In de nieuwsbrief stonden per abuis verkeerde data voor de lezingen van Bart Wallet. De informatie op de website in inmiddels gecorrigeerd. In het cursusoverzicht staan nu de juiste data:

inloggen
×

Mijn Crescas

Inloggen met gebruikersnaam & wachtwoord






Zonder wachtwoord snel inloggen?

Columns

Weblogs disclaimer

Leo Mock

Leo Mock (1968) volgde een opleiding aan een talmoedhogeschool (jesjiwa) in Israël. Verder studeerde hij Joodse geschiedenis aan de Bar-Ilan Universiteit en oude geschiedenis aan de Universiteit van Amsterdam (UvA). In december 2015 promoveerde hij cum laude aan de Tilburg University op een proefschrift, getiteld 'Het begrip Ruach Ra'a in de rabbijnse responsaliteratuur van na 1945: een case study in de relatie tussen kennis over de fysieke wereld en traditionele kennis'. Leo Mock heeft verschillende publicaties over jodendom op zijn naam en is betrokken bij het tijdschrift Tenachon, een uitgave van PaRDeS, een stichting die zich inzet voor het ontsluiten van Joodse bronnen voor een Joods en Christelijk publiek en het bevorderen van de interreligieuze dialoog. Voor Crescas verzorgt hij, naast zijn wekelijkse column op de website, diverse Rabbinica-cursussen. Sinds zomer 2012 is Leo Mock adviseur Joodse Zaken van Beth Shalom. Aan de Tilburg University is hij docent Judaica.

vrijdag 22 mei 2020

Volgende week is het Sjawoeot. Dat betekent dat er alweer vijftig dagen voorbij zijn sinds Pesach. In coronatijden verandert je tijdsbesef, doordat voor veel mensen het dagelijkse ritme anders is dan normaal. Van fysieke bevrijding naar spirituele bevrijding. Want hoewel men het vaak heeft over het 'juk van de geboden' – en dit door sommigen theologisch gezien als negatief wordt gezien – bestaat er ook een ander idee in het Jodendom. Namelijk de Openbaring en de bijbehorende opdrachten als vrijheid – omdat de mens zich volledig ontwikkelt en vrijmaakt van elk menselijk keurslijf. In plaats daarvan kiest hij er uit volle overtuiging voor om het hogere te dienen. De Misjna in Pirké Avot (Spreuken der Vaderen) zegt het zo: “En de [stenen] tafelen waren het werk van God en het schrift was Goddelijk schrift – ingegrift [charoet] op de tafelen. Lees niet 'ingegrift' – charoet – maar cheroet, vrijheid! Want er is geen vrijheid anders dan van de mens die intensief met de Tora bezig is…” (Pirké Avot 6:2)

Daarom werd deze commitment aangegaan in de woestijn – een plek die ontdaan is van elke vorm van menselijke structuur, civilisatie en techniek. Alleen daar kan de mens zich verplichten tot zijn hoogste roeping. Deze grote nadruk op vrijheid is ook de reden voor het afwijzen van slavernij door de Tora. De mens dient idealiter alleen God, niet zijn medemens. Dat is ook de reden dat bij veel ethische en morele voorschriften in de Tora wordt verwezen naar de Uittocht uit Egypte, waar men fysiek vrij werd om vervolgens op Sjawoeot geestelijk vrij te worden. Pesach en Sjawoeot horen namelijk onlosmakelijk bij elkaar – daarom is een andere naam voor Sjawoeot ook 'Atseret', Slotfeest. Omdat het één lange periode van vijftig dagen afsluit. Volgens Yediot moet overigens ook Israël zich zorgen maken over de klimatologische ontwikkelingen – deze week werden temperaturen van 45 graden en hoger gemeten. Als het zo doorgaat zal Israël in 2100 grotendeels woestijn zijn, somberen experts.

Wat gebeurde er daar eigenlijk bij de berg Sinaï? Wat hoorde men nu eigenlijk echt? Wat was er zo beangstigend aan het gebeuren dat men het idee had dat men stierf – of misschien wel beter: herboren werd. Hoe kan de 'stem' van God zo overweldigend zijn als de profeet Elija (1 Koningen 19:12) Gods aanwezigheid juist omschrijft als de “stem van een ijle stilte” (kol demama daka)? Nu krijg je bij dit soort theologische bespiegelingen soms het gevoel dat het wel erg hoog gegrepen is en wat zweverig klinkt. Gelukkig is daar het boek Ruth, dat we traditiegetrouw op Sjawoeot lezen om de zaken wat in een meer aards daglicht te zetten. En om te laten zien dat de Tora niet in de hemel is, maar gewoon voor de mens en door de mens op aarde gestalte krijgt.

Er zijn veel antwoorden gegeven op de vraag waarom men juist Ruth leest met Sjawoeot. Ik hou het ongeveer op de volgende reden. Ruth is een verhaal over trouw, verantwoordelijkheid, rechtvaardigheid (en gastvrijheid). Precies de waarden en eigenschappen waaruit het Verbond bij Sinaï bestaat en waarlangs het wordt uitgewerkt in de wetgeving in de Tora. Dit prachtige Bijbelboek – of eigenlijk een rol (megilla), omdat deze vroeger op rollen werden geschreven – gaat over de Moabitische vrouw Ruth die als jonge weduwe haar schoonmoeder Naomi achterna gaat – zowel fysiek als geestelijk. Even ter herinnering: Moab is een vijandig land dat in Dewariem (Deuteronomium) op weinig positieve wijze wordt beschreven. Ook Naomi heeft de nodige tragiek achter de rug – zij verliest haar man Elimelech, haar beide zonen Machlon en Kiljon, en haar status door haar migratie naar Moab. Wanneer beiden naar Erets Jisraeel terugkeren, is hun financiële basis zeer wankel – ze leven van de aren die Ruth uit de velden raapt en naar de Bijbelse wetgeving mag houden (hoewel ze niet-Israëlitisch is).

Sleutelwoord in dit verhaal over Ruth, Naomi en Boaz is het Hebreeuwse go'el – losser, maar eerder 'verlosser'. Het woord voor verlossing is immers ge'oelah (en van verlosser, ook in messiaanse zin – go'el). Boaz – een familielid van de man van Naomi – neemt zijn verantwoordelijkheid en koopt het voormalige bezit van Naomi's man terug, zoals de Tora dat (min of meer) voorschrijft. Dat erfgoed zou het eigendom zijn geworden van de man van Ruth, maar deze overleed net als zijn vader en zijn broer. Bovendien neemt hij ook de zorg voor de jonge weduwe Ruth op zich door haar als vrouw te nemen. Om de familie helemaal in ere te herstellen moet er natuurlijk ook een kind worden geboren uit dit huwelijk om de naam (en eer/status) van de dode als het ware voort te laten bestaan. Dat zal Ovad zijn, de opa van niemand minder dan koning David. Die ook de voorvader van de toekomstige Masjiach is – we noemen deze immers de Masjiach, Ben David – zoon van David.

Toeval of niet – we lezen altijd vlak vóór Sjawoeot de parsjiot Behar en Bechoekotai. Laat nu in beide parsjiot het begrip van (ver)losser en lossing een centrale plaats innemen. Elk vijftigste jaar is het een Joweljaar – jubeljaar – waarin dienaren/ laven vrijkomen en verkochte landgoederen weer aan de oorspronkelijke eigenaar toevallen. Zo wordt aan de waarde van vrijheid concreet vormgegeven in de Tora, door de hele economie en haar wetten hierop te baseren. Aan het einde van het stuk over het Jubeljaar sluit de Tora af met: “En in het hele land, dat u in bezit heeft, zult u (ver)lossing [ge'oelah] voor het land toestaan” (Wajikra 25:24). Het recht van de verkoper van zijn voorouderlijke bezit om dit weer terug te kopen of krijgen is een vorm van verlossing. Wie een huis verkoopt, kan dat ook weer 'verlossen' en terugkopen – de tijdsduur van dit recht hangt af van de plek waar dit huis staat, in een stad met muur of open nederzetting (25:29-31). En wie aan lager wal is geraakt en zich als loonslaaf aan iemand anders heeft moeten verkopen/verhuren kan en moet door zijn familie worden vrijgekocht – worden verlost (25:47-52).

Verlossing heeft dus ook zeer aardse tonen – het herstel van iemands waardigheid, bestemming en bezit waardoor hij of zij vrij is. Verlossing komt niet alleen van God – de mens moet zijn deel hiervan doen. Dit is de belangrijkste opdracht die voortvloeit uit de Openbaring van Sinaï.

Sjabbat sjalom en chag sameach!

Delen |

vrijdag 15 mei 2020

Afgelopen dinsdag was het Lag be'Omer. Normaliter wordt dit feest groots gevierd in Israël. Maar dit jaar door corona geen grote kampvuren, hoogstens wat kleine privé-vuurtjes in de tuin. De grote viering in Meron – jaarlijks goed voor circa 300.000 bezoekers – werd dit jaar afgeslankt tot een gebeuren voor ruim honderd prominente aanwezigen – waarschijnlijk allen mannelijk en rabbijn. In Nederland wordt Lag be'Omer hoe dan ook niet echt groots gevierd – het Nederlandse Jodendom kende dit feest nauwelijks. Of vergis ik me en werd Lag be'Omer voor de oorlog wél al in Nederland gevierd? Misschien in zionistische kringen, die in het feest een terugkeer naar de natuur, viriliteit en verzet zagen. Want waren die vuren niet militair van oorsprong, als signalen voor de opstandige Bar Kochba en zijn aanhangers? Op deze site kunt u mooie foto's van vieringen van Lag be'Omer in Meron zien, sommige zijn meer dan 75 jaar oud! En op dit filmpje uit mei 1940 en daaruit genomen frames, kun je zien hoe Arabieren ooit ook van de partij waren!

In het naoorlogse Nederland wordt het feest en haar gebruiken vooral geïmporteerd vanuit het buitenland in het naoorlogse Jodendom, door op Oost-Europees Jodendom geïnspireerde groepen en jeugdbewegingen als Bné Akiwa. Zelf leerde ik het kennen op het Cheider, waar we met pijl en boog op het veldje naast Teilingen (de toenmalige locatie van het Cheider) mochten schieten. Hoewel hier meteen discussie over ontstond met andere rabbijnen, die dit heidens vonden. Pijl en boog? Dat zijn de instrumenten van Esav! Niet van Jakobs kinderen. U ziet, in het Jodendom is er altijd discussie over alles …

En zo zat ik maandagavond om 23:00 uur op mijn balkon te prutsen met een vuurpot die ik cadeau had gekregen. Ideaal voor Lag be'Omer in je eentje op het balkon. Ik plaatste de vuurpot in de vuurkorf en zette die weer voor de zekerheid in de onderkant van de kleine barbecue. Als dit niet strikt koosjer is, weet ik het ook niet meer. Na aanvankelijk aarzelend te branden kwam hij goed op gang. Nadeel van het aansteken op het balkon was dat het nogal walmde; het hele huis rook er naar – mijn kleding ook trouwens. Bovendien brandde hij veel langer dan ik had verwacht. Omstreeks 00:15 uur zette ik er een pannendeksel op en was trots op mijn beheersing van het element vuur. Totdat ik ontdekte dat het ondertussen onder de deksel nog vrolijk doorgloeide en nawalmde. Zodat ik er toch nog water over moest gooien, zoals mijn vrouw een uur eerder al had voorspeld.

Een soort bevrijdingsvuur, dat Lag be'Omer-gedoe, dacht ik opeens. Dit jaar viel het namelijk exact een week na 5 mei, waarop jaarlijks het bevrijdingsvuur in Wageningen wordt aangestoken. Alleen … Een bevrijding van wat? Waren we niet al op Pesach vrij? Volgens sommige mystici symboliseert Pesach weliswaar een bevrijding, maar één die niet door de mens zelf werd bereikt maar door God. Vandaar dat het verhaal een hoog miraculeus karakter heeft met tien wonderlijke plagen, de staf van Mosjé, de splitsing van de Schelfzee, et cetera. Meteen na de bovennatuurlijke verlossing van Pesach, op de tweede avond, beginnen we met Omertellen – zeven weken lang, tot de vijftigste dag – Sjawoeot.

Het Omertellen was een aards gebeuren en begon met het afsnijden van de nieuwe oogst op de zestiende dag van de eerste maand Nissan. De mens snijdt de nieuwe oogst en begint te tellen tot de vijftigste dag. Elke dag symboliseert een spiritueel proces in de mens, dat echter wel hier beneden op aarde plaatsvindt. Totdat op de vijftigste dag twee nieuwe broden van de nieuwe oogst in de Tempel aan God werden geofferd – het handwerk van de mens biedt hij God aan. Daarom moesten deze broden juist gerezen zijn en niet uit ongerezen matses bestaan! In latere bronnen benadrukt men dat het met Sjawoeot om de tarweoogst gaat en met Pesach om de gerstoogst. Tarwe wordt door mensen gegeten en gerst door dieren. Het gaat dus om een bepaalde manier om een echt mens te worden – staande op de aarde, maar gericht ook op de hemel.

Lag be'Omer neemt ons ook mee naar de natuur, waarin aarde en vuur belangrijke krachten zijn. Misschien zou het idealiter tot een bezinning op onze relatie met die natuur moeten leiden. De natuur die we aan de ene kant willen beheersen en aan de andere kant soms als machtiger dan onszelf vrezen. Een mooie voorbereiding voor Sjawoeot, waarop we de Openbaring van God op Sinaï vieren. Want we vergeten wel eens dat het hier oorspronkelijk om concrete wetgeving gaat, bedoelt voor de mens op aarde. En dat Lag be'Omer meer is dan alleen vele hoge vreugdevuren die slecht zijn voor het milieu. Geen slecht idee tijdens deze coronacrisis, die werd veroorzaakt door een virus dat van dier op mens oversprong. De Belgische schrijver en wetenschapper Dirk Draulans wijt virusuitbraken aan “ondoordacht samenleven” van mens en dier. Of het geheel waar is weet ik niet, maar misschien wel de moeite van het overdenken waard.

Wie is deze rare tijden er toch op uittrekt in de natuur ziet soms prachtige beelden die een haast magisch-mystieke sfeer kunnen oproepen.

Sjabbat sjalom!

Delen |

vrijdag 8 mei 2020

4 mei en 5 mei 2020 – dagen die we dit jaar anders beleven dan normaal vanwege de coronacrisis. 4 mei was dit jaar voor mij ook een andere dag dan normaal omdat het de verjaardag van mijn moeder is. Zij stierf helaas echter ruim drie weken voordat ze 75 jaar zou worden. Nu is 4 mei 1945 hoe dan ook een aparte dag om geboren te worden – met één been nog in de oorlog, het andere al voorzichtig in een bevrijd Nederland de dag daarna. Maar dit is uiteraard onzin, want oorlog en vrijheid kun je niet in data meten, zoals je ook niet exact op je achttiende verjaardag volwassen werd. Met het onderhandelen van de capitulatie in Hotel de Wereld was de oorlog niet afgelopen. Niet voor de gewone Nederlanders, en zeker niet voor de Joden. De echo's en het nadreunen van de oorlog zien we terug in de Joodse gemeenschap, waar nog zo veel trauma en pijn is. We kunnen het ook teruglezen in de 4 mei-lezing van Arnon Grunberg. Mijn moeder vierde haar verjaardag zolang ze in Nederland woonde dan ook bijna niet.

Bij ons thuis keken we ook nooit naar de herdenking op de Dam (we schrijven jaren zeventig-tachtig van de vorige eeuw), maar altijd naar de zender met de herdenking op de Waalsdorpervlakte – met de vlam en het klokgelui. Ook ging men in die tijd maar weinig naar de herdenking op de Dam – men koos de Apollolaan – totdat het daar te veel over de ellende in de Derde Wereld ging naar mijn moeders smaak … Een man bij ons in de straat moest ook nooit wat hebben van de herdenking op de Dam. Hij vertelde mij hoe hij aan het eind van de oorlog als jongen van circa zestien voor de Arbeitseinzats werd geronseld in het oosten van Nederland. "Dezelfde agenten die eerst de transporten van de Joden begeleidden, zetten nu ons op de trein. En nu mogen ze de ceremonie op de Dam bewaken." De oorlog was blijkbaar ook voor hem nog niet over.

Toch kijk ik met mijn kinderen wel elk jaar naar de ceremonie op de Dam. Het was raar om een volledig lege Dam te zien, gisteren op de tv. Waarom overigens geen kleine ceremonie met honderd mensen bijvoorbeeld? Dat was op het gigantische plein best coronaveilig te regelen geweest – je zult daar meer vierkante meters per persoon hebben dan in de supermarkt … In deze wat bizarre entourage hoorden we de koning toch een gevoelige toespraak houden, waarin opnieuw een handreiking aan de Joodse gemeenschap werd gedaan. Een erkenning van wat bij Joden al vanaf de oorlog leefde – een gevoel van in de steek gelaten te zijn door de regering. Het is moedig van de koning dat hij dit heeft gedaan, zeker waar het kritiek betreft op de eigen familie.

Dingen veranderen toch, maar misschien niet altijd in het tempo dat we zouden willen. Zo wordt het langzaam tijd om ook voorzichtig over vrijheid te praten in de Joodse gemeenschap. Om niet alleen iets met 4 mei te hebben, maar heel aarzelend ook met 5 mei – met alle pijn die er nog steeds leeft. Stilstaan bij vrijheid is niet genoeg.

We moeten ons opnieuw, samen met anderen diepgaand committeren aan een samenleving van vrijheid en rechtvaardigheid. Dat zal niet makkelijk zijn, want Nederland is veranderd en de Joodse gemeenschap vind het soms moeilijk haar plek in het nieuwe landschap te bepalen. De oude vrienden en partners van vroeger stellen misschien soms teleur. We zullen ook nieuwe vrienden moeten maken, nieuwe allianties moeten aangaan, andere strategische keuzes moeten maken voor een vitale Joodse gemeenschap voor het heden en de toekomst.

Volgende week is het Lag be'Omer, de 33ste dag van de Omer. Waar en hoe deze dag in de kalender is terechtgekomen als bijzondere dag en feestdag is niet duidelijk. In ieder geval wordt al vanaf de Middeleeuwen rond deze tijd een soort van feestdag gevierd – een dag waarop natuur en natuurelementen centraal stonden, een soort vitaliteitsidee. Dit werd later verbonden met mystieke ideeën en pelgrimages naar Meron.

De Omertijd – oorspronkelijk een vrolijke oogsttijd – veranderde ergens in de Joodse traditie in een droevige tijd – een tijd van ascese, treur en rouw. De kruistochten, de Romeinse bezetting en het inzicht dat de autonomie misschien wel voor altijd verloren was gegaan na het neerslaan van de Bar Kochba-opstand, de mysterieuze dood van de 24.000 leerlingen van Rabbi Akiva – allemaal mogelijke redenen die worden aangevoerd voor de sombere stemming. En dan is er opeens die raadselachtige 33ste dag waarop een ommekeer plaatsvindt. Met één been nog staand in de nacht wordt het licht, de verlossing en bevrijding al gevierd – vandaar het aansteken van de vreugdevuren. Terwijl de echte feestdag van Sjawoeot, waarop de Tora en haar licht centraal staan, nog moet komen over zeventien dagen. Soms moet je al vieren terwijl het nog wat donker is en de dageraad nog maar nauwelijks zichtbaar.

Sjabbat sjalom

Delen |

vrijdag 1 mei 2020

Het was op alle manieren een bijzondere Pesach. Voor onze familie persoonlijk betekende het afscheid nemen op afstand van mijn moeder, z.l., die na een kort ziekbed (geen corona) in Israël overleed. En door de coronacrisis konden wij er niet naar toe – niet toen ze ziek werd en daarna opgenomen werd in het ziekenhuis, maar ook niet voor de lewaja. Zoom gaf ook hier een gedeeltelijke troost – we hebben alles op afstand gevolgd. Maar toch ook weer dichtbij – de opnames van de telefoon van één van de aanwezigen brachten de beelden pijnlijk dichtbij. Een paradoxale situatie dus. Hoewel Zoom er wel weer voor zorgde dat de weinige familie die er nog is, alles kon volgen – vanuit de VS, Canada en Nederland. Maar het had toch iets raars zo’n lewaja op afstand, een surrealistisch tafereel soms door de mondkapjes en handschoenen die men droeg. Soms leek alles ook enorm leeg door de grote afstand die men hield – de wat oudere mensen stonden aan de randen van de begraafplaats. Alles bij elkaar een waardig gebeuren waar circa vijftig mensen naartoe waren gekomen – de politie kwam nog kijken of de coronaregels wel in acht werden genomen.

Toen kwam de sjiwwe, die geen echte sjiwwe was, want niemand wil veel mensen op bezoek hebben in deze tijden. En dus kwam er af en toe één vriend langs of een koppel dat zijn steun en lieve woorden langsbracht – en natuurlijk ook wat te eten … Ook hadden mijn broer en ik samen een uurtje gepland in zijn tuin voor gezamenlijke vrienden, die volgens een strikt intekenschema langs kwamen. Behalve de Israëli’s uiteraard … Maar ook hier bracht Zoom uitkomst. Want hierdoor konden we twee avonden een virtuele sjiwwe houden – met familie en vrienden uit Nederland en buitenland die zo aanwezig waren en soms hun herinneringen met ons deelden. En we konden toch samen iets lernen. Je kunt in deze tijden nauwelijks zonder Zoom blijkt – niet alleen voor werk en vergaderingen, maar ook voor familiecontacten en religieuze vieringen en bijeenkomsten. Want de sjoels zijn nog niet open en dat zal nog wel even op zich laten wachten in de diaspora (in Israël – zo heb ik begrepen – is men ondertussen op kleine schaal al weer aan de gang met buiten-minjanim).

Wat betekent dit voor de lange termijn? Allereerst zal corona zoals het er nu naar uitziet niet snel verdwijnen en mogelijk periodiek terugkeren – in de herfst en winter en mogelijk door sporadische uitbraken. Sommigen denken dat dit nog wel enkele jaren kan doorgaan of dat corona 'bij ons blijft' als een jaarlijks terugkerend virus zoals griep. Een goede reden voor de medische en farmaceutische industrie om nog harder te zoeken naar een vaccin en geneesmiddel dat een blijvende oplossing moet bieden. Want hoeveel lockdowns kunnen een mens en de economie verdragen? En natuurlijk ondertussen al vast vooruit kijken naar de komende mogelijke pandemie en virus remmende middelen ontwikkelen die op verschillende virussen werken – hoe breder, hoe beter.

Waarschijnlijk zal ook Zoom bij ons blijven, om ons in de onzekere tijden toch een stukje sociaal contact te geven. Maar zal Zoom / Skype (of een ander programma) niet misschien ook een blijvertje zijn omdat het een gevoel van community biedt ook in andere situaties dan corona? Ik denk aan mensen die niet naar de sjoel kunnen komen omdat ze geen sjoel in de buurt hebben, te oud zijn of kwakkelen met hun gezondheid. En wat te denken van kleine gemeenschappen in de diaspora die nauwelijks nog in staat zijn om fysiek samen te komen? Virtueel samenzijn is dan een redelijk alternatief – hoewel echte contacten uiteraard fijner zijn en de voorkeur hebben. Misschien verandert ons gevoel van community wel blijvend. Redenen genoeg om hier diep over na te denken: over de voordelen en nadelen van het blijvend implementeren van virtuele communicatiemiddelen in het religieuze leven. De orthodoxie ligt hier wel achter op andere stromingen, maar ook zij zullen zich deze vraag moeten stellen en de halachische consequenties hiervan bekijken.

Elke generatie heeft zijn eigen halachische vragen en oplossingen …

Sjabbat sjalom!

Delen |

vrijdag 3 april 2020

Het wordt een rare Pesach dit jaar. Zonder gasten, maar ook vooral zonder familie en vrienden, uit angst voor onze eigen gezondheid en die van anderen – vooral de kwetsbaren. We kunnen het ons eigenlijk niet eens voorstellen, een dergelijke Pesach-viering, die bij sommigen herinneringen uit een ver verleden naar voren halen. Toch is de wijze waarop we gewend zijn Pesach te vieren een relatief recente. Relatief nieuw betekent in het Jodendom een kleine tweeduizend jaar… Want als we de Tora lezen, zien we eigenlijk twee modellen voor Pesach-vieringen. Eén waarin het gezin en familie – de kleine groep – centraal staan (vooral in Sjemot 12) en een andere die vooral op de Tempel en de offers (Pesachlam en feestoffers) gericht is. In het Misjna-tractaat Pesachiem worden beide perspectieven samengebracht: een gedeelte van de activiteiten vindt plaats in en rond de Tempel, de andere in huiselijke kring met een beschrijving van de Sederavond en de rituelen die daar bij horen.

Toch is de vraag of dit niet een ideaal beeld is dat vooral in Jeruzalem gold. Kwam iedereen uit de periferie echt naar Jeruzalem om daar het Pesachlam te slachten, op bedevaart te gaan en daar de feestdag te vieren? Aan de andere kant kent de Tora de mogelijkheid om een tweede Pesach te vieren voor wie onrein was of op een verre reis. Volgens de rabbijn kan dat zelfs betekenen dat hij of zij buiten Jeruzalem is en de reis naar Jeruzalem niet kan maken. Bovendien stelt de Tora dat alleen de mannen drie keer per jaar naar de Tempel moeten komen: met Pesach, Sjawoeot en Soekot. Vrouwen, zieken, mensen met een handicap en invaliden volgens de rabbijnen niet.

Betekende dit dan dat men wel naar Jeruzalem kwam, maar niet naar de Tempel hoefde? Want man en vrouw, jong volwassene en oudere moeten het Pesachlam eten. In praktijk zullen misschien in de periferie vooral de jonge en gezonde mannen naar de Tempel zijn gegaan met de pelgrimsfeesten, want we vinden bovendien een mening onder de vroege rabbijnen (eerste - tweede eeuw) dat een vrouw vrijgesteld is van het eten van het Pesachlam. Dat betekent dat het vieren in huiselijke kring met de hele familie vooral in Jeruzalem gebeurde en in de diaspora, waar men hoe dan ook al weinig op pelgrimage ging.

Pas na het jaar 70, toen de Tempel werd verwoest, was de Sederviering in huiselijke kring het enige wat er nog was en werd dit dé manier om de Pesachavond te vieren – in Israël en in de diaspora. Overigens wijs ik in dit verband nog even op het overbekende verhaal van de vijf geleerden die in Bné Berak aanlagen voor de seder en de hele nacht doorgingen totdat hun leerlingen hen kwamen waarschuwen dat de tijd van het lezen van het Sjema van de ochtend was aangebroken. Van een seder waar ook kinderen en vrouwen bij zijn, horen we niets. Of misschien hielden de rabbijnen eerst thuis hun eigen seder met de familie, om daarna – wanneer vrouw en kinderen naar bed zijn gegaan – samen als ‘mannen onder elkaar’ door te halen tot de volgende ochtend?

Terug naar Pesach dit jaar. Het zal dus een andere ervaring worden, anders dan we doorgaans gewend zijn. Veel mensen zullen het kleine verband van de Sederviering als een gemis ervaren – vooral de ouderen en alleenstaanden zullen het feestdaggevoel – de Jom Tov ervaring – missen. Hoe los je dat op als gemeenschap? Deels door technologische middelen in te zetten, zoals Skype en Zoom. Achttien best bekende rabbijnen uit Israël besloten zelfs dat men dit jaar vanwege de uitzonderlijke omstandigheden voor de Seder gebruik mag maken van Zoom om toch op deze manier 'samen te zijn' - vooropgesteld dat men de computer vóór de Jom Tov aanzet en alles vooraf al in werking stelt. Dit leidde vrijwel meteen tot een discussie langs de etnische scheidslijnen in Israël: Oriëntaals versus Asjkenazisch, want die achttien rabbijnen zijn allemaal Sefardiem. Verschillende Asjkenazische rabbijnen vonden het meteen al niets, hierbij gevolgd door sommige Sefardische rabbijnen, waarna de discussie over en weer verder ging. De beide opperrabbijnen lieten recent nogmaals weten dat ze de beslissing afkeurden.

Het meest interessant was de reactie van de bekende Marokkaanse rabbijn Alcharar, die niet begrijpt waar iedereen zich over opwindt. Grote Sefardische rabbijnen uit eerdere generaties staan zelfs het gebruik van elektriciteit op Jom Tov toe! Tja, het is best ingewikkeld iets te verbieden als je geen alternatief kan bieden in tijden van nood zoals deze, denk ik.

De Joodse traditie is er één van hoop en troost en optimisme is een bewuste keuze. Dus laten we hopen en alvast uitkijken naar betere tijden. Laten we daarom ondanks alles met elkaar Pesach / Pasen vieren en positief blijven. En laten we hopen op een voorspoedig herstel van de zieken.

Een gezonde en koosjere Pesach!

Delen |
mei 2020De aardse tonen van verlossing
mei 2020Een echt mens worden
mei 2020Vieren terwijl het nog wat donker is
mei 2020Virtueel samenzijn
apr 2020Optimisme is een bewuste keuze
mrt 2020De juiste keuze
mrt 2020Een wereldwijd moment van tesjoewa
feb 2020'Wijsheid'
feb 2020Voor een betere wereld
feb 2020De boom, de mens
jan 2020Een sterk vermoeden, toen en nu
jan 2020Dromen van maakbaarheid
jan 2020Het einde van het niet-Joodse jaar
dec 2019‘Fouten’ en de kloof tussen ideaal en realiteit
nov 2019Een ‘wegwerp-gebaar’
nov 2019Wát werd er gegeten?
nov 2019Inbreuken op de basismoraal
nov 2019Een "gezonde winter" gewenst
okt 2019Soeka's in alle soorten en maten
okt 2019Een nieuwe cyclus van herfst, winter, lente en zomer
sep 2019Half vol of half leeg
sep 2019God in liefde dienen
aug 2019Culturele beïnvloeding
aug 2019Cola drinken met Herzl
aug 2019Reizen met de echo’s van Bemidbar
jun 2019Keppel op of keppel af
mei 2019Waar is de respectvolle discussie?
mei 2019Een magisch sausje
mei 2019Terug naar het ‘gewone’ leven
apr 2019Maatgevende eieren of olijven
apr 2019Een platoons stemadvies
mrt 2019Bouwen met goede humor
feb 2019Een bijzonder moment
feb 2019Verleden, toekomst ... en heden
dec 2018Over liefdadigheid, honger en tandenpoetsen
dec 2018Licht en weerbaarheid
nov 2018Een betere wereld
nov 2018Klein beginnen
okt 2018Belangrijke vragen
sep 2018Reflecteren op 'kleine' zaken
sep 2018Een eigen, persoonlijk oordeel
sep 2018Koningschap, herinnering, sjofar
aug 2018Stenen en letters
aug 2018Neutrale openbare ruimte graag
jul 2018Let's Get Together and ...
jun 2018Koosjere wijn?
jun 2018Het Mousetrap-effect en Elburg-gevoel
jun 2018Nieuw, nieuwer, nieuwst of meer van hetzelfde
mei 2018Niet na-denken!
apr 2018Mooie tradities en slechte gewoontes
apr 2018De rook van tradities
mrt 2018Bevrijding van het woord
mrt 2018De esthetische ervaring van een bloesemboom
mrt 2018De ene gids is de andere niet
feb 2018Experimenten en spirituele gevaren
jan 2018Verantwoordelijkheid
jan 2018Het weer, het weer
jan 2018De enige onderwijzer
dec 2017Waarachtig licht
dec 2017Eenheid in verscheidenheid
dec 2017Banoe chosjech legaresj
dec 2017Twintig vrouwen
nov 2017Weggesleept
nov 2017Zeepsop bij de koffie
okt 2017Sjabbat Halloween
okt 2017Twee maanden van ‘abstinentie’
okt 2017Bouwoverwegingen
okt 2017Loofhutten en paddenstoelen
okt 2017De tweede dag
sep 2017Het juist gekozen perspectief
sep 2017Bikoeriem uit Noord-Holland
sep 2017Vakantielogistiek
aug 2017Joden in den vreemde
jul 2017Trouwen op de Tempelberg?
jun 2017De vele gezichten van Israël
jun 2017Het nut van kritische visies
jun 2017De grenzen van kritiek en meningsuiting
mei 2017De allerhoogste openbaring op Sjawoeot
mei 2017Een feestje maken
mei 2017Vrijheid is ons hoogste goed
mei 2017Her-denken
apr 2017Veel is een geschenk
apr 2017Op zoek naar een bloesemboom
mrt 2017Zoeken naar duiding en betekenis
mrt 2017Nooit meer vergeten
mrt 2017Een Rotterdams Poeriem-sjpiel
mrt 2017De waarde van een stem
mrt 2017Een rechtvaardige samenleving
feb 2017Veiligheid in vele facetten
feb 2017Sneeuwmuziek en stemgekrakeel
feb 2017De status van de deuropening
jan 2017Empathie in plaats van een versteend hart
jan 2017Risjes en Messiaanse tijden?
jan 2017‘Klein’ nieuws
dec 2016Het speciale licht van Chanoeka
dec 2016Egyptisch geloof 2.0
dec 2016Over kanaries
dec 2016De ‘zegeningen’ van internet
nov 2016Gezocht: tolerantie en nuchterheid
nov 2016Die supermaan kunnen wij zelf zijn
nov 2016Zoals gewoonlijk zaten de peilingen er weer eens ver naast
nov 2016De ideologische veren van Ben-Gurion
okt 2016Een treintje van soekot
okt 2016De zondebok en het toeval
okt 2016Het verlangen en de uitvoering
sep 2016Windmolens, zoemhout en de sjofar
sep 2016Wat is ónze rol in de samenleving?
sep 2016Gerechtigheid
sep 2016Kleine en grote opmerkelijkheden
aug 2016Jeruzalem in beeld
aug 2016Zuivere koffie of zuivere lucht
aug 2016Een nieuwe zonnebril
aug 2016Mensenvlees
jul 2016Woorden als zegen of als vloek
jul 2016Het hoofd koel houden ...
jun 201621 Juni
jun 2016De stem van God of de stem van Satan?
jun 2016Polarisatie of eenheid
jun 2016Tsores en cheese cake
mei 2016Wij zijn allen vreemdelingen
mei 2016Klachten ...
mei 2016Een week vol gedonder
mei 2016Lente
apr 2016Pesach-mijmeringen van een trouwe lezer
apr 2016Verwacht: de Pesach-app!
apr 2016Versjteerd
apr 2016Wat geven we onze aandacht?
mrt 2016(Ver)kleden
mrt 2016Bonobo of chimpansee?
mrt 2016Wat telt meer?
mrt 2016Pink washing en het welles-nietes patroon
feb 2016Tellen en generaliseren
feb 2016Zalm uit de vaatwasser
feb 2016Gevoelige antenne voor foute ontwikkelingen
feb 2016Ruggengraat
jan 2016Vruchten plukken, geen vluchtelingen
jan 2016Negatieve informatie
jan 2016Best tolerant?
jan 2016Joden en Christenen
dec 2015Ober, één dogma-vrij orthodox jodendom!
dec 2015Hoezo is vrijheid gevaarlijk?
dec 2015Terrorisme dat weinig aandacht krijgt
nov 2015Klimaatcrisis en morele crisis
nov 2015Stoere oorlogstaal wakkert angst juist aan
nov 2015Voedsel, gezondheid en dierenleed
okt 2015Wajeera: Sjabbat en gastvrijheid
okt 2015Het doorgaans stille Amstelveen en andere gehuchten
okt 2015Voetbal, geweld en corruptie
okt 2015Gewoon even genieten
sep 2015Inkeer, gebed en goede daden
sep 2015Tumult en stof
sep 2015De kracht van woorden
aug 2015Een Tora van liefde
aug 2015Chatsor Hagelilit
aug 2015Een museum van tolerantie, gebouwd op graven?
aug 2015Joden welkom
jul 2015Ardennen
jul 2015Vakantie – Tempel - zomer
jul 2015Gaat Wilders nu de Ilias verbranden?
jun 2015De weg kwijt
jun 2015Ontroerende universele wensen
jun 2015De dissidente verspieders en de vooruitgang
jun 2015Verbinden
mei 2015Rare dingen
mei 2015Herschepping
mei 2015Aap of microbe ...
mei 2015Lag Ba'Omer
mei 2015Ouderwets gezellig?
apr 2015Herdenken
apr 2015Herdenken en rechtvaardigheid
apr 2015Geprivatiseerde macht
mrt 2015Dit was de week die was...
mrt 2015Zaaien ...
mrt 2015Wolven en andere actualiteiten
mrt 2015Een goede haardag
feb 2015Kommer en kwel op universiteit en internet
feb 2015Hoe meer internet, hoe moeilijker het kaf van het koren te scheiden
feb 2015Poeriem Puber-tijd
feb 2015Wijze lessen van bomen
jan 2015Fris en minder fris ...
jan 2015Ontmoetingen en tegenstellingen
jan 2015'Daarom zwijgt de verstandige in die tijd'
jan 2015Afscheid en vooruitblik
jan 2015De Joodse zonnewende?
dec 2014Wonderlijk ...
dec 2014Chanoeka
dec 2014Bananen, bacteriën en Jak-melk ...
nov 2014Telefoon op sjabbat
nov 2014Als de Masjiach komt
nov 2014Zwarte Piet en de openbare orde
nov 2014De oude traditie van Sjabbat Halloween
okt 2014Talmoed op de snelweg
okt 2014Droissen-veldert
okt 2014Een Soeka van zeven bij twee kilometer ...
okt 2014Soekot
okt 2014Goud of geen goud, dat is de vraag
sep 2014Rosj Hasjana: wat wel en wat niet mag, of toch weer wel ...
sep 2014Fouten rechtzetten
sep 2014Inkeer
sep 2014A Jid darf leben mit der Zeit
aug 2014Was vroeger alles beter?
aug 2014Zinkend schip?
aug 2014Ondanks alles...
aug 2014Hamatsav
jul 2014Vakantie
jul 2014Joodse archeologie in Nederland
jun 2014Het lot-orakel
jun 2014De gelederen der spotters
jun 2014Mysterieuze ossen
jun 2014Slenteren door Amsterdam
mei 2014De ketting van de opperrabbijn
mei 2014Van Ostadestraat
mei 2014Orthodox vandalisme
mei 2014Diverse engerds
mei 2014Belachelijke kritiek?
apr 2014Chameets in de Pesachweek
apr 2014Wat doet een wc-bril in de Haggada?
apr 2014Weg met de chameets-hysterie!
mrt 2014De Rode Koe
mrt 2014Na Poeriem
mrt 2014Gemengde berichten ...
mrt 2014De ultra's en de dienstplicht
feb 2014Dom
feb 2014De Olympische Spelen
feb 2014Europees erfgoed
feb 2014De knikkers van Anne Frank
jan 2014Dat was de week die was...
jan 2014Gelukkig of ongelukkig op Knuffeldag
jan 2014Kasjroet-vervalsingen
jan 2014Koken op sjabbat
jan 2014De substitutieregel
dec 2013Joden en kerst
dec 2013Korte dagen
dec 2013Jodendom en mensenrechten
dec 2013Rabbijnen in het NIW
nov 2013Chanoeka
nov 2013Afscheiden
nov 2013Vrouwen en auto's
nov 2013Nerds
nov 2013Synchroniciteit
okt 2013Zwarte Piet
okt 2013Nieuwe koelkast
okt 2013Na het overlijden van Rabbijn Ovadia Josef
okt 2013Bidden voor Ovadia Josef
sep 2013De grootste soeka
sep 2013Soekot voor iedereen
sep 2013Een liefdevolle Jom Kipoer
aug 2013Bietjes voor Rosj Hasjana
aug 2013Vakantiegevoel
aug 2013In het Heilige Land
jul 2013Sjabbat Chazon
jul 2013Trier
jul 2013Slavernij en de sjabbat
jun 2013Elijahoe haNavi
jun 2013Loodgieten
jun 2013Eer hem, maar wantrouw hem
jun 2013Treuren in of om Tammoez
mei 2013Gelatine kosjer?
mei 2013Een nieuwe ijstijd
mei 2013Vrijheid
mei 2013Gebed voor het Koninklijk Huis
apr 2013Vliegen in een plastic zak
apr 2013Belieber
apr 2013Sehacheles
apr 2013Alleen mannen?
mrt 2013Priesterzegen
mrt 2013Pesach - het is weer feest!
mrt 2013Rook
mrt 2013Wegwerpartikelen
mrt 2013Grap? Of niet?
feb 2013De Poeriem-rav
feb 2013Hongarije
feb 2013Pruiken en zoenen
feb 2013Limor zoekt haar soul-mate
jan 2013Stemmen
jan 2013Winter is niet zo jood
jan 2013Kinderen met Down
jan 2013Leuke kerstliedjes
dec 2012Vrouwen
dec 2012Vreedzaam omgaan met diversiteit
dec 2012Psycholoog of rabbijn?
nov 2012Een ironische gebeurtenis
nov 2012Een teken
nov 2012Zuur
nov 2012Pratende dieren
nov 2012Natuurverschijnselen
okt 2012Boom der Kennis
okt 2012Leesrooster
okt 2012Pas goed op uw smartphone!
okt 2012Back to normal
sep 2012Balans
sep 2012Vreedzame paden
aug 2012Fata morgana, of de kunst van het kijken
aug 2012Luxemburg
jul 2012Leuk hotelletje
jul 2012Impulsief
jun 2012Vogels kijken in de polder
jun 2012Leraren
jun 2012Sport
jun 2012Verdwenen stoel
jun 2012Bacteriën
mei 2012Verslapen
mei 2012Achterstand ingehaald
mei 2012Echt?
mei 2012Jom HaMalka-drukte
apr 2012Een warm bad
apr 2012Post-Pesach dilemma’s
apr 2012Nog even over Pesach
apr 2012Stroomstoring
mrt 2012De waarde van getallen
mrt 2012Lente
mrt 2012Een ingewikkeld parcours
feb 2012Rekenkunst met verrassende uitkomst
feb 2012Crisisverhalen
feb 2012De seculiere inwoners van Kiriat haJovel
feb 2012Waterdamp
jan 2012Werken is gezond
jan 2012Schwer zu sein a Jid
jan 2012Beth Sjemesj
dec 2011Chanoeka-overpeinzingen
dec 2011De 25e van de maand
dec 2011Buitenaards
dec 2011Seizoensperikelen
nov 2011Andere maten
nov 2011Weet wat je eet
nov 2011Over een etrog, een rebbe, rabbijnen en de zon
okt 2011Over voorspellingen en hoofdrekenen
okt 2011Een einde en een begin, maar wel blijven bidden!
okt 2011Reizigers houden niet van regen
okt 2011Introspectie
sep 2011Kabbala-les
sep 2011Troonrede en Miljoenennota
sep 2011SpongeBob
sep 2011Nog eens over inkeer
sep 2011Inkeer
aug 2011Protesteren in Rechovot
jul 2011Awoide zorre
jul 2011Sjocheet van Oranje
jul 2011Bio-industrie en sjechita
jun 2011Moeten wij dieren eten?
jun 2011Cottage cheese
jun 2011Gevaren
jun 2011Onverdoofd
mei 2011Onze voeding
mei 2011Moleculair kasjroet
mei 2011Mei
mei 2011De Masjiach
apr 2011Tussen Amsterdam en Rechovot
apr 2011Vegen met beleid
apr 2011Noden en verboden
apr 2011Chameetsologie en andere Pesachwetenschap
apr 2011SMS uw vraag!
mrt 2011Elke dag Poeriem!
mrt 2011Het einde van de wereld?
mrt 2011Elke dag Poeriem
mrt 2011Teruggeven
feb 2011De zon
feb 2011Woestijngodsdienst
feb 2011Stadswandeling
feb 2011Gekke wereld
jan 2011Liberale Joden of Christenen voor Israël?
jan 2011Het Kohnstamm Instituut en etnische groepen
jan 2011Niets aan de hand
jan 2011Terug in Nederland
dec 2010Instant-religie
dec 2010Wat een gekte allemaal...
dec 2010Vasten voor regen
nov 2010De lichtjes van Chanoeka
nov 2010Schaarste
nov 2010Een drukke zondag
nov 2010Amsterdammer in de provincie
okt 2010Carlebach
okt 2010Mark Rutte, Yona Metzger en UFO’s
okt 2010Informatie-'overkill'
okt 2010Triest en oppervlakkig
okt 2010De bittere maand
sep 2010Met plantjes zwaaien
sep 2010Hufterigheid
sep 2010Xenofobie
sep 2010Een tzaddiek
aug 2010Wat doen we op sjabbat?
aug 2010Een ontspannen vakantie
jul 2010Paul
jul 2010Keppeltjesdag
jun 2010Een echte held
jun 2010Politici laten zich niet horen
jun 2010Bowlen
mei 2010Jesaja 53:5
mei 2010Eten
mei 2010Koninginnedag
apr 2010Lag Be'omer
apr 2010Feestvieren en herdenken
apr 2010Dóórpakken
apr 2010Ben jij nog in?
apr 2010Pesach: waar gaat het echt om?
mrt 2010Méér dan vier vragen ...
mrt 2010Insecten
mrt 2010De langste Poeriem ooit
mrt 2010Herken de Poeriemgrap!
feb 2010Rare vragen, rare antwoorden
feb 2010Rabbijn Elon in problemen
feb 2010Gescheiden buslijnen
feb 2010Nogmaals de diboek
jan 2010Diboek
jan 2010Natuurrampen
jan 2010Een boek kopen
jan 2010Uitvinding van de bakker
jan 2010Oud-en-Nieuw
dec 2009Taal
dec 2009Halachisch veroorzaakte kinderloosheid
nov 2009Dawwenen op het juiste moment
nov 2009Kosjer
nov 2009Bidden om regen
nov 2009Het wisselen van de seizoenen
okt 2009Leerhuizen in de mediene
okt 2009Een boek uitlezen
okt 2009Onze minhag
okt 2009Een soeka in de Diaspora
okt 2009Soekotmelancholie
sep 2009Jom Kippoer
sep 2009Leeuwen en beren
sep 2009Woordeloze haast
sep 2009De 'midrechov' in Jeruzalem
aug 2009Tatoeages, een beladen imago
aug 2009Op bezoek bij S
jun 2009Vakantie
jun 2009Generatiekloof
mei 2009Cheesecake
mei 2009Keukenhof
mei 2009Varkensgriep
apr 2009Vakantie
apr 2009Chameets
mrt 2009Een jesjiva-gave
mrt 2009Wie zonder zonde is, wordt immuun voor .....
mrt 2009Economie
mrt 2009Poeriem
feb 2009Taal en getallen
feb 2009Internet-tribalisme
feb 2009Verkiezingen
feb 2009De taxichauffeur en de zoon van de rabbijn
jan 2009Liefde
jan 2009Oppassen voor slangengif!
jan 2009Cafépraat
jan 2009Veel boeken – en een goed huwelijk
dec 2008Een ongeluk of dood door schuld?
dec 2008De Israëlische State Controller
dec 2008De periferie
nov 2008Zending
nov 2008Kromme komkommers
nov 2008Actie en reactie
nov 2008De regenmaker
okt 2008Slechte gedachtes
okt 2008Hosjanna Rabbah
okt 2008Soekot
okt 2008Onze zondes
okt 2008Een oud kabbalistisch gebed