inloggen
×

Mijn Crescas

Inloggen met gebruikersnaam & wachtwoord






Zonder wachtwoord snel inloggen?

Columns

Weblogs disclaimer

Leo Mock

Leo Mock (1968) volgde een opleiding aan een talmoedhogeschool (jesjiwa) in Israël. Verder studeerde hij Joodse geschiedenis aan de Bar-Ilan Universiteit en oude geschiedenis aan de Universiteit van Amsterdam (UvA). In december 2015 promoveerde hij cum laude aan de Tilburg University op een proefschrift, getiteld 'Het begrip Ruach Ra'a in de rabbijnse responsaliteratuur van na 1945: een case study in de relatie tussen kennis over de fysieke wereld en traditionele kennis'. Leo Mock heeft verschillende publicaties over jodendom op zijn naam en is betrokken bij het tijdschrift Tenachon, een uitgave van PaRDeS, een stichting die zich inzet voor het ontsluiten van Joodse bronnen voor een Joods en Christelijk publiek en het bevorderen van de interreligieuze dialoog. Voor Crescas verzorgt hij, naast zijn wekelijkse column op de website, diverse Rabbinica-cursussen. Sinds zomer 2012 is Leo Mock adviseur Joodse Zaken van Beth Shalom. Aan de Tilburg University is hij docent Judaica.

vrijdag 24 mei 2019

Tradities zijn mooi en geven houvast, maar soms kunnen tradities ook worden doorbroken. Zoals de 'traditie' van de afgelopen jaren van heibel rond de 4-mei herdenking. Die bleef dit jaar uit, waarom is niet helemaal duidelijk – hebben we hier met een beginnende trend te maken? Misschien kwam het wel doordat Joden minder betrokken waren om deel te nemen aan de nationale herdenkingen, omdat die dit jaar op de sjabbat vielen, en sommigen vinden dat herdenken niet met sjabbat te verenigen is. Is het niet toch beter om samen met iedereen te herdenken? Daar zouden we misschien wat meer over kunnen discussiëren, net als over de halachische argumenten – als die er zijn – die vóór of tegen nationale herdenkingen op sjabbat pleiten. Door discussiëren, argumenteren, van mening verschillen en debatteren op waardige wijze worden onze meningen nog beter en meer doordacht.

Maar wacht eens, was er echt geen heibel? We hadden de vervelende 'discussie' rond de wandeling van Kamp Westerbork naar Groningen. Die leidde tot grote commotie in Joodse kring – althans als je de media mag geloven. De opwinding was zo groot dat de wandeling werd afgelast wegens bedreigingen. Volgens directeur Dirk Mulder kwamen die uit "zowel de antivluchtelingenhoek als vanuit de Joodse gemeenschap." Waar kwam die commotie eigenlijk vandaan? Vooral het NIW en het CJO waren hier druk mee bezig – hoewel Mulder ook aangeeft dat kampoverlevers hem erop aanspraken dat hij Westerbork zou willen “verkwanselen.”

In het commentaar van Esther Voet in NIW nr. 29 (p. 7), van 3 mei, worden de bedreigingen weliswaar veroordeeld, maar straalt zij toch een beetje een 'eigen schuld dikke bult’ houding uit naar Mulder, want dan had hij maar beter moeten luisteren naar de Joodse gemeenschap. Zoiets. Of we onze belangen op deze manier echt voor het voetlicht krijgen, is nog maar de vraag … Maar is er echt een discussie gevoerd in Joodse kring over deze zaak? Zou er echt geen enkele Joodse Nederlander zijn die de oorlog heeft meegemaakt en dit toch niet zo erg vindt? Of het er mogelijk zelfs mee eens is? We weten het niet, want er wordt door iedereen – Joods en niet-Joods – vooral óver ons gepraat. In een gesprek dat ik onlangs had met een overlevende gaf deze juist aan dat hij erg begaan was met het lot van vluchtelingen en asielzoekers. Hij wond zich op over de kilheid waarmee de zaken soms worden behandeld en hoe mensen worden uitgezet naar voor hen gevaarlijke gebieden. Wat hij van de Westerborkloop voor de vluchtelingen vond, ben ik vergeten te vragen.

Ook rabbijn Lody van de Kamp begrijpt de commotie niet echt: "Van de Kamp is geschrokken van het Joodse verzet tegen het organiseren van de Nacht van de Vluchteling op Kamp Westerbork", schrijft het Nederlands Dagblad van 11 mei jl. Zijn er ook geen aanknopingspunten in onze eigen Joodse traditie? Volgens de Tenach – en dat wordt echt verschillende keren herhaald (volgens sommigen zelfs 36 keer, hoewel ik dat niet heb geteld …) – moeten we de vreemdeling beschermen en liefhebben. Mooi, denk je. Maar als argument wordt nu juist de eigen ervaring van geweld en vervolging in Egypte gegeven.

Laten we eens enkele voorbeelden bekijken:
“Een vreemdeling zult u niet pijnigen (met woorden, lm), noch hem benauwen / verdrukken, want u bent vreemdelingen geweest in het land Egypte.” (Sjemot 22:20)
“De vreemdeling zult u niet benauwen /verdrukken, want u kent de ziel / aard / het gemoed (nefesj, lm) van de vreemdeling, omdat uzelf vreemdelingen bent geweest in het land Egypte.” (Sjemot 23:9)
“… en u zult hem (de vreemdeling, lm) liefhebben als uzelf, want u bent vreemdelingen geweest in het land Egypte: Ik ben de Eeuwige, uw God.” (Wajikra 19:34)

We presenteren het Jodendom graag als een open religieuze cultuur waarin meningsverschillen worden toegejuicht, iedereen zijn mening mag geven en naar elkaar wordt geluisterd en men het hartstochtelijk maar respectvol oneens kan zijn. In praktijk blijkt dat wat minder. Want ook over de vraag of het antisemitisme stijgt in Nederland en hoe de Joodse gemeenschap zich zou moeten opstellen, wordt er niet echt respectvol naar elkaar geluisterd. Ook hier bepalen de 'opiniemakers' van het NIW wat wij voelen en denken, hierbij soms gesteund door het CJO en het CIDI. En dus moet de genuanceerde 5 mei-lezing van Rosanne Hertzberger wel haast onzinnig lijken, aldus de teneur in NIW nr. 31 (p. 11), van 17 mei. Zelfs een kind van twaalf (Anaïs Swirc) uit Barendrecht begrijpt het beter! En ook rabbijn Lody van de Kamp moet als dissidente mening een beetje worden weggezet als onbenul. Deze had namelijk, ook in het ND, gezegd dat het allemaal wel meeviel.

‘ “Het beeld in stand houden dat Joden in Nederland gevaar lopen, is een onterechte en zware beschuldiging aan het adres van de Nederlandse samenleving”, zegt de orthodox-Joodse rabbijn desgevraagd. “Er zijn hier geen kerken, scholen of politieke partijen die het antisemitisme uitdragen.”
Van de Kamp wijst erop dat er in Nederland nauwelijks strafbaar antisemitisme voorkomt. “Prima dat deze partijen hun verantwoordelijkheid nemen, maar dan moeten ze wel bij de feiten blijven. Alle respect voor de goede wil van ChristenUnie-leider Gert-Jan Segers, maar hij moet niet populistisch gaan doen. Hij moet zich niet laten meeslepen in de slachtofferrol waar een deel van de Joodse gemeenschap niet uit lijkt te komen.” ’

In plaats van een discussie die best scherp mag zijn maar gerespecteerd, wordt de rabbijn een “voormalig rabbijn” genoemd die bovendien “een geziene gast” in het ND is – een christenvriend … zoiets? En bovendien is hij ook al berucht vanwege zijn bezoek aan de salafistische As Soennah moskee – nee, met zo’n rabbijn ga je geen kopje thee drinken …

Van deze manier van opiniemaken wordt je niets wijzer. Wel als je zijn boekje leest Over muren heen, een briefwisseling tussen de rabbijn en de jonge moslima Oumaima Al Abdellaoui. En dan kun je nog steeds vinden dat hij ongelijk heeft, maar het brengt je eerder tot een beter inzicht van de materie dan je opsluiten in je eigen gelijk.

Misschien moet je ook juist het artikel in het ND lezen dat de onrust over antisemitisme nuanceert: “Een blik op de cijfers leert dat het aantal meldingen van antisemitische incidenten in Nederland daalt, van 1035 in 2014 naar 603 vorig jaar. De meeste meldingen betreffen scheldpartijen of bekladdingen in de directe woonomgeving van Joden. En Europees gezien, doet Nederland het goed – in Frankrijk en Duitsland groeit het aantal meldingen juist, en fors.”
En: ‘Het is paradoxaal dat het aantal meldingen over antisemitisme daalt, maar dat media en belangengroepen er wel veel aandacht voor hebben, zegt cultuurhistoricus Remco Ensel van de Radboud Universiteit, die voor het NIOD onderzoek deed naar het hedendaags antisemitisme … “Als je louter naar de cijfers kijkt, lijkt er geen reden voor meer dan gewone ongerustheid.” ’

Onderzoeker Ensel denkt dat Van de Kamp te positief is en Esther Voet te negatief, het zit ergens in het midden. Opmerkelijk genoeg wijst hij juist op gevaren die we weer niet in het NIW zien terugkomen, integendeel: ‘Ensel ziet het antisemitisme in Nederland veranderen. “Het denken over een wereldwijd complot van de Joodse elite die de natie ondermijnt, lijkt steeds meer salonfähig te worden. Het is niet langer beperkt tot Oost-Europese landen. De Hongaarse Jood en miljardair George Soros is vaak de kop van jut. Je ziet dat bij Thierry Baudet van Forum voor Democratie. Ik zeg niet dat hij antisemitisch bezig is, maar Baudet heeft Soros opgevoerd in een verkiezingsfilmpje. Ook maakt de Forum-leider haast schalkse verwijzingen naar dat gedachtegoed.” ’

Discussie leidt meestal tot betere oplossingen en meer afgewogen besluitvorming. Maar bruggen bouwen (hoe wankel ook) en verbinden is moeilijk, tijdrovend en frustrerend. En vrede maak je nu eenmaal met tegenstanders en mensen waar je het niet mee eens bent.

Sjabbat sjalom!

Delen |

vrijdag 10 mei 2019

In Israël liggen de verhalen op straat. Ach, waarschijnlijk ook wel in Nederland, maar misschien moet je hier meer je best doen om ze te vinden dan in het Beloofde Land, waar alles al snel iets magisch krijgt. Neem nu die man in de souvenirshop in Jeruzalem, waar we onze cadeaus kopen voor vrienden in Nederland. De man komt oorspronkelijk uit Perzië, Teheran, en heeft iets melancholieks in zijn ogen. Ja, hij zou best wel eens terug naar Iran willen, maar ja, niet echt mogelijk in de huidige constellatie, zucht hij. We horen het een beetje aan en struinen het winkeltje een beetje door. “Hij geeft makkelijk korting, let maar op”, zegt mijn vrouw en refereert aan een eerder bezoek aan de winkel ruim een half jaar geleden. Toen was ze daar met haar moeder en zus. En toen ging mijn vrouw met fikse kortingen weg – afdingen en sjacheren in nu eenmaal een ingesleten gewoonte in het Midden-Oosten en dus ook in Israël.

De man herkent haar inderdaad – “Jij was al eens hier toch? Met andere vrouwen.” Hij weet het blijkbaar nog. Want de man kon de vorige keer uitgebreid zijn verhaal kwijt over zijn grote liefde van zo’n veertig jaar geleden. Die kwam toevallig uit het Jemenitische dorp van mijn vrouw. Hadassa heette ze en ze werkte in de apotheek – destijds geen slechte baan en bovendien het teken van scholing. Iedereen in het dorp kende 'Hadassa de apothekeres'. Maar het huwelijksfeest ging niet door, want de ouders kwamen er niet uit. Misschien omdat het toch twee verschillende etnische achtergronden waren? Een verhaal van veertig jaar geleden, maar dat voor de man blijkbaar nog steeds iets van een verse wond heeft. We kopen een mooie chanoekia, een besamim-bus voor de havdala, en een broodplank met broodmes voor de sjabbat-challes. Ook deze keer gaan we met kortingen weg, maar volgens mijn vrouw minder spectaculair dan bij het vorige bezoek. Toch begeleid hij ons vriendelijk naar de uitgang van zijn winkel: “Tot de volgende keer”, zegt hij.

En dan is er nog J, een vriendin van mijn vrouw die haar een bijzonder verhaal wil vertellen. Ze kennen elkaar nog van de middelbare school. Ongeveer een maand geleden sprak een haar onbekende oude man haar aan op straat. “Ik zie aan je dat je wat met je meedraagt van toen je zestien was, iets dat je hebt gedaan en waar je niet mee in het reine bent gekomen, waar je nog niet klaar mee bent.” Hij draagt haar op naar de desbetreffende persoon toe te gaan met een mandje lekkere dadels, amandelen en ander fruit. En vergiffenis te vragen. De man was verdwenen, maar ze wist meteen waar hij het over had. Had zij immers niet toen ze zestien was een medeleerling in het gezicht geslagen?! Ze was het nooit vergeten en moest er nog vaak aan denken. Ze voelde zich er schuldig over en had het zelfs aan haar kinderen verteld: “Kijk, dat kan er gebeuren als je kwaad wordt.”

Ze moet haar vergiffenis vragen. Maar waar woont die vrouw nu, ruim dertig jaar later? Allerlei mensen vraagt ze het. Met veel moeite weet ze het kantoor van de vrouws man te traceren. En dus loopt ze op een zonnige dag met een versierd mandje met vruchten en noten een duur advocatenkantoor binnen. De man begrijpt er maar weinig van. Waarom moet hij dat mandje aan zijn vrouw geven? Waarom wil ze hem niet vertellen waar het over gaat? Nee nee, zegt ze, zijn vrouw moet haar maar bellen. En dus belt die even later op en vraagt aan J. waarom ze aan iedereen vraagt waar ze woont en wat er in vredesnaam aan de hand is? Weet je nog zo’n 32 jaar geleden? Nee. J. vertelt nu het verhaal over de klap in het gezicht die ze haar had gegeven. Wie herinnert zich dat nu nog, reageert haar gesprekspartner enigszins geïrriteerd. Waarom al die ophef om iets van 32 jaar geleden? En ja, ze heeft het haar allang vergeven. Ze hangt de telefoon op. Die oude man was natuurlijk de profeet Elijahoe.

Thuisgekomen in Nederland is het snel gedaan met de vakantiesfeer: Jom Hasjoa, 4 mei, en Jom Hazikaron – de herdenkingsdag voor de slachtoffers van oorlogen en terreur in Israël. Bovendien blijken we aan klein oorlogje ontsnapt te zijn. Honderden raketten vliegen opeens uit Gaza richting Israël en die worden weer beantwoord door Israëlische tegenaanvallen. Er vallen doden aan beide kanten van de grens. Dit keer duurt de oorlog maar enkele dagen – een micro-oorlog. Laten we hopen dat de wijsheid overheerst en men daar iets van een (koude) vrede kan creëren. Als begin van een normalisatie.

Sjabbat sjalom!

Delen |

vrijdag 3 mei 2019

Terwijl het bijna Pesach is, valt daar nog steeds maar weinig van te merken. Zo’n dertig uur vóór Pesach verandert dat allemaal. Volle supermarkten waar mensen nog even hun laatste boodschappen willen kopen voor sederavond. Want bijna alle Israëli’s doen wel iets aan de seder. Ik las ergens dat 96 procent van de Israëli’s wel iets van een seder doen – alternatief misschien zoals in de kibboetsiem, maar toch een enorm hoog percentage …

In de supermarkt is het wel oppassen geblazen, want producten die voor Pesach geschikt zijn en door-het-jaar producten staan door elkaar heen in de schappen. Bordjes met chamets en Pesach erop moeten de koper houvast bieden. Want de producten zijn gewoon dezelfde – dus bisli, bamba en andere klassiekers, maar dan koosjer voor Pesach. Anderen pakken het rigoreuzer aan en hebben de chamets-producten met zeil afgedekt – een beetje zoals in Nederland. Bij de broodafdeling is het spookachtig leeg, zoals te zien is op de foto hieronder – nu geen lekkere roggelach, broodjes of pita’s meer ruim een dag voor sederavond.

Matses kopen – dat is allang geen eenvoudige zaak meer … Vroeger was het simpel – een supermarkt had enkele soorten matses van de grote producenten en that’s it. Alleen de heel vromen kochten de merken met extra hechsjers en de handgebakken matses die meestal in eigen kring waren bereid. Tegenwoordig is er een woud aan verschillende matses te koop. Dat begint al doordat er ook nieuwe soorten matses zijn gekomen: de organisch-biologische matse, de glutenvrije matse (rijst, boekweit, aardappelmeel, tapioca etc.), de spelt en rogge matse en de volkoren matse (tegen de matse-verstopping). De orthodoxie eet steeds minder matses met ‘alleen’ een certificaat van het rabbinaat – daar moet nu ook nog een super-hechsjer op staan.

En daar begint het feest, want er zijn super-hechsjers in veel vormen en maten: voor chassidiem, Litvaks, Sefardiem/Oriëntalen om maar iets te noemen. En natuurlijk zij die heel Pesach alleen handgebakken matses eten van de eigen clan. Ik was bij maaltijden aanwezig waar iedereen zijn eigen matses had meegenomen: handgebakken, volkoren (ikzelf, kuch) en matses met een super-hechsjer. Was Pesach niet ooit het feest waar iedereen voor één avond weer aan één tafel at – zelfs de kwaadaardige zoon (de Rasja)? Tegenwoordig kan men dus steeds moeilijker door één gezamenlijke matsedoos …

Het kasjeren (ritueel geschikt maken) van het vaatwerk is iets dat traditioneel ruim een dag voor Pesach gebeurt. In Nederland alleen op het rabbinaat of rond het gebouw van de Joodse gemeente. In Israël dus gewoon op straat – mensen verdringen zich met hun vaatwerk, dat in netjes moet worden geplaatst om vervolgens in roestige vaten te worden gekasjerd. De netjes zitten vol me gaatjes, dus soms verdwijnt er een mes naar de bodem en het water lijkt soms wat roestig maar dat mag het Pesach-gevoel hier niet drukken.

Wat in Israël ook overal op straat gebeurt, is het verbranden van het chamets op de ochtend voor sederavond. Overal branden er open vuren of liggen er rokende resten brood, wafels en crackers te smeulen – en het milieu dan? Omdat ik me gewoon wil aanpassen aan de mores hier (ik ben een meester-kameleon) verbrand ook ik ergens op een vuurtje de laatste resten brood.

Wanneer een straatveger (volgens mij een Eritreeër) ziet dat ik een half brood wil verbranden, vraagt hij of hij het mag hebben. “Graag”, zeg ik, zo heeft iemand er nog iets aan. Ik laat twee sneetjes over voor het vuur. In Nederland is het verbranden van chamets altijd wel een dingetje. Ik heb minstens twee keer meegemaakt dat de brandweer roet in het chamets-verbranden gooide en het vuur bluste. Want omwonenden hadden gebeld dat er brand was in de synagoge of geklaagd over rookoverlast … Hier is dat allemaal geen probleem, maar of nou bijna op elke hoek van de straat per se een vuurtje moet worden gestookt, is wel de vraag.

Pesach zelf gaat relatief snel voorbij. Maar misschien komt dat juist omdat je in Israël paradoxaal genoeg minder van Pesach merkt dan in Nederland. Alles is namelijk gewoon open op Pesach en verkrijgbaar in de Pesach-variant. Of je nu een broodje Mac of van de Burger Ranch wil, geen probleem – Pesachbroodjes in overvloed. Of liever toch noodles bij de Chinees? Kan ook. Sushi – no problem. Wel voor mensen die rijst op Pesach eten uiteraard. Alles is dus gewoon te krijgen – van het Pesachbroodje met shoarma tot de pizza. Alleen falafel heb ik niet koosjer voor Pesach gezien.

Iedereen doet mee aan het grote eetfestijn. En natuurlijk was er ook dit jaar de grote Uittocht vanuit Israël naar luxe hotels op locaties in de buurt van het Heilige Land. Dit jaar bijvoorbeeld vertrokken 1.500 mensen naar Griekenland om daar de Exodus te vieren. 20.000 cakes had men aangeschaft voor deze toeristen. Twee cakes per persoon per dag zo ongeveer …

Na Pesach gaat alles snel weer terug naar normaal – hoewel, we hebben eerst nog de Mimoena, een traditie van Noord-Afrikaanse Joden. Er wordt weer druk gebakken en gekookt en gebarbecued. En dan moet iedereen weer werken en is de pret weer voorbij. Terwijl ik terug loop naar het huis van mijn ouders in Rechovot wordt ik staande gehouden door een politieagente. Er is een verdacht voorwerp. Twee politieauto’s houden van beide kanten het verkeer tegen, politieagenten op straat de voetgangers. Iedereen moet achter het lint gaan staan dan nu snel wordt uitgerold, of in de winkels gaan staan – maar wel weg bij het glas in het pui. Ook de explosievendienst van de politie is er al. Snel doet de man zijn imkerachtige pak aan en loopt in een soort moon walk naar het verdachte object, dat ik niet eens kan zien. Het is 34 graden buiten, dus sommige mensen mopperen dat ze niet kunnen doorlopen.

Na een klein kwartier is het voorbij en wordt de straat vrijgegeven. Terug naar het gewone leven. Nou ja ‘gewoon’? ’s Avonds lopen we over de Ben Jehoeda-markt in Jeruzalem, die de afgelopen jaren een hippe uitgaansplek is geworden met leuke eettentjes, lekkernijen, bier van het vat en waterpijpen (Midden-Oosten…). En live muziek gewoon op straat.

Want ook dat is Israël.

Sjabbat sjalom!

Delen |

vrijdag 19 april 2019

Dit jaar zijn we met Pesach in Israël – iets dat een kleine tien jaar niet meer is voorgekomen. De hoofdreden hiervoor is dat de verschillende vakantieroosters in ons gezin een gezamenlijke voorjaarsvakantie en meivakantie bemoeilijken. Bovendien valt Pesach vaak vroeg in het jaar – ver voor de meivakanties in onze regio (Noord-Holland). Omdat mijn vader twee maanden geleden 75 jaar werd, Pesach en Pasen dit jaar op hetzelfde moment vallen, en onze dochter Ronie in maart bat mitswa was - deed de mogelijkheid zich dus weer eens voor. En die grepen we uiteraard aan. Anders kunnen we ook de bat mitswa niet met de familie in Israël vieren. Tuurlijk kun je het in de zomer vieren, maar zo’n vijf maanden later een feestje vieren, voelt wat mal … En zo zaten we dus enkele dagen voor Pesach in de El Al vlucht richting het Beloofde Land.

Aan boord van het vliegtuig is er niets dat me specifiek aan Pesach doet denken – alles ziet er haast verdacht normaal uit. Tja, wat voor Pesachsfeer zou je in een vliegtuig al willen hebben? Cabinepersoneel met schortjes voor met daarop matses? Of een loper met een sederschotel op het toch al krappe middenpad? Stomme gedachte ergens. Nee, ook geen Pesachliedjes als muziek gehoord. Tijdens het eten let ik nog even scherp op. Misschien krijgen we onder het schaaltje eten een papieren placemat met iets van Pesach erop? Nada. Ook het eten lijkt verdraaid gewoon. Of zouden het verkleinen van de porties van het hoofdgerecht, het weglaten van het smakelijk toetje en het water voor bij de maaltijd, in de traditionele ronde plastic verpakking, iets met Pesach te maken hebben?

Ah - een wit broodje. Maar, is het wel echt brood? Ik knijp er in en het veert verdacht snel weer terug. Misschien matsemeel met een hoge doses eiwit, mompel ik in mezelf. Ik breek het broodje doormidden en neem voorzichtig een hapje. Het smaakt zoet. Ik besluit de hulplijn in te zetten en een stewardess te vragen of het echt brood is, of van matsemeel gemaakt nepbrood dat niet van echt is te onderscheiden. Glazig kijkt ze me aan – ze is dan ook al vanaf vannacht in de weer (de heenweg naar Amsterdam) - en zegt kort: “Het is gewoon een broodje”(lachmania). Ik besluit maar geen wedervraag te stellen. Hoewel, het broodje is wel erg zoet; wit brood = slechte koolhydraten = omzetting in vet – en Pesach moet nog beginnen!

Hebben jullie ook bruin brood, vraag ik dit keer aan de purser – een man die altijd optimistisch lijkt te zijn. “Dit zijn de broodjes die we hebben”, zegt hij terwijl hij naar een reusachtige zak met nog meer zoete witte broodjes wijst. De man heeft waarschijnlijk ooit op cursus geleerd dat je nooit 'nee' mag verkopen aan de consument. Maar het komt natuurlijk op hetzelfde neer: alleen zoete witte broodjes gebakken deze keer. De vlucht verloopt verder prima – het vliegtuig is er maar liefst twintig minuten eerder dan verwacht. Een meevaller. Hoewel – onze vroege komst heeft ook de autoriteiten op het vliegveld verrast, horen we door de luidsprekers. De slurf is er nog niet, dus graag nog even geduld, zegt de stem weer. Na zo’n tien minuten lijkt de slurf er aan te komen. De stem wenst ons nog “een goede en koosjere Pesach!” (Aha, dus toch!) met veel geluk en vrijheid.

Tijdens het aftellen naar Pesachavond valt mijn oog op op een artikel in Yediot Achronot over een opmerkelijke vondst van professor Zohar Amar van het Martin (Szusz) Department of Land of Israel Studies and Archaeology van de Bar-Ilan Universiteit. De man heeft eierschalen gevonden uit de Bijbelse periode van de Eerste Tempel. Via een algoritme en puzzel-plakwerk lukte het hem om de grootte van de eieren van die periode vast te stellen: ze waren 50 cm hoog en hadden een inhoud van 61 cc. Ook werden er in die tijd meer kippen gehouden door de elite dan men voorheen dacht. Wat is nu het belang van deze vondst? In de rabbinale bronnen worden de halachische maten vaak in eieren en olijven uitgedrukt. Dus ook voor de hoeveelheid matse en maror die men met Pesach moet eten.

Maar ja, er is al vanaf de Middeleeuwen een debat over de verhouding tussen de olijf en ei; is een olijf nu een half ei of een derde ei? Maar veel belangrijker: hoe gróót is een ei? Eeuwenlang maakte men zich daar niet echt heel druk over, totdat in de 18de eeuw de Nodah BeJehoeda opperde dat de eieren en olijven vanaf de Oudheid tot nu met de helft gekrompen zouden zijn. Hij adviseerde daarom de verplichte hoeveelheden te verdubbelen. Voor- en tegenstanders waren hier al een tijdje over aan het bakkeleien, maar de laatste vijftig jaar werden de grotere, dubbele maten als standaard steeds populairder (lees: voorgeschreven) in het halachische debat. Met de reconstructie van de Bijbelse eieren door Amar lijkt het kamp dat met de dubbele maten meet, in verlegenheid gebracht. Want voor sommigen was sederavond een soort omgekeerde Jom Kipoer: zoveel mogelijk voedsel (matse + maror) consumeren in zo kort mogelijke tijd, versus zolang mogelijk zonder eten doen op de jaarlijkse vastendag.

Lees over deze hele controverse het interessante artikel van rabbijn Slifkin. Slifkin? Ja, die Slifkin wiens boeken in de ban werden gedaan, want te wetenschappelijk en te rationeel …

Ik wens u allemaal een goede Pesach, met matses, charouses, wijn en andere lekkernijen!

Delen |

vrijdag 5 april 2019

Ruim een week geleden gingen Nederlanders weer naar de stembus. Nu de stofwolken een beetje zijn opgetrokken, wordt de arena zichtbaarder. De afgelopen twintig jaar is het politieke discours steeds meer verruwd en verhard. En daarmee ook steeds verder gefragmenteerd en van populistische franje voorzien. Dat uit zich ook in allerlei symbool-politiek, waarbij incidenten worden aangegrepen om angst te zaaien en zo vergaande veranderingen door te voeren. Daarnaast is men vooral intoleranter geworden tegen alles wat afwijkt – van hangjongeren tot asielzoekers of werklozen en kansloze medelanders. Maar politiek gaat vooral om het pacificeren van tegenstellingen in de samenleving die potentieel een gewelddadig karakter kunnen krijgen.

Wie populistisch politiek wil bedrijven, heeft zich eigenlijk gediskwalificeerd – tenzij je natuurlijk een samenleving wil waar het recht van de sterkste, de meerderheid, in de politiek oppermachtig is en over de rechten van de minderheid en minderheden heen marcheert. Hoewel we het ook niet groter moeten maken dan het is, want anders doen we mee aan het doemdenken en het zaaien van onrust en paniek. De sfeer van zeggen waar het écht om gaat, doorpakken, de puinhopen aanpakken en andere taal die vooral daadkracht moeten uitstralen. Maar wel met beperkte reflectie en vooral ingegeven door emoties. "Kalmte en terughoudendheid, het lijken haast woorden uit een ver verleden", zegt Juf Ank dan ook terecht …

Wat ook weer niet wil zeggen dat we als een uil van Minerva onze kop in het zand moeten steken, onze ogen sluiten voor de problemen die er zijn, en de mensen die ergens bang voor zijn neerzetten als achterlijk, dom of kwaadwillend. Het betekent wel dat we de dingen met reflectie bekijken, met ons ethisch en moralistische kompas in de hand – zonder in onze dadenkracht dingen te doen waar we later spijt van krijgen of geen verantwoordelijkheid voor willen nemen (“we wisten het niet”).

De huidige situatie lijkt een beetje op een discussie over de aard van politiek die ons terugbrengt naar Plato en de beginnende democratie in Athene. Plato en zijn Socrates hebben het over tijdloze waarheden – ideeën – die de echte wijze filosoof kan doorgronden (of in ieder geval kan benaderen). Daarom moet de staat worden bestuurd door de filosoof-koning. Maar Plato was verre van democratisch, want de menigte heeft het vaak bij het verkeerde eind en laat zich misleiden door de schaduwen op de wanden van de grot.

Opmerkelijk, want de idee dat er principes / ideeën bestaan over goed en kwaad die niet veranderlijk zijn, spreekt mij wel aan en lijkt een goed instrument tegen morele ontsporing en lijkt parallellen te hebben met het Joodse denken. Toch blijkt de uitwerking van het platoons gedachtegoed ook niet het allerbeste te hebben opgeleverd. In Plato's De Staat zien we hoe zijn staatsinrichting uitloopt op een soort tirannie van de wijsheid waarin weinig vrijheid is – het is een inspiratiebron geweest voor menig regime dat onder het mom van rechtvaardigheid en hoge principes onrecht verspreidde.

Aan de andere kant zijn er de door Plato verfoeide sofisten als Gorgias en Protagoras die met hun retorica (volgens Plato) dat wat krom is nog recht kunnen praten. Zij moeten het dan ook vooral hebben van de massa's die genieten van hun voordrachten en door hen misleid worden en voor het verkeerde kiezen. De beschrijving van Plato zal ongetwijfeld gekleurd zijn door Plato's eigen meningen. Plato vindt bestuur door een oligarchie van wijze mensen immers prima. Je gaat toch ook niet de meerderheid haar opinie vragen wanneer je een complex probleem wilt oplossen waarvan de massa geen kaas heeft gegeten?

Maar deze sofisten zijn wel meer democraten dan Plato, hoewel het gevaar van een politiek discours dat geen boodschap aan feiten heeft – zoals we dat nu zien bij bepaalde populistische leiders – inderdaad een valkuil is als we vooral voor de buitenkant, de verpakking, retoriek en emotie gaan. Of een star technocratische opvatting van politiek waarin elke vorm van waarden buiten het debat wordt gehouden. Aan de andere kant kunnen starre waarheidsaanspraken, een beroep op idealen en waarden dus ook misbruikt worden door een alliantie aan te gaan met macht en dwang zoals we dat in de geschiedenis helaas vaak genoeg hebben gezien.

Ondertussen is in Israël het verkiezingsvuur ook al hoog opgelaaid. Rabbijnen bemoeien zich daar intensief met de verkiezingen. Want religie en staat zijn daar verre van gescheiden. Rabbijnen vinden het dan ook normaal om een concreet stemadvies te geven, zoals rabbijn Shlomo Aviner bijvoorbeeld doet. Hij roept iedereen op om op Ichoed Hajamien te stemmen, de United Right, dat vooral erg rechts is. Uiteraard moet je op een partij stemmen waarvan de leiders en het programma religieus zijn. Toch is het interessant hoe Aviner dat beschrijft. Een leider moet volgens hem – gebaseerd op het denken van rabbijn Kook – aan drie maatstaven voldoen: 1) een heilig persoon, 2) een Tora-geleerde en 3) hij heeft een band met het volk.

Een nogal idealistische visie (Plato is tevreden) en onuitvoerbaar. Vandaar dat Aviner stelt dat we in het heden vooral op een godvrezend persoon moeten stemmen. Zelfs wanneer dat betekent dat hij niet erg wijs is, weinig feitenkennis heeft en bestuurlijk onervaren is – dat kan worden gecompenseerd door scholing en goede adviseurs. Aviner erkent dat er wel een vorm van geloof voor nodig is om het landsbestuur aan dergelijke mensen over te laten. Maar leiders die niet godvrezend zijn, zijn geen leiders maar mensen die treden “in de leem van kleine ideeën” (door Kook bedacht). Verder waarschuwt hij nog voor leiders met charisma (populisme?) en hen vooral niet te geloven – de proef is wat ze in het verleden hebben gedaan, niet wat ze beloven.

Enfin, never een dull moment daar in Israël.

Sjabbat sjalom

Delen |
mei 2019Waar is de respectvolle discussie?
mei 2019Een magisch sausje
mei 2019Terug naar het ‘gewone’ leven
apr 2019Maatgevende eieren of olijven
apr 2019Een platoons stemadvies
mrt 2019Bouwen met goede humor
feb 2019Een bijzonder moment
feb 2019Verleden, toekomst ... en heden
dec 2018Over liefdadigheid, honger en tandenpoetsen
dec 2018Licht en weerbaarheid
nov 2018Een betere wereld
nov 2018Klein beginnen
okt 2018Belangrijke vragen
sep 2018Reflecteren op 'kleine' zaken
sep 2018Een eigen, persoonlijk oordeel
sep 2018Koningschap, herinnering, sjofar
aug 2018Stenen en letters
aug 2018Neutrale openbare ruimte graag
jul 2018Let's Get Together and ...
jun 2018Koosjere wijn?
jun 2018Het Mousetrap-effect en Elburg-gevoel
jun 2018Nieuw, nieuwer, nieuwst of meer van hetzelfde
mei 2018Niet na-denken!
apr 2018Mooie tradities en slechte gewoontes
apr 2018De rook van tradities
mrt 2018Bevrijding van het woord
mrt 2018De esthetische ervaring van een bloesemboom
mrt 2018De ene gids is de andere niet
feb 2018Experimenten en spirituele gevaren
jan 2018Verantwoordelijkheid
jan 2018Het weer, het weer
jan 2018De enige onderwijzer
dec 2017Waarachtig licht
dec 2017Eenheid in verscheidenheid
dec 2017Banoe chosjech legaresj
dec 2017Twintig vrouwen
nov 2017Weggesleept
nov 2017Zeepsop bij de koffie
okt 2017Sjabbat Halloween
okt 2017Twee maanden van ‘abstinentie’
okt 2017Bouwoverwegingen
okt 2017Loofhutten en paddenstoelen
okt 2017De tweede dag
sep 2017Het juist gekozen perspectief
sep 2017Bikoeriem uit Noord-Holland
sep 2017Vakantielogistiek
aug 2017Joden in den vreemde
jul 2017Trouwen op de Tempelberg?
jun 2017De vele gezichten van Israël
jun 2017Het nut van kritische visies
jun 2017De grenzen van kritiek en meningsuiting
mei 2017De allerhoogste openbaring op Sjawoeot
mei 2017Een feestje maken
mei 2017Vrijheid is ons hoogste goed
mei 2017Her-denken
apr 2017Veel is een geschenk
apr 2017Op zoek naar een bloesemboom
mrt 2017Zoeken naar duiding en betekenis
mrt 2017Nooit meer vergeten
mrt 2017Een Rotterdams Poeriem-sjpiel
mrt 2017De waarde van een stem
mrt 2017Een rechtvaardige samenleving
feb 2017Veiligheid in vele facetten
feb 2017Sneeuwmuziek en stemgekrakeel
feb 2017De status van de deuropening
jan 2017Empathie in plaats van een versteend hart
jan 2017Risjes en Messiaanse tijden?
jan 2017‘Klein’ nieuws
dec 2016Het speciale licht van Chanoeka
dec 2016Egyptisch geloof 2.0
dec 2016Over kanaries
dec 2016De ‘zegeningen’ van internet
nov 2016Gezocht: tolerantie en nuchterheid
nov 2016Die supermaan kunnen wij zelf zijn
nov 2016Zoals gewoonlijk zaten de peilingen er weer eens ver naast
nov 2016De ideologische veren van Ben-Gurion
okt 2016Een treintje van soekot
okt 2016De zondebok en het toeval
okt 2016Het verlangen en de uitvoering
sep 2016Windmolens, zoemhout en de sjofar
sep 2016Wat is ónze rol in de samenleving?
sep 2016Gerechtigheid
sep 2016Kleine en grote opmerkelijkheden
aug 2016Jeruzalem in beeld
aug 2016Zuivere koffie of zuivere lucht
aug 2016Een nieuwe zonnebril
aug 2016Mensenvlees
jul 2016Woorden als zegen of als vloek
jul 2016Het hoofd koel houden ...
jun 201621 Juni
jun 2016De stem van God of de stem van Satan?
jun 2016Polarisatie of eenheid
jun 2016Tsores en cheese cake
mei 2016Wij zijn allen vreemdelingen
mei 2016Klachten ...
mei 2016Een week vol gedonder
mei 2016Lente
apr 2016Pesach-mijmeringen van een trouwe lezer
apr 2016Verwacht: de Pesach-app!
apr 2016Versjteerd
apr 2016Wat geven we onze aandacht?
mrt 2016(Ver)kleden
mrt 2016Bonobo of chimpansee?
mrt 2016Wat telt meer?
mrt 2016Pink washing en het welles-nietes patroon
feb 2016Tellen en generaliseren
feb 2016Zalm uit de vaatwasser
feb 2016Gevoelige antenne voor foute ontwikkelingen
feb 2016Ruggengraat
jan 2016Vruchten plukken, geen vluchtelingen
jan 2016Negatieve informatie
jan 2016Best tolerant?
jan 2016Joden en Christenen
dec 2015Ober, één dogma-vrij orthodox jodendom!
dec 2015Hoezo is vrijheid gevaarlijk?
dec 2015Terrorisme dat weinig aandacht krijgt
nov 2015Klimaatcrisis en morele crisis
nov 2015Stoere oorlogstaal wakkert angst juist aan
nov 2015Voedsel, gezondheid en dierenleed
okt 2015Wajeera: Sjabbat en gastvrijheid
okt 2015Het doorgaans stille Amstelveen en andere gehuchten
okt 2015Voetbal, geweld en corruptie
okt 2015Gewoon even genieten
sep 2015Inkeer, gebed en goede daden
sep 2015Tumult en stof
sep 2015De kracht van woorden
aug 2015Een Tora van liefde
aug 2015Chatsor Hagelilit
aug 2015Een museum van tolerantie, gebouwd op graven?
aug 2015Joden welkom
jul 2015Ardennen
jul 2015Vakantie – Tempel - zomer
jul 2015Gaat Wilders nu de Ilias verbranden?
jun 2015De weg kwijt
jun 2015Ontroerende universele wensen
jun 2015De dissidente verspieders en de vooruitgang
jun 2015Verbinden
mei 2015Rare dingen
mei 2015Herschepping
mei 2015Aap of microbe ...
mei 2015Lag Ba'Omer
mei 2015Ouderwets gezellig?
apr 2015Herdenken
apr 2015Herdenken en rechtvaardigheid
apr 2015Geprivatiseerde macht
mrt 2015Dit was de week die was...
mrt 2015Zaaien ...
mrt 2015Wolven en andere actualiteiten
mrt 2015Een goede haardag
feb 2015Kommer en kwel op universiteit en internet
feb 2015Hoe meer internet, hoe moeilijker het kaf van het koren te scheiden
feb 2015Poeriem Puber-tijd
feb 2015Wijze lessen van bomen
jan 2015Fris en minder fris ...
jan 2015Ontmoetingen en tegenstellingen
jan 2015'Daarom zwijgt de verstandige in die tijd'
jan 2015Afscheid en vooruitblik
jan 2015De Joodse zonnewende?
dec 2014Wonderlijk ...
dec 2014Chanoeka
dec 2014Bananen, bacteriën en Jak-melk ...
nov 2014Telefoon op sjabbat
nov 2014Als de Masjiach komt
nov 2014Zwarte Piet en de openbare orde
nov 2014De oude traditie van Sjabbat Halloween
okt 2014Talmoed op de snelweg
okt 2014Droissen-veldert
okt 2014Een Soeka van zeven bij twee kilometer ...
okt 2014Soekot
okt 2014Goud of geen goud, dat is de vraag
sep 2014Rosj Hasjana: wat wel en wat niet mag, of toch weer wel ...
sep 2014Fouten rechtzetten
sep 2014Inkeer
sep 2014A Jid darf leben mit der Zeit
aug 2014Was vroeger alles beter?
aug 2014Zinkend schip?
aug 2014Ondanks alles...
aug 2014Hamatsav
jul 2014Vakantie
jul 2014Joodse archeologie in Nederland
jun 2014Het lot-orakel
jun 2014De gelederen der spotters
jun 2014Mysterieuze ossen
jun 2014Slenteren door Amsterdam
mei 2014De ketting van de opperrabbijn
mei 2014Van Ostadestraat
mei 2014Orthodox vandalisme
mei 2014Diverse engerds
mei 2014Belachelijke kritiek?
apr 2014Chameets in de Pesachweek
apr 2014Wat doet een wc-bril in de Haggada?
apr 2014Weg met de chameets-hysterie!
mrt 2014De Rode Koe
mrt 2014Na Poeriem
mrt 2014Gemengde berichten ...
mrt 2014De ultra's en de dienstplicht
feb 2014Dom
feb 2014De Olympische Spelen
feb 2014Europees erfgoed
feb 2014De knikkers van Anne Frank
jan 2014Dat was de week die was...
jan 2014Gelukkig of ongelukkig op Knuffeldag
jan 2014Kasjroet-vervalsingen
jan 2014Koken op sjabbat
jan 2014De substitutieregel
dec 2013Joden en kerst
dec 2013Korte dagen
dec 2013Jodendom en mensenrechten
dec 2013Rabbijnen in het NIW
nov 2013Chanoeka
nov 2013Afscheiden
nov 2013Vrouwen en auto's
nov 2013Nerds
nov 2013Synchroniciteit
okt 2013Zwarte Piet
okt 2013Nieuwe koelkast
okt 2013Na het overlijden van Rabbijn Ovadia Josef
okt 2013Bidden voor Ovadia Josef
sep 2013De grootste soeka
sep 2013Soekot voor iedereen
sep 2013Een liefdevolle Jom Kipoer
aug 2013Bietjes voor Rosj Hasjana
aug 2013Vakantiegevoel
aug 2013In het Heilige Land
jul 2013Sjabbat Chazon
jul 2013Trier
jul 2013Slavernij en de sjabbat
jun 2013Elijahoe haNavi
jun 2013Loodgieten
jun 2013Eer hem, maar wantrouw hem
jun 2013Treuren in of om Tammoez
mei 2013Gelatine kosjer?
mei 2013Een nieuwe ijstijd
mei 2013Vrijheid
mei 2013Gebed voor het Koninklijk Huis
apr 2013Vliegen in een plastic zak
apr 2013Belieber
apr 2013Sehacheles
apr 2013Alleen mannen?
mrt 2013Priesterzegen
mrt 2013Pesach - het is weer feest!
mrt 2013Rook
mrt 2013Wegwerpartikelen
mrt 2013Grap? Of niet?
feb 2013De Poeriem-rav
feb 2013Hongarije
feb 2013Pruiken en zoenen
feb 2013Limor zoekt haar soul-mate
jan 2013Stemmen
jan 2013Winter is niet zo jood
jan 2013Kinderen met Down
jan 2013Leuke kerstliedjes
dec 2012Vrouwen
dec 2012Vreedzaam omgaan met diversiteit
dec 2012Psycholoog of rabbijn?
nov 2012Een ironische gebeurtenis
nov 2012Een teken
nov 2012Zuur
nov 2012Pratende dieren
nov 2012Natuurverschijnselen
okt 2012Boom der Kennis
okt 2012Leesrooster
okt 2012Pas goed op uw smartphone!
okt 2012Back to normal
sep 2012Balans
sep 2012Vreedzame paden
aug 2012Fata morgana, of de kunst van het kijken
aug 2012Luxemburg
jul 2012Leuk hotelletje
jul 2012Impulsief
jun 2012Vogels kijken in de polder
jun 2012Leraren
jun 2012Sport
jun 2012Verdwenen stoel
jun 2012Bacteriën
mei 2012Verslapen
mei 2012Achterstand ingehaald
mei 2012Echt?
mei 2012Jom HaMalka-drukte
apr 2012Een warm bad
apr 2012Post-Pesach dilemma’s
apr 2012Nog even over Pesach
apr 2012Stroomstoring
mrt 2012De waarde van getallen
mrt 2012Lente
mrt 2012Een ingewikkeld parcours
feb 2012Rekenkunst met verrassende uitkomst
feb 2012Crisisverhalen
feb 2012De seculiere inwoners van Kiriat haJovel
feb 2012Waterdamp
jan 2012Werken is gezond
jan 2012Schwer zu sein a Jid
jan 2012Beth Sjemesj
dec 2011Chanoeka-overpeinzingen
dec 2011De 25e van de maand
dec 2011Buitenaards
dec 2011Seizoensperikelen
nov 2011Andere maten
nov 2011Weet wat je eet
nov 2011Over een etrog, een rebbe, rabbijnen en de zon
okt 2011Over voorspellingen en hoofdrekenen
okt 2011Een einde en een begin, maar wel blijven bidden!
okt 2011Reizigers houden niet van regen
okt 2011Introspectie
sep 2011Kabbala-les
sep 2011Troonrede en Miljoenennota
sep 2011SpongeBob
sep 2011Nog eens over inkeer
sep 2011Inkeer
aug 2011Protesteren in Rechovot
jul 2011Awoide zorre
jul 2011Sjocheet van Oranje
jul 2011Bio-industrie en sjechita
jun 2011Moeten wij dieren eten?
jun 2011Cottage cheese
jun 2011Gevaren
jun 2011Onverdoofd
mei 2011Onze voeding
mei 2011Moleculair kasjroet
mei 2011Mei
mei 2011De Masjiach
apr 2011Tussen Amsterdam en Rechovot
apr 2011Vegen met beleid
apr 2011Noden en verboden
apr 2011Chameetsologie en andere Pesachwetenschap
apr 2011SMS uw vraag!
mrt 2011Elke dag Poeriem!
mrt 2011Het einde van de wereld?
mrt 2011Elke dag Poeriem
mrt 2011Teruggeven
feb 2011De zon
feb 2011Woestijngodsdienst
feb 2011Stadswandeling
feb 2011Gekke wereld
jan 2011Liberale Joden of Christenen voor Israël?
jan 2011Het Kohnstamm Instituut en etnische groepen
jan 2011Niets aan de hand
jan 2011Terug in Nederland
dec 2010Instant-religie
dec 2010Wat een gekte allemaal...
dec 2010Vasten voor regen
nov 2010De lichtjes van Chanoeka
nov 2010Schaarste
nov 2010Een drukke zondag
nov 2010Amsterdammer in de provincie
okt 2010Carlebach
okt 2010Mark Rutte, Yona Metzger en UFO’s
okt 2010Informatie-'overkill'
okt 2010Triest en oppervlakkig
okt 2010De bittere maand
sep 2010Met plantjes zwaaien
sep 2010Hufterigheid
sep 2010Xenofobie
sep 2010Een tzaddiek
aug 2010Wat doen we op sjabbat?
aug 2010Een ontspannen vakantie
jul 2010Paul
jul 2010Keppeltjesdag
jun 2010Een echte held
jun 2010Politici laten zich niet horen
jun 2010Bowlen
mei 2010Jesaja 53:5
mei 2010Eten
mei 2010Koninginnedag
apr 2010Lag Be'omer
apr 2010Feestvieren en herdenken
apr 2010Dóórpakken
apr 2010Ben jij nog in?
apr 2010Pesach: waar gaat het echt om?
mrt 2010Méér dan vier vragen ...
mrt 2010Insecten
mrt 2010De langste Poeriem ooit
mrt 2010Herken de Poeriemgrap!
feb 2010Rare vragen, rare antwoorden
feb 2010Rabbijn Elon in problemen
feb 2010Gescheiden buslijnen
feb 2010Nogmaals de diboek
jan 2010Diboek
jan 2010Natuurrampen
jan 2010Een boek kopen
jan 2010Uitvinding van de bakker
jan 2010Oud-en-Nieuw
dec 2009Taal
dec 2009Halachisch veroorzaakte kinderloosheid
nov 2009Dawwenen op het juiste moment
nov 2009Kosjer
nov 2009Bidden om regen
nov 2009Het wisselen van de seizoenen
okt 2009Leerhuizen in de mediene
okt 2009Een boek uitlezen
okt 2009Onze minhag
okt 2009Een soeka in de Diaspora
okt 2009Soekotmelancholie
sep 2009Jom Kippoer
sep 2009Leeuwen en beren
sep 2009Woordeloze haast
sep 2009De 'midrechov' in Jeruzalem
aug 2009Tatoeages, een beladen imago
aug 2009Op bezoek bij S
jun 2009Vakantie
jun 2009Generatiekloof
mei 2009Cheesecake
mei 2009Keukenhof
mei 2009Varkensgriep
apr 2009Vakantie
apr 2009Chameets
mrt 2009Een jesjiva-gave
mrt 2009Wie zonder zonde is, wordt immuun voor .....
mrt 2009Economie
mrt 2009Poeriem
feb 2009Taal en getallen
feb 2009Internet-tribalisme
feb 2009Verkiezingen
feb 2009De taxichauffeur en de zoon van de rabbijn
jan 2009Liefde
jan 2009Oppassen voor slangengif!
jan 2009Cafépraat
jan 2009Veel boeken – en een goed huwelijk
dec 2008Een ongeluk of dood door schuld?
dec 2008De Israëlische State Controller
dec 2008De periferie
nov 2008Zending
nov 2008Kromme komkommers
nov 2008Actie en reactie
nov 2008De regenmaker
okt 2008Slechte gedachtes
okt 2008Hosjanna Rabbah
okt 2008Soekot
okt 2008Onze zondes
okt 2008Een oud kabbalistisch gebed