Czernowitz 1907

Leo Frijda

vrijdag 9 september 2011

Dankzij schrijvers als Franzos, Appelfeld en Celan is Joods Czernowitz niet uit ons geheugen gewist. Over die schrijvers zal ik woensdag 30 november een lezing houden. Ik zal proberen om aan de hand van hun romans en gedichten Joods Czernowitz weer tot leven te wekken. Daarnaast zijn er fotoboeken en de herinneringen van Israel Chalfen (over de jeugd van Celan), van Georg Drozdowski (Damals in Czernowitz und rundum) en van Zvi Yavetz, hoogleraar aan de universiteit van Tel Aviv (Erinnerungen an Czernowitz).

Maar nu heb ik een in 2008 door Mandelbaum Verlag uitgegeven boekje gevonden dat onverwacht veel laat zien van de Boekovina en haar hoofdstad Czernowitz uit de tijd dat het nog een kroonland van Oostenrijk was, onderdeel van de Dubbelmonarchie. Het is de fotografische herdruk van een geïllustreerde reisgids uit 1907 van de hand van Hermann Mittelmann.

Hermann Mittelmann was, lees ik in het voorwoord bij de huidige uitgave, medewerker van het Landesverbandes für Fremdenverkehr, de VVV van die tijd dus. Hij schreef over de Boekovina als Bollwerk der Kultur und des Fortschrittes. Volgens de schrijver van het voorwoord valt Mittelmann hierdoor als een exemplarischer Vertreter jenes assimilierten Czernowitzer jüdischen Burgertums zu erkennen, das im Vertrauen in die ‘deutsche Kultur’ und die ‘Österreichische Zivilisation’ lebte.

Bij de reisgids uit 1907 is een losse kaart van de Boekovina en van Czernowitz gevoegd. Het is een echte reisgids, met namen van hotels en de prijs van de taxi’s. De gids is bovendien rijk geïllustreerd, al zijn de afbeeldingen klein en in zwart wit. Maar niet alleen de vele bezienswaardigheden worden getoond. Mittelmann gaat ook in op de achtergronden, vooral in het hoofdstuk over de samenstelling van de bevolking.

In 1907 had Czernowitz ongeveer 80.000 inwoners. Voor die tijd een grote stad. Dat is aan veel gebouwen te zien. Het nieuwe station en het gymnasium, in de reisgids afgebeeld, mogen er zijn:

Ongeveer éénderde van de inwoners van Czernowitz was Joods. Over hen schrijft Mittelmann:

Ein wichtiges Volkselement in der Bukowina sind die Juden (...). Ihren Rassencharakter und ihre Rassenmerkmale haben sie vollständig bewahrt und halten an ihren althergebrachten Sitten und Gebräuchen fest. Sie sprechen ein verdorbenes Deutsch, das sogenannte “Jüdisch-deutsch’.

Honderd jaar later klinkt dat in onze oren niet fraai. Woorden als Rassenmerkmale en verdorbenes Deutsch bevallen ons niet. Daar voelen we ons ongemakkelijk bij. De zinnen die hierop volgen, kunnen we gelukkig wel met instemming lezen:

Die Intelligenz unter den Juden bildet einen wichtigen Kulturfaktor im Lande, sie gab dem Lande eine Reihe hervorragender Männer.

Natuurlijk raadt Mittelmann in zijn reisgids ook een Rundgang aan. Edmund Targan heeft in 2008 die wandeling aan de hand van de reisgids van Mittelmann opnieuw gemaakt en foto’s genomen die zijn neergelegd in zijn boek Eine Suche nach dem Mythos (een uitgave van Books on Demand). Oude en nieuwe afbeeldingen van de belangrijke gebouwen van de stad zijn gemakkelijk in andere uitgaven te vinden. Dat geldt ook voor de grote synagoge waarover ik al eerder heb geschreven en die nu een bioscoop is. We gaan daarom met Targan naar het noorden van Czernowitz, naar de Synagogengasse waar een synagoge en een Joods ziekenhuis liggen die al vroeg in de 19e eeuw zijn gebouwd. Tijdens zijn wandeling constateert Targan dat de Synagogegasse en ook de synagoge en het ziekenhuis nu vervallen zijn: Beide Bauten sind offen und ungeschützt. Hier een foto van het nu vervallen Joodse ziekenhuis.

Niet duidelijk is of de volgende zin uit de reisgids van Mittelmann alleen op de orthodoxe Joden slaat of op de Joden van Czernowitz in het algemeen:

Sie sind routinierte Geschäftsleute und der Handel ruht zum grössten Teile in ihren Händen.

Zijn eigen reisgids bewijst het gelijk van Mittelmann. De vele advertenties in de fotografische herdruk hebben me nog het meest getroffen. Zij tonen de werkelijkheid van het eens zo Joodse Czernowitz en de ondergang van die gemeenschap nog schrijnender dan de foto’s van Targan. Ik neem hier twee advertenties uit de reisgids van 1907 over. Zonder commentaar.

3 + 3 = ?
Geachte heer Frijda, Goed om te lezen deze column, als voorbereiding op uw lezing, a.s. woensdag. Czernowitz en Bukovina houden me al jaren bezig, en dat houdt verband met een langlopend project in Hongarije, waar ik aan meewerk, over de Hongaarse joodse geschiedenis tijdens het Interbellum, o.a. in de vorm van intervieuws met overlevenden. Ik ben ook benieuwd naar het fotoboek dat u noemt: "Eine Suche nach dem Mythos" van de hand van Edmund Targa. Dus ik hoop dat u het meeneemt, woensdag!

Columns 2017

Columns 2016

Columns 2015

Columns 2014

Columns 2013

Columns 2012

Columns 2011

Columns 2010

Columns 2009

Doneren

Crescas kan niet zonder jouw steun. Met elke donatie, hoe klein ook, steun je onze activiteiten en zorg je dat wij nog meer voor Joods Nederland kunnen betekenen.