten
mrt 2017Een Rotterdams Poeriem-sjpiel
mrt 2017De waarde van een stem
mrt 2017Een rechtvaardige samenleving
feb 2017Veiligheid in vele facetten
feb 2017Sneeuwmuziek en stemgekrakeel
feb 2017De status van de deuropening
jan 2017Empathie in plaats van een versteend hart
jan 2017Risjes en Messiaanse tijden?
jan 2017‘Klein’ nieuws
dec 2016Het speciale licht van Chanoeka
dec 2016Egyptisch geloof 2.0
dec 2016Over kanaries
dec 2016De ‘zegeningen’ van internet
nov 2016Gezocht: tolerantie en nuchterheid
nov 2016Die supermaan kunnen wij zelf zijn
nov 2016Zoals gewoonlijk zaten de peilingen er weer eens ver naast
nov 2016De ideologische veren van Ben-Gurion
okt 2016Een treintje van soekot
okt 2016De zondebok en het toeval
okt 2016Het verlangen en de uitvoering
sep 2016Windmolens, zoemhout en de sjofar
sep 2016Wat is ónze rol in de samenleving?
sep 2016Gerechtigheid
sep 2016Kleine en grote opmerkelijkheden
aug 2016Jeruzalem in beeld
aug 2016Zuivere koffie of zuivere lucht
aug 2016Een nieuwe zonnebril
aug 2016Mensenvlees
jul 2016Woorden als zegen of als vloek
jul 2016Het hoofd koel houden ...
jun 201621 Juni
jun 2016De stem van God of de stem van Satan?
jun 2016Polarisatie of eenheid
jun 2016Tsores en cheese cake
mei 2016Wij zijn allen vreemdelingen
mei 2016Klachten ...
mei 2016Een week vol gedonder
mei 2016Lente
apr 2016Pesach-mijmeringen van een trouwe lezer
apr 2016Verwacht: de Pesach-app!
apr 2016Versjteerd
apr 2016Wat geven we onze aandacht?
mrt 2016(Ver)kleden
mrt 2016Bonobo of chimpansee?
mrt 2016Wat telt meer?
mrt 2016Pink washing en het welles-nietes patroon
feb 2016Tellen en generaliseren
feb 2016Zalm uit de vaatwasser
feb 2016Gevoelige antenne voor foute ontwikkelingen
feb 2016Ruggengraat
jan 2016Vruchten plukken, geen vluchtelingen
jan 2016Negatieve informatie
jan 2016Best tolerant?
jan 2016Joden en Christenen
dec 2015Ober, één dogma-vrij orthodox jodendom!
dec 2015Hoezo is vrijheid gevaarlijk?
dec 2015Terrorisme dat weinig aandacht krijgt
nov 2015Klimaatcrisis en morele crisis
nov 2015Stoere oorlogstaal wakkert angst juist aan
nov 2015Voedsel, gezondheid en dierenleed
okt 2015Wajeera: Sjabbat en gastvrijheid
okt 2015Het doorgaans stille Amstelveen en andere gehuchten
okt 2015Voetbal, geweld en corruptie
okt 2015Gewoon even genieten
sep 2015Inkeer, gebed en goede daden
sep 2015Tumult en stof
sep 2015De kracht van woorden
aug 2015Een Tora van liefde
aug 2015Chatsor Hagelilit
aug 2015Een museum van tolerantie, gebouwd op graven?
aug 2015Joden welkom
jul 2015Ardennen
jul 2015Vakantie – Tempel - zomer
jul 2015Gaat Wilders nu de Ilias verbranden?
jun 2015De weg kwijt
jun 2015Ontroerende universele wensen
jun 2015De dissidente verspieders en de vooruitgang
jun 2015Verbinden
mei 2015Rare dingen
mei 2015Herschepping
mei 2015Aap of microbe ...
mei 2015Lag Ba'Omer
mei 2015Ouderwets gezellig?
apr 2015Herdenken
apr 2015Herdenken en rechtvaardigheid
apr 2015Geprivatiseerde macht
mrt 2015Dit was de week die was...
mrt 2015Zaaien ...
mrt 2015Wolven en andere actualiteiten
mrt 2015Een goede haardag
feb 2015Kommer en kwel op universiteit en internet
feb 2015Hoe meer internet, hoe moeilijker het kaf van het koren te scheiden
feb 2015Poeriem Puber-tijd
feb 2015Wijze lessen van bomen
jan 2015Fris en minder fris ...
jan 2015Ontmoetingen en tegenstellingen
jan 2015'Daarom zwijgt de verstandige in die tijd'
jan 2015Afscheid en vooruitblik
jan 2015De Joodse zonnewende?
dec 2014Wonderlijk ...
dec 2014Chanoeka
dec 2014Bananen, bacteriën en Jak-melk ...
nov 2014Telefoon op sjabbat
nov 2014Als de Masjiach komt
nov 2014Zwarte Piet en de openbare orde
nov 2014De oude traditie van Sjabbat Halloween
okt 2014Talmoed op de snelweg
okt 2014Droissen-veldert
okt 2014Een Soeka van zeven bij twee kilometer ...
okt 2014Soekot
okt 2014Goud of geen goud, dat is de vraag
sep 2014Rosj Hasjana: wat wel en wat niet mag, of toch weer wel ...
sep 2014Fouten rechtzetten
sep 2014Inkeer
sep 2014A Jid darf leben mit der Zeit
aug 2014Was vroeger alles beter?
aug 2014Zinkend schip?
aug 2014Ondanks alles...
aug 2014Hamatsav
jul 2014Vakantie
jul 2014Joodse archeologie in Nederland
jun 2014Het lot-orakel
jun 2014De gelederen der spotters
jun 2014Mysterieuze ossen
jun 2014Slenteren door Amsterdam
mei 2014De ketting van de opperrabbijn
mei 2014Van Ostadestraat
mei 2014Orthodox vandalisme
mei 2014Diverse engerds
mei 2014Belachelijke kritiek?
apr 2014Chameets in de Pesachweek
apr 2014Wat doet een wc-bril in de Haggada?
apr 2014Weg met de chameets-hysterie!
mrt 2014De Rode Koe
mrt 2014Na Poeriem
mrt 2014Gemengde berichten ...
mrt 2014De ultra's en de dienstplicht
feb 2014Dom
feb 2014De Olympische Spelen
feb 2014Europees erfgoed
feb 2014De knikkers van Anne Frank
jan 2014Dat was de week die was...
jan 2014Gelukkig of ongelukkig op Knuffeldag
jan 2014Kasjroet-vervalsingen
jan 2014Koken op sjabbat
jan 2014De substitutieregel
dec 2013Joden en kerst
dec 2013Korte dagen
dec 2013Jodendom en mensenrechten
dec 2013Rabbijnen in het NIW
nov 2013Chanoeka
nov 2013Afscheiden
nov 2013Vrouwen en auto's
nov 2013Nerds
nov 2013Synchroniciteit
okt 2013Zwarte Piet
okt 2013Nieuwe koelkast
okt 2013Na het overlijden van Rabbijn Ovadia Josef
okt 2013Bidden voor Ovadia Josef
sep 2013De grootste soeka
sep 2013Soekot voor iedereen
sep 2013Een liefdevolle Jom Kipoer
aug 2013Bietjes voor Rosj Hasjana
aug 2013Vakantiegevoel
aug 2013In het Heilige Land
jul 2013Sjabbat Chazon
jul 2013Trier
jul 2013Slavernij en de sjabbat
jun 2013Elijahoe haNavi
jun 2013Loodgieten
jun 2013Eer hem, maar wantrouw hem
jun 2013Treuren in of om Tammoez
mei 2013Gelatine kosjer?
mei 2013Een nieuwe ijstijd
mei 2013Vrijheid
mei 2013Gebed voor het Koninklijk Huis
apr 2013Vliegen in een plastic zak
apr 2013Belieber
apr 2013Sehacheles
apr 2013Alleen mannen?
mrt 2013Priesterzegen
mrt 2013Pesach - het is weer feest!
mrt 2013Rook
mrt 2013Wegwerpartikelen
mrt 2013Grap? Of niet?
feb 2013De Poeriem-rav
feb 2013Hongarije
feb 2013Pruiken en zoenen
feb 2013Limor zoekt haar soul-mate
jan 2013Stemmen
jan 2013Winter is niet zo jood
jan 2013Kinderen met Down
jan 2013Leuke kerstliedjes
dec 2012Vrouwen
dec 2012Vreedzaam omgaan met diversiteit
dec 2012Psycholoog of rabbijn?
nov 2012Een ironische gebeurtenis
nov 2012Een teken
nov 2012Zuur
nov 2012Pratende dieren
nov 2012Natuurverschijnselen
okt 2012Boom der Kennis
okt 2012Leesrooster
okt 2012Pas goed op uw smartphone!
okt 2012Back to normal
sep 2012Balans
sep 2012Vreedzame paden
aug 2012Fata morgana, of de kunst van het kijken
aug 2012Luxemburg
jul 2012Leuk hotelletje
jul 2012Impulsief
jun 2012Vogels kijken in de polder
jun 2012Leraren
jun 2012Sport
jun 2012Verdwenen stoel
jun 2012Bacteriën
mei 2012Verslapen
mei 2012Achterstand ingehaald
mei 2012Echt?
mei 2012Jom HaMalka-drukte
apr 2012Een warm bad
apr 2012Post-Pesach dilemma’s
apr 2012Nog even over Pesach
apr 2012Stroomstoring
mrt 2012De waarde van getallen
mrt 2012Lente
mrt 2012Een ingewikkeld parcours
feb 2012Rekenkunst met verrassende uitkomst
feb 2012Crisisverhalen
feb 2012De seculiere inwoners van Kiriat haJovel
feb 2012Waterdamp
jan 2012Werken is gezond
jan 2012Schwer zu sein a Jid
jan 2012Beth Sjemesj
dec 2011Chanoeka-overpeinzingen
dec 2011De 25e van de maand
dec 2011Buitenaards
dec 2011Seizoensperikelen
nov 2011Andere maten
nov 2011Weet wat je eet
nov 2011Over een etrog, een rebbe, rabbijnen en de zon
okt 2011Over voorspellingen en hoofdrekenen
okt 2011Een einde en een begin, maar wel blijven bidden!
okt 2011Reizigers houden niet van regen
okt 2011Introspectie
sep 2011Kabbala-les
sep 2011Troonrede en Miljoenennota
sep 2011SpongeBob
sep 2011Nog eens over inkeer
sep 2011Inkeer
aug 2011Protesteren in Rechovot
jul 2011Awoide zorre
jul 2011Sjocheet van Oranje
jul 2011Bio-industrie en sjechita
jun 2011Moeten wij dieren eten?
jun 2011Cottage cheese
jun 2011Gevaren
jun 2011Onverdoofd
mei 2011Onze voeding
mei 2011Moleculair kasjroet
mei 2011Mei
mei 2011De Masjiach
apr 2011Tussen Amsterdam en Rechovot
apr 2011Vegen met beleid
apr 2011Noden en verboden
apr 2011Chameetsologie en andere Pesachwetenschap
apr 2011SMS uw vraag!
mrt 2011Elke dag Poeriem!
mrt 2011Het einde van de wereld?
mrt 2011Elke dag Poeriem
mrt 2011Teruggeven
feb 2011De zon
feb 2011Woestijngodsdienst
feb 2011Stadswandeling
feb 2011Gekke wereld
jan 2011Liberale Joden of Christenen voor Israël?
jan 2011Het Kohnstamm Instituut en etnische groepen
jan 2011Niets aan de hand
jan 2011Terug in Nederland
dec 2010Instant-religie
dec 2010Wat een gekte allemaal...
dec 2010Vasten voor regen
nov 2010De lichtjes van Chanoeka
nov 2010Schaarste
nov 2010Een drukke zondag
nov 2010Amsterdammer in de provincie
okt 2010Carlebach
okt 2010Mark Rutte, Yona Metzger en UFO’s
okt 2010Informatie-'overkill'
okt 2010Triest en oppervlakkig
okt 2010De bittere maand
sep 2010Met plantjes zwaaien
sep 2010Hufterigheid
sep 2010Xenofobie
sep 2010Een tzaddiek
aug 2010Wat doen we op sjabbat?
aug 2010Een ontspannen vakantie
jul 2010Paul
jul 2010Keppeltjesdag
jun 2010Een echte held
jun 2010Politici laten zich niet horen
jun 2010Bowlen
mei 2010Jesaja 53:5
mei 2010Eten
mei 2010Koninginnedag
apr 2010Lag Be'omer
apr 2010Feestvieren en herdenken
apr 2010Dóórpakken
apr 2010Ben jij nog in?
apr 2010Pesach: waar gaat het echt om?
mrt 2010Méér dan vier vragen ...
mrt 2010Insecten
mrt 2010De langste Poeriem ooit
mrt 2010Herken de Poeriemgrap!
feb 2010Rare vragen, rare antwoorden
feb 2010Rabbijn Elon in problemen
feb 2010Gescheiden buslijnen
feb 2010Nogmaals de diboek
jan 2010Diboek
jan 2010Natuurrampen
jan 2010Een boek kopen
jan 2010Uitvinding van de bakker
jan 2010Oud-en-Nieuw
dec 2009Taal
dec 2009Halachisch veroorzaakte kinderloosheid
nov 2009Dawwenen op het juiste moment
nov 2009Kosjer
nov 2009Bidden om regen
nov 2009Het wisselen van de seizoenen
okt 2009Leerhuizen in de mediene
okt 2009Een boek uitlezen
okt 2009Onze minhag
okt 2009Een soeka in de Diaspora
okt 2009Soekotmelancholie
sep 2009Jom Kippoer
sep 2009Leeuwen en beren
sep 2009Woordeloze haast
sep 2009De 'midrechov' in Jeruzalem
aug 2009Tatoeages, een beladen imago
aug 2009Op bezoek bij S
jun 2009Vakantie
jun 2009Generatiekloof
mei 2009Cheesecake
mei 2009Keukenhof
mei 2009Varkensgriep
apr 2009Vakantie
apr 2009Chameets
mrt 2009Een jesjiva-gave
mrt 2009Wie zonder zonde is, wordt immuun voor .....
mrt 2009Economie
mrt 2009Poeriem
feb 2009Taal en getallen
feb 2009Internet-tribalisme
feb 2009Verkiezingen
feb 2009De taxichauffeur en de zoon van de rabbijn
jan 2009Liefde
jan 2009Oppassen voor slangengif!
jan 2009Cafépraat
jan 2009Veel boeken – en een goed huwelijk
dec 2008Een ongeluk of dood door schuld?
dec 2008De Israëlische State Controller
dec 2008De periferie
nov 2008Zending
nov 2008Kromme komkommers
nov 2008Actie en reactie
nov 2008De regenmaker
okt 2008Slechte gedachtes
okt 2008Hosjanna Rabbah
okt 2008Soekot
okt 2008Onze zondes
okt 2008Een oud kabbalistisch gebed