sluiten
×
Mogen wij u om een kleine bijdrage vragen om het werk van Crescas blijvend mogelijk te maken? Alle content op deze website is vrij toegankelijk: de wekelijkse columns, video’s, geluidsbestanden, artikelen, etc. Dat willen wij graag zo houden. U kunt ons daarbij helpen met een kleine, vrijwillige bijdrage. Ieder bedrag is welkom. Met de groene knop hiernaast is dat zó geregeld. Dankuwel.
inloggen
×

Mijn Crescas

Inloggen met gebruikersnaam & wachtwoord






Zonder wachtwoord snel inloggen?

Columns

Weblogs disclaimer

Leo Frijda

Van 2009 tot en met 2016 schreef Leo Frijda literaire columns voor Crescas. Najaar 2011 publiceerde Amphora Books een deel van zijn columns onder de titel ''Het jodendom laat je niet los''. Eveneens bij Amphora Books verscheen begin 2015 ''Op het balkon van de elektrische tram'', een verzameling door hem geschreven opstellen over en rondom Franz Kafka.

vrijdag 12 februari 2016

De klauwen van het verleden staat boven het artikel van Xandra Schutte in de Groene Amsterdammer van 27 oktober 2015. Schutte wijst in haar artikel op twee boeken, de roman van Ayelet Gundar-Goshen, Eén nacht, Markovitsj (zie over dit boek mijn laatste column van vorig jaar) en de roman van Mirna Funk, Winternähe, in 2015 verschenen bij S. Fischer Verlag.

Schutte: ‘De schaduw van de Tweede Wereldoorlog ligt zwaar over de personages van Mirna Funk en Ayelet Gundar-Goshen. In hun romans wordt de geschiedenis verbonden met het nu, en blijkt telkens weer dat er niet valt te ontsnappen aan het verleden.’ Ik wilde daarom niet alleen de roman van Gundar-Goshen lezen maar ook het boek van Mirna Funk dat in Duitsland veel aandacht trok. Voor dit boek kreeg Funk de Uwe-Johnson-Förderpreis, de prijs voor het beste Duitstalige debuut van 2015. Winternähe zal eind van deze maand onder de titel Winternabijheid bij uitgeverij Meridiaan ook in het Nederlands verschijnen. Mirna Funk, die afwisselend in Berlijn en Tel Aviv woont, heeft een eigen website met de nodige informatie over haarzelf en haar werk, waaronder een verhelderend interview over Winternähe. Tijdens de boekenweek in maart, die als thema heeft Duitsland – was ich noch zu sagen hätte, is Mirna Funk in Nederland en geeft zij lezingen en interviews.


Mirna Funk (Wikipedia / foto Stephan Röhl)

Er zijn veel boeken waarin auteurs de lotgevallen van de eigen familie beschrijven en soms ook de gevolgen daarvan voor de naoorlogse generatie verwerken. Tussen al die boeken valt Winternähe op. Het is goed geschreven, met een mengeling van ironie en ernst. Mirna Funk heeft niet alleen haar eigen geschiedenis in haar boek verwerkt maar deze bovendien in ruimer verband geplaatst en verbonden met het Berlijn van nu en met de hedendaagse kijk op Joden en op Israël. Het thema is ‘die Verbindung von Vergangenheit, Gegenwart und Zukunft’.

Het eigentijdse begint al met Facebook. Een daarop geplaatste foto van de hoofdpersoon van Winternähe, Lola, is voorzien van een Hitlersnorretje. Een voorbeeld van het antisemitisme dat Lola in het Berlijn van vandaag ervaart. Zij doet aangifte maar in het daarop volgende proces komt het tot haar ergernis en verbazing niet tot een veroordeling, mede omdat de advocaat van de aangeklaagden erop wijst dat Lola geen Jodin is en dat ‘dus’ de antisemitische achtergrond ontbreekt.

Lola geen Jodin? Lola heeft een Joodse opvoeding gehad van haar toen in Oost-Duitsland wonende grootouders, Hannah en Gershom. Het zijn de grootouders van vaderskant. Bij hen verbleef zij omdat het huwelijk van haar ouders was gestrand. Hannah is intussen overleden en Gershom woont nu in Tel Aviv. Met haar niet-Joodse moeder heeft Lola nog maar weinig contact. De relatie met haar vader, Simon, is gecompliceerder. Lola heeft behoefte aan zijn aandacht maar Simon is eerst Oost-Berlijn en daarna Duitsland ontvlucht en verblijft in verre oorden. Het contact tussen hem en zijn dochter verloopt op zijn minst moeizaam. ‘Ich weiss nicht mehr, wer du bist. Warum glaubst du zu wissen, wer ich bin?’ schrijft Lola in één van haar brieven aan haar vader. Winternähe is de zoektocht van Lola naar de eigen identiteit, naar het antwoord op de vraag: wie ben ik?

In het begin van het boek komt de volgende herkenbare passage voor:

Ihr Leben lang schon hatte jeder Mensch, dem Lola begegnet war, über ihre Identität entschieden. Bei Philosemiten war sie Jüdin, bei Anhängern des Reformjudentums auch, bei deutschen Juden sowieso, weil diese erstaunt waren, dass ausser ihnen noch mehr überlebt hätten, und gleichermassen erfreut darüber, mit ihrer traumatischen Familienkonstellation, in die absolut jeder europäische Jude hineingeboren ist, nicht allein sein zu müssen. Benjamin (een vriend van Lola, LF) sah sie als Jüdin, weil er ihre Geschichte kannte und ihre Geschichte nun mal eine jüdische Geschichte war und keine deutsche und das völlig ausreichte, um sich darüber im Klaren zu sein, dass Lola, unabhängig von den Gesetzen der Halacha, genau das war, wofür sie sich selbst hielt und zu dem sie durch Simon, Gershom und Hannah geworden war. Nur die Orthodoxen in Israel und die deutschen Antizionisten wiesen immer ruppig darauf hin, dass ihr Jüdischsein ausschliesslich ihrer Phantasie entsprang.

Dit verwoordt het thema, ‘wie is Jood’, dat ook zondag aanstaande in de door Crescas georganiseerde Debatterij aan de orde komt. Een thema dat, moeten we concluderen, steeds opnieuw actueel is.

Lola, ik citeer uit het begin van de roman, ‘sah sich selbst doch als Jüdin, wenn auch als deutsche Jüdin’. Voor veel van haar Duitse vrienden is de sjoa ‘Schnee von gestern’ maar voor Lola, al is zij eveneens van de naoorlogse generatie, ligt dit anders. Wat in die tijd is gebeurd, hebben haar grootouders en haar vader aan haar doorgegeven en ervaart zij als ‘gerade erst passiert’. Door het antisemitisme en antizionisme dat Lola in het Berlijn van 2014 tegenkomt, ook uit onverwachte ‘politiek correcte’ hoek, besluit zij naar Israël te gaan. Bovendien is zij intussen bevriend geraakt met de Israëliër Shlomo en woont haar grootvader Gershom in Tel Aviv.

Shlomo en de grootvader staan, kort gezegd, voor verschillende standpunten over het huidige Israël. Shlomo heeft in het Israëlische leger gediend en wat hij toen persoonlijk meemaakte, een door hem afgeschoten rubberen kogel raakte een Arabische jongen, heeft hem tot een uitgesproken tegenstander van de Israëlische politiek gemaakt. Het nederzettingenbeleid en de houding van de Israëlische politici tegenover de Arabieren wijst hij af. Hij neemt zelfs het woord ‘apartheidsstaat’ in de mond. De grootvader daarentegen meent: ‘Wenn sie Raketen abfeuern, Anschläge planen und Kinder entführen, dann bleibt alles so, wie es jetzt ist.’ Lola die in Tel Aviv de Gaza-oorlog meemaakt, kiest geen partij. ‘Es war unmöglich, eine gültige Aussage zu tätigen oder eine Wahrheit zu finden, weil in diesem Konflikt Fakten und Wahrheiten fehlten.’

In deze roman wordt veel overhoop gehaald. Zo gaat het soms in het leven. Ook in het leven van Lola die geen alija maakt, maar weer teruggaat naar Berlijn. Waarom? Zij voelt zich als een oxymoron, een tegenspraak die toch klopt, een oxymoron, ‘nicht weil sie deutsche Jüdin war, sondern weil sie Jüdin und Nichtjüdin war’. De Lola aan het eind van de roman heeft een ontwikkeling doorgemaakt:

Meistens hatte Lola ein positives Gefühl zu ihrem Oxymoron-Dasein. In ihr verband sich die Geschichte der Deutschen und der Juden, aber auch die Auseinandersetzung mit dieser Geschichte, in ihr hauste das Vergessen und das Erinnern gleichermassen. Etwas, das in der Realität schier unmöglich war, dem war sie täglich ausgesetzt. Aber wenn sie ein negatives Gefühl zu ihrem Oxymoron-Dasein hatte, hielt sie es in ihrem Körper nicht aus, die Spannung, die Gegensätzlichkeit, die Wut und den Schmerz. Dann wollte Lola aus sich herausspringen oder eben nur noch eines von beidem sein: Jude oder Nichtjude.

Op haar website heeft Mirna Funk een passage uit Winternähe overgenomen die zij kennelijk beschouwt als een goede samenvatting van wat zij met haar boek beoogt:

Jede Person, mit der wir sprechen, ist angefüllt mit eigener Geschichte. Einer Geschichte, zu der wir niemals einen vollständigen Zugang haben werden. Und trotz dieses fehlenden Zugangs muss diese Geschichte, obwohl wir von ihr nicht wissen, immer mitgedacht werden.

Het is precies de reden waarom ik Winternähe aantrekkelijk vind. De lezer denkt niet alleen mee met de geschiedenis van Lola, maar zal deze roman al gauw tegen het licht van de eigen geschiedenis houden, ook al heeft die een eigen, andere loop. Dat is, realiseer ik me, wat ik in deze columns in ieder geval zelf vaak doe, zij het onuitgesproken en op de achtergrond.

Delen |

Reacties

Rob van Dam

maandag 22 februari 2016
Geachte heer Frijda, geen reactie op uw column - boeiend als altijd; ik lees momenteel uw "Het Jodendom laat je niet los" met bijzonder veel interesse - maar een tip.
In de Times Literary Supplement van 12 februari jl. staat een bespreking van "Bambi's Jewish Roots and Other Essays on German-Jewish Culture" (auteur: Paul Reitter) met daarin o.m. aandacht voor Felix Salten, auteur van zowel "Bambi" als van "Josephine Murzenbacher" en actief Zionist. Karl Kraus blojkt over hem te hebben geschreven.
Mogelijk kent u het al, maar voor alle zekerheid meld ik het u even.
Met vriendelijke groet, Rob van Dam.

Leo Frijda

dinsdag 23 februari 2016
Bedankt voor de tip!

Uw reactie:

vul de beveiligings-code in
jan 2017Een laatste column
okt 2016Kafka’s dierentuin
okt 2016De verbanning van de dood
sep 2016De kleine marktplaats Sadagora
sep 2016Irmgard Keun
aug 2016Brody
jul 2016Clarice Lispector
jun 2016Vuurontstekers
mei 2016Itzik Manger uit Czernowitz
apr 2016Tel me bij de amandelen
apr 2016Stadt der Dichter
apr 2016Tsjernivtsi
mrt 2016Langs de zuidelijke Boeg
mrt 2016In de schaduw van een boom
feb 2016Lin Jaldati
feb 2016Winternabijheid
jan 2016Bleib gesund!
dec 20152015
dec 2015Ruiter in de wolken
nov 2015Hommage aan Andreas Burnier
sep 2015'Jij schrijdt in trotse vrijheid'
sep 2015Een handvol sneeuw
aug 2015Schaduwen van het verleden
aug 2015Onze geschiedenis
jul 2015Damals im Romanischen Café
jul 2015Café Grössenwahn, Königin aller Cafés
jun 2015Kurt Löb
mei 2015Van hagedissen en ratten
mei 2015De benoemer en de verzwijger
apr 2015Aghed
feb 2015Asperges en gevulde eieren
jan 2015Op het spoor van Patrick Modiano
jan 2015Terugblik
nov 2014Mooie series
nov 2014Met een boek naar het museum
aug 2014Appie Drielsma (1937-2014)
jul 2014Opzij geschoven en gezwegen
jul 2014Exilliteratuur
jun 2014Kurt Lehmann of ook Konrad Merz
mei 2014Hommage
mei 2014Joseph Roth (1894-1939)
mei 2014Kafka en de Joden uit Galicië
mei 2014Schrijf dat op, Kisch!
apr 2014Kafka augustus 1914
feb 2014Heine, een voorproefje
jan 2014Kafka's raam
jan 2014Arnold Zweig en Hermann Struck
jan 2014Arnold Zweig
dec 2013Mijn lijstje 2013
dec 2013Nogmaals Jacob Israel de Haan
nov 2013Austerlitz
nov 2013W.G. Sebald
okt 2013Freud, Kafka en Wenen
sep 2013Marcel Reich-Ranicki (1920-2013)
sep 2013De beslissing
aug 2013Dan Pagis
aug 2013jewsandwords
aug 2013Voor de wet
jun 2013De groeten van meneer Onhandig (2)
jun 2013De groeten van meneer Onhandig (1)
mei 2013Klassenfoto met Walter Benjamin
mei 2013Amsterdam
apr 2013Treinreis naar Czernowitz
apr 2013Het Odessa van Jabotinsky
mrt 20131913
feb 2013Selma Meerbaum-Eisinger
feb 2013Van majestueuze katten en onmuzikale schrijvers
jan 2013Ravensbrück
jan 2013Milena Jesenská
dec 2012Mijn lijstje 2012
dec 2012Varia
nov 2012Schiller in Barnow
nov 2012De gedaanteverwisseling
nov 2012Joseph Schmidt
okt 2012Rondom Kafka (2)
okt 2012Appelfeld en Kafka
okt 2012Appelfeld en de taal
sep 2012Met Kafka naar de synagoge
sep 2012Rondom Kafka
aug 2012Vriendschap
jul 2012Kalman Polgar
jul 2012Een knipoog naar Max Brod
jun 2012Steinbarg en Manger
jun 2012Josef Burg
jun 2012Klara Blum
mei 2012Mythos Czernowitz
mei 2012De odyssee van Edgar Hilsenrath
mei 2012Nacht in Mogilev-Podolski
apr 2012Sereth
apr 2012Eichmann in Wenen
apr 2012Anna Seghers ontmoet Franz Kafka
mrt 2012Anna Seghers
mrt 2012Netty Reiling
mrt 2012Fallada past zich aan
feb 2012Nico Rost en Hans Fallada
feb 2012Karel van het Reve
feb 2012Kafka, Brenner en Feuchtwanger
jan 2012Holocaust Memorial Day
jan 2012De heerlijkheid van het leven
jan 2012Wassermann, Roth en Nederland
dec 2011De Hoge Raad buigt mee
dec 2011Isaak Babel
dec 2011Gerron
nov 2011Aharon Barak
nov 2011Abraham Mapu
nov 2011Naar Kaunas
okt 2011Briefwisseling Roth en Zweig (2)
okt 2011Briefwisseling Roth en Zweig (1)
okt 2011Rabbi Nachman en Kafka (2)
sep 2011Rabbi Nachman en Kafka (1)
sep 2011Czernowitz 1907
jul 2011Kafka in Berlijn
jul 2011Met Joseph Roth naar Berlijn
jul 2011Joseph Roth in Amsterdam
jun 2011Ik teken het gezicht van de tijd
jun 2011Het Joodse geheugen
jun 2011De memoires van Claude Lanzmann
apr 2011Heinrich Heine in Jeruzalem
apr 2011Jiri Weil houdt van katten
apr 2011Jiri Weil, getuige
apr 2011Laurent Binet, HhhH
mrt 2011Dan Porat, The Boy
mrt 2011De geheugenhut
mrt 2011The Search Committee
mrt 2011De Finklerkwestie
feb 2011Stefan Zweig, Joods schrijver
feb 2011Stefan Zweig, verdreven Europeaan
feb 2011Kisch, der rasende Reporter
jan 2011Verkeerde grootouders
jan 2011Ilse Aichinger en Kafka
jan 2011Perec, een leeservaring
jan 2011Van Kafka naar Perec
dec 2010Kafka, Weltsch en het zionisme (2)
dec 2010Kafka, Weltsch en het zionisme (1)
dec 2010Franz Kafka en Mania Tschissik
nov 2010Franz Kafka en Jizchak Löwy
nov 2010Erich Fried
nov 2010Harry Mulisch is zelf een mens
nov 2010Hannah Arendt en Gershom Scholem (2)
okt 2010Hannah Arendt en Gershom Scholem (1)
okt 2010Alexander Granach: ‘Da geht ein Mensch’
okt 2010Karl Emil Franzos: ‘Der Pojaz’
okt 2010Karl Emil Franzos: Zweigeist
sep 2010Hans Keilson
sep 2010Een intelligent hart
sep 2010Ernst Toller
sep 2010Jakob Wassermann: gebroken moralist
aug 2010Jakob Wassermann: Duitser en Jood
aug 2010Byron en de Joden
jul 2010Rathenau, ein begeisterter Deutscher, ein aufrechter Jude
jul 2010Walther Rathenau: Höre, Israel!
jun 2010Multatuli en de Joden
jun 2010Multatuli en W.A. Paap
jun 2010Herman de Man: Jood onder de boeren
mei 2010Herman de Man: ik ben een Jood
mei 2010Carry van Bruggen: een moedige Jodin
mei 2010Carry van Bruggen: De verlatene
apr 2010Carry van Bruggen: Seideravond
apr 2010Izak de Haan
apr 2010Carry van Bruggen
apr 2010Franz Baermann Steiner: Gebet im Garten
mrt 2010Franz Baermann Steiner: Praag, Jeruzalem, Oxford
mrt 2010Assaf Gavron
mrt 2010Celan en Bachmann (2)
mrt 2010Celan en Bachmann (1)
feb 2010Georg Hermann, een beschaafde Duitse Jood
feb 2010Heinz Liepmann bestraft
feb 2010Tussen orthodoxie en assimilatie
jan 2010Soma Morgenstern in de vergeethoek
jan 2010Hooligan in Roemenië
jan 2010Nogmaals Feuchtwanger
jan 2010Het succes van Feuchtwanger
dec 2009Paul Hellmann, medeaanklager
dec 2009Lezen over Auschwitz
nov 2009Ernst Weiss
nov 2009Bruno Schulz
nov 2009De zwarte zwaan van Israël
okt 2009Kafka en Else Lasker-Schüler
okt 2009Rahel Varnhagen
okt 2009Jacob Israël de Haan
okt 2009Noem het slaap
okt 2009Ongemakkelijk
sep 2009Bernard Malamud
sep 2009Leo Perutz
sep 2009De kant van Jeanne Weil
sep 2009De familie Pringsheim
aug 2009Simone Veil
aug 2009Grete Weil
jun 2009Heinrich Heine
jun 2009Ferrara
mei 2009Imre Kertész
mei 2009Aharon Appelfeld
mei 2009Joseph Roth (2)
apr 2009Joseph Roth (1)
apr 2009Zoektochten
mrt 2009Tegen het vergeten
mrt 2009Jeruzalem stond om ons heen
mrt 2009Berditsjev
mrt 2009Engführung
feb 2009Het lezen van Celan
feb 2009Moederland woord
feb 2009Abraham Sonne
feb 2009Canetti en het jodendom
jan 2009Dora Diamant
jan 2009Kafka en het zionisme
jan 2009Canon