sluiten
×
Mogen wij u om een kleine bijdrage vragen om het werk van Crescas blijvend mogelijk te maken? Alle content op deze website is vrij toegankelijk: de wekelijkse columns, video’s, geluidsbestanden, artikelen, etc. Dat willen wij graag zo houden. U kunt ons daarbij helpen met een kleine, vrijwillige bijdrage. Ieder bedrag is welkom. Met de groene knop hiernaast is dat zó geregeld. Dankuwel.
inloggen
×

Mijn Crescas

Inloggen met gebruikersnaam & wachtwoord






Zonder wachtwoord snel inloggen?

Columns

Weblogs disclaimer

Leo Frijda

Van 2009 tot en met 2016 schreef Leo Frijda literaire columns voor Crescas. Najaar 2011 publiceerde Amphora Books een deel van zijn columns onder de titel ''Het jodendom laat je niet los''. Eveneens bij Amphora Books verscheen begin 2015 ''Op het balkon van de elektrische tram'', een verzameling door hem geschreven opstellen over en rondom Franz Kafka.

vrijdag 25 december 2015

In deze laatste column van 2015 kan ik gelukkig opgetogen zijn over de vele biografieën die dit jaar in Nederland zijn verschenen en over de vele bijzondere romans die dit jaar uit het Hebreeuws in het Nederlands zijn vertaald.

De oogst aan biografieën is opvallend. Niet alleen verscheen de biografie van Andreas Burnier waarover ik al eerder schreef. Ook andere biografieën zijn de moeite waard. Begin van dit jaar verscheen al Onrust. Het leven van Jacob Israël de Haan, van de hand van Jan Fontijn. Daarna kwam het boek van Willem van Toorn Emanuel Querido, 1871-1943, Een leven met boeken. En sinds vorige maand is er ook Geert van Oorschot, uitgever, geschreven door Arjen Fortuin. De laatste twee biografieën vullen elkaar aan omdat Van Oorschot ook bij Querido heeft gewerkt. Toen Querido als Jood de uitgeverij niet langer kon leiden, al enkele maanden na de Duitse inval had hij zich uit de directie teruggetrokken en zijn aandelen aan een vertrouwenspersoon overgedragen, paste Van Oorschot zo goed en zo kwaad als het ging op de winkel alvorens na de oorlog een eigen uitgeverij te beginnen.

Emanuel Querido was niet alleen de naamgever van een door hem opgebouwde Nederlandse uitgeverij, maar ook van Querido Verlag, in 1933 door hem en Fritz Landshoff opgericht. Schrijvers van wie in Duitsland geen boeken meer konden verschijnen, hadden zo een mogelijkheid deze toch te publiceren. Van Toorn stelt in zijn biografie de vraag ‘wat Emanuel wezenlijk bewoog’ en laat in dit verband enige ruimte voor ‘twijfel’. Dat lijkt vooral te gaan over de bijkomende zakelijke aspecten want mogelijke twijfel kan moeilijk slaan op de antifascistische houding van Querido. Die staat buiten kijf. De uitlatingen van Fritz Landshoff en Klaus Mann die in die periode Querido van nabij hebben meegemaakt, laten aan duidelijkheid niets te wensen over. In hun herinneringen had Querido ‘zich in het avontuur van de oprichting van deze uitgeverij begeven uit oprechte overtuiging’ (Landshoff) en ‘de oude sociaaldemocraat haatte het fascisme in elke vorm, maar vooral in de Duitse; daarom was de zorg voor de antifascistische Duitse literatuur een zaak die hem zeer ter harte ging’ (Mann).

Aan het einde van de biografie staat een persoonlijk nawoord van Van Toorn waaruit ik hier graag citeer:

Ik realiseerde mij ook dat ik veel van de auteurs die Querido Verlag uitgaf rond mijn zeventiende had ontdekt in de boekenkast van mevrouw Flatow, de moeder van een vriend, die met haar zoon en haar boekenbezit uit Duitsland was vertrokken naar het nog veilige Amsterdam en daar de bezetting had overleefd. Zij was verbaasd dat ik zulke belangrijke schrijvers als Robert Musil, Arthur Schnitzler, Stefan Zweig, Robert Walser, Joseph Roth en Anna Seghers niet kende en gaf ze mij niet zonder gestrengheid mee om mijn achterstand weg te werken.

Voor beide uitgevers geldt dat zij steeds veel zorg hebben besteed aan de vormgeving van de door hen uitgegeven boeken. Querido, schrijft Van Toorn, is ‘de uitgever geworden wiens opvattingen duidelijk spreken in de zeer bewuste vormgeving van zijn boeken’. Het geldt zeker ook voor Querido Verlag waarvoor Henri Friedländer en Paul Urban werden aangetrokken. In mijn column over Kurt Löb heb ik onder meer aandacht besteed aan diens proefschrift Exil-Gestalten en Friedländer en Urban die daarin een centrale plaats innemen.

De door Arjen Fortuin geschreven biografie van Van Oorschot lees je ademloos uit. Dat komt natuurlijk mede door de flamboyante persoonlijkheid van Van Oorschot, ‘omschreven als een man in wiens hoofd er altijd een storm van windkracht acht woei, gecombineerd met een aardbeving van zeven op de schaal van Richter’.

Als uitgever wist Van Oorschot ‘zakelijkheid en artisticiteit’ te combineren. Fortuin:

Een groot deel van het succes van uitgeverij Van Oorschot is terug te voeren op het vermogen van de oprichter om zijn creatieve talenten in dienst te stellen van zijn zakelijke onderneming. Bijna al zijn grote successen dankte Van Oorschot aan zijn vermogen om projecten in zijn gedachten steeds groter te laten groeien en vervolgens naar dat grootse idee te handelen. Het geldt voor de beslissende ingeving om Helmut Salden zijn hele fonds te laten vormgeven, voor het omarmen van grote projecten als de Volledige werken van Multatuli (…) en zeker voor het grootste project van allemaal: de Russische bibliotheek (…).

Van Oorschot valt eigenlijk buiten het kader waarin mijn columns zich veelal bewegen. Maar ik wil de over hem door Fortuin geschreven biografie toch graag in dit overzicht meenemen. Niet alleen omdat het een schitterende biografie is die een belangrijk deel van onze literatuurgeschiedenis bestrijkt, maar vooral ook omdat de door Van Oorschot uitgegeven boeken, waaronder die van Multatuli, mij al zo lang hebben begeleid. De biografie was aanleiding om er een paar uit de kast te pakken. Achterin elk boek staat een colofon met de naam van Helmut Salden en met de toevoeging: gezet uit de Bembo. Zulke gebonden boeken op dun papier liggen ideaal in de hand en, merkte ik opnieuw, leg je niet zo gauw weer opzij.

Het laatste geldt ook voor een aantal opvallende romans van Israëlische schrijvers, in 2015 ook in het Nederlands uitgebracht. Drie daarvan wil ik hier noemen, een persoonlijke keuze op grond van de omstandigheid dat ik nu eenmaal slechts deze drie heb gelezen. Het nieuwe boek van David Grossman bijvoorbeeld, Komt een paard de kroeg binnen, valt alleen daarom erbuiten.

In de eerste plaats Wereldschaduw van Nir Baram, een overweldigende roman, buitengewoon knap en spannend geschreven. Baram was enige tijd in Nederland en hij werd op 3 oktober in De Balie geïnterviewd door Abdelkader Benali, ook over een reis die Baram maakte door Israël en de Palestijnse gebieden en waarover hij in Ha’aretz verslag heeft gedaan in acht reportages onder de titel Walking the Green Line. Ik ben blij dat ik voor Baram naar De Balie ben gegaan.

Bijzonder en zeker ook origineel is Eén nacht, Markovitsj, de eerste roman van Ayelet Gundar-Goshem waarin zij de levens van twee vrienden, Jacob Markovitsj en Zeëv Feinberg met elkaar verbindt tegen de achtergrond van het ontstaan van de staat Israël.

Toch ben ik vooral onder de indruk van Judas, de laatste roman van Amos Oz. Zijn boek staat dichter bij mij dan de twee eerder genoemde boeken. De vertaling is van de onvolprezen Hilde Pach. Toen Amos Oz in Nederland was, gaf hij een interview in Buitenhof.

Op een keerpunt in zijn leven reageert een jongeman, Sjmoeël Asj, op een advertentie waarin een inwonend student wordt gevraagd met als belangrijkste taak een oudere, invalide man, Gersjom Wald, gezelschap te houden en met hem te praten. In hetzelfde huis als Gersjom Wald woont Atalja Abarbanel. Atalja is de dochter van Sjealtiël Abarbanel die andere ideeën had dan Ben Goerion over het land en zij was getrouwd geweest met de zoon van Gersjom Wald die in de oorlog van 1948 de dood had gevonden.

De door Sjmoeël Asj met Gersjom Wald gevoerde gesprekken en het contact met Atalja Abarbanel brengen hem tot meer inzicht. Aan het eind van de roman, als Sjmoeël Asj het huis heeft verlaten, staat de mooie zin: ‘En hij bleef staan om zich af te vragen.’

De verdere inhoud van deze gelaagde roman kent u natuurlijk al want u heeft de roman die al enige tijd hoog op bestsellerslijsten staat, vast al gelezen. En als dat nog niet het geval is, moet u dat beslist alsnog gaan doen. In Judas staan vaak gesprekken en zinnen waardoor je het boek even opzij legt om wat je leest tot je te laten doordringen. Ook voor de lezer van Judas geldt: ‘En hij bleef staan om zich af te vragen.’

Delen |

Uw reactie:

vul de beveiligings-code in
jan 2017Een laatste column
okt 2016Kafka’s dierentuin
okt 2016De verbanning van de dood
sep 2016De kleine marktplaats Sadagora
sep 2016Irmgard Keun
aug 2016Brody
jul 2016Clarice Lispector
jun 2016Vuurontstekers
mei 2016Itzik Manger uit Czernowitz
apr 2016Tel me bij de amandelen
apr 2016Stadt der Dichter
apr 2016Tsjernivtsi
mrt 2016Langs de zuidelijke Boeg
mrt 2016In de schaduw van een boom
feb 2016Lin Jaldati
feb 2016Winternabijheid
jan 2016Bleib gesund!
dec 20152015
dec 2015Ruiter in de wolken
nov 2015Hommage aan Andreas Burnier
sep 2015'Jij schrijdt in trotse vrijheid'
sep 2015Een handvol sneeuw
aug 2015Schaduwen van het verleden
aug 2015Onze geschiedenis
jul 2015Damals im Romanischen Café
jul 2015Café Grössenwahn, Königin aller Cafés
jun 2015Kurt Löb
mei 2015Van hagedissen en ratten
mei 2015De benoemer en de verzwijger
apr 2015Aghed
feb 2015Asperges en gevulde eieren
jan 2015Op het spoor van Patrick Modiano
jan 2015Terugblik
nov 2014Mooie series
nov 2014Met een boek naar het museum
aug 2014Appie Drielsma (1937-2014)
jul 2014Opzij geschoven en gezwegen
jul 2014Exilliteratuur
jun 2014Kurt Lehmann of ook Konrad Merz
mei 2014Hommage
mei 2014Joseph Roth (1894-1939)
mei 2014Kafka en de Joden uit Galicië
mei 2014Schrijf dat op, Kisch!
apr 2014Kafka augustus 1914
feb 2014Heine, een voorproefje
jan 2014Kafka's raam
jan 2014Arnold Zweig en Hermann Struck
jan 2014Arnold Zweig
dec 2013Mijn lijstje 2013
dec 2013Nogmaals Jacob Israel de Haan
nov 2013Austerlitz
nov 2013W.G. Sebald
okt 2013Freud, Kafka en Wenen
sep 2013Marcel Reich-Ranicki (1920-2013)
sep 2013De beslissing
aug 2013Dan Pagis
aug 2013jewsandwords
aug 2013Voor de wet
jun 2013De groeten van meneer Onhandig (2)
jun 2013De groeten van meneer Onhandig (1)
mei 2013Klassenfoto met Walter Benjamin
mei 2013Amsterdam
apr 2013Treinreis naar Czernowitz
apr 2013Het Odessa van Jabotinsky
mrt 20131913
feb 2013Selma Meerbaum-Eisinger
feb 2013Van majestueuze katten en onmuzikale schrijvers
jan 2013Ravensbrück
jan 2013Milena Jesenská
dec 2012Mijn lijstje 2012
dec 2012Varia
nov 2012Schiller in Barnow
nov 2012De gedaanteverwisseling
nov 2012Joseph Schmidt
okt 2012Rondom Kafka (2)
okt 2012Appelfeld en Kafka
okt 2012Appelfeld en de taal
sep 2012Met Kafka naar de synagoge
sep 2012Rondom Kafka
aug 2012Vriendschap
jul 2012Kalman Polgar
jul 2012Een knipoog naar Max Brod
jun 2012Steinbarg en Manger
jun 2012Josef Burg
jun 2012Klara Blum
mei 2012Mythos Czernowitz
mei 2012De odyssee van Edgar Hilsenrath
mei 2012Nacht in Mogilev-Podolski
apr 2012Sereth
apr 2012Eichmann in Wenen
apr 2012Anna Seghers ontmoet Franz Kafka
mrt 2012Anna Seghers
mrt 2012Netty Reiling
mrt 2012Fallada past zich aan
feb 2012Nico Rost en Hans Fallada
feb 2012Karel van het Reve
feb 2012Kafka, Brenner en Feuchtwanger
jan 2012Holocaust Memorial Day
jan 2012De heerlijkheid van het leven
jan 2012Wassermann, Roth en Nederland
dec 2011De Hoge Raad buigt mee
dec 2011Isaak Babel
dec 2011Gerron
nov 2011Aharon Barak
nov 2011Abraham Mapu
nov 2011Naar Kaunas
okt 2011Briefwisseling Roth en Zweig (2)
okt 2011Briefwisseling Roth en Zweig (1)
okt 2011Rabbi Nachman en Kafka (2)
sep 2011Rabbi Nachman en Kafka (1)
sep 2011Czernowitz 1907
jul 2011Kafka in Berlijn
jul 2011Met Joseph Roth naar Berlijn
jul 2011Joseph Roth in Amsterdam
jun 2011Ik teken het gezicht van de tijd
jun 2011Het Joodse geheugen
jun 2011De memoires van Claude Lanzmann
apr 2011Heinrich Heine in Jeruzalem
apr 2011Jiri Weil houdt van katten
apr 2011Jiri Weil, getuige
apr 2011Laurent Binet, HhhH
mrt 2011Dan Porat, The Boy
mrt 2011De geheugenhut
mrt 2011The Search Committee
mrt 2011De Finklerkwestie
feb 2011Stefan Zweig, Joods schrijver
feb 2011Stefan Zweig, verdreven Europeaan
feb 2011Kisch, der rasende Reporter
jan 2011Verkeerde grootouders
jan 2011Ilse Aichinger en Kafka
jan 2011Perec, een leeservaring
jan 2011Van Kafka naar Perec
dec 2010Kafka, Weltsch en het zionisme (2)
dec 2010Kafka, Weltsch en het zionisme (1)
dec 2010Franz Kafka en Mania Tschissik
nov 2010Franz Kafka en Jizchak Löwy
nov 2010Erich Fried
nov 2010Harry Mulisch is zelf een mens
nov 2010Hannah Arendt en Gershom Scholem (2)
okt 2010Hannah Arendt en Gershom Scholem (1)
okt 2010Alexander Granach: ‘Da geht ein Mensch’
okt 2010Karl Emil Franzos: ‘Der Pojaz’
okt 2010Karl Emil Franzos: Zweigeist
sep 2010Hans Keilson
sep 2010Een intelligent hart
sep 2010Ernst Toller
sep 2010Jakob Wassermann: gebroken moralist
aug 2010Jakob Wassermann: Duitser en Jood
aug 2010Byron en de Joden
jul 2010Rathenau, ein begeisterter Deutscher, ein aufrechter Jude
jul 2010Walther Rathenau: Höre, Israel!
jun 2010Multatuli en de Joden
jun 2010Multatuli en W.A. Paap
jun 2010Herman de Man: Jood onder de boeren
mei 2010Herman de Man: ik ben een Jood
mei 2010Carry van Bruggen: een moedige Jodin
mei 2010Carry van Bruggen: De verlatene
apr 2010Carry van Bruggen: Seideravond
apr 2010Izak de Haan
apr 2010Carry van Bruggen
apr 2010Franz Baermann Steiner: Gebet im Garten
mrt 2010Franz Baermann Steiner: Praag, Jeruzalem, Oxford
mrt 2010Assaf Gavron
mrt 2010Celan en Bachmann (2)
mrt 2010Celan en Bachmann (1)
feb 2010Georg Hermann, een beschaafde Duitse Jood
feb 2010Heinz Liepmann bestraft
feb 2010Tussen orthodoxie en assimilatie
jan 2010Soma Morgenstern in de vergeethoek
jan 2010Hooligan in Roemenië
jan 2010Nogmaals Feuchtwanger
jan 2010Het succes van Feuchtwanger
dec 2009Paul Hellmann, medeaanklager
dec 2009Lezen over Auschwitz
nov 2009Ernst Weiss
nov 2009Bruno Schulz
nov 2009De zwarte zwaan van Israël
okt 2009Kafka en Else Lasker-Schüler
okt 2009Rahel Varnhagen
okt 2009Jacob Israël de Haan
okt 2009Noem het slaap
okt 2009Ongemakkelijk
sep 2009Bernard Malamud
sep 2009Leo Perutz
sep 2009De kant van Jeanne Weil
sep 2009De familie Pringsheim
aug 2009Simone Veil
aug 2009Grete Weil
jun 2009Heinrich Heine
jun 2009Ferrara
mei 2009Imre Kertész
mei 2009Aharon Appelfeld
mei 2009Joseph Roth (2)
apr 2009Joseph Roth (1)
apr 2009Zoektochten
mrt 2009Tegen het vergeten
mrt 2009Jeruzalem stond om ons heen
mrt 2009Berditsjev
mrt 2009Engführung
feb 2009Het lezen van Celan
feb 2009Moederland woord
feb 2009Abraham Sonne
feb 2009Canetti en het jodendom
jan 2009Dora Diamant
jan 2009Kafka en het zionisme
jan 2009Canon