sluiten
×
Mogen wij u om een kleine bijdrage vragen om het werk van Crescas blijvend mogelijk te maken? Alle content op deze website is vrij toegankelijk: de wekelijkse columns, video’s, geluidsbestanden, artikelen, etc. Dat willen wij graag zo houden. U kunt ons daarbij helpen met een kleine, vrijwillige bijdrage. Ieder bedrag is welkom. Met de groene knop hiernaast is dat zó geregeld. Dankuwel.
inloggen
×

Mijn Crescas

Inloggen met gebruikersnaam & wachtwoord






Zonder wachtwoord snel inloggen?

Columns

Weblogs disclaimer

Leo Frijda

Van 2009 tot en met 2016 schreef Leo Frijda literaire columns voor Crescas. Najaar 2011 publiceerde Amphora Books een deel van zijn columns onder de titel ''Het jodendom laat je niet los''. Eveneens bij Amphora Books verscheen begin 2015 ''Op het balkon van de elektrische tram'', een verzameling door hem geschreven opstellen over en rondom Franz Kafka.

vrijdag 19 oktober 2012

De hoofdpersoon van De man die niet ophield met slapen voert gesprekken met zijn vermoorde familieleden. Zo staat het in de vorige nieuwsbrief van Crescas waarin de nieuwe roman van Appelfeld werd aangekondigd. Vanuit het perspectief van Aharon, de slapende jongen, is dat correct maar het behoeft wel een aanvulling. Met opzet had ik er voor gekozen aan het eind van mijn column van afgelopen week de zinnen Wacht tot je vader uit de kampen is teruggekeerd en Hij zal je helpen over te nemen, hoewel die eigenlijk niet bij elkaar staan maar op verschillende plaatsen aan het eind van de roman. In één van de nachtelijk gesprekken had de moeder al aan Aharon verteld dat zijn vader uit de kampen was teruggekeerd.

Dit komt overeen met wat Appelfeld daadwerkelijk heeft meegemaakt. Appelfeld heeft in 1950 zijn vader in Israël teruggevonden, een heel emotionele ervaring waar hij nooit over heeft geschreven. In interviews heeft hij er wel melding van gemaakt. Zie Haaretz van 5 april 2010. Ook in dat interview zegt Appelfeld: my father helped me to reconstruct much of my memories.

Dit betekent niet dat de boeken van Appelfeld met die herinneringen samenvallen. Al mijn boeken weerspiegelen mijn persoonlijke ervaringen, zei Appelfeld, maar zij zijn niet ‘het verhaal van mijn leven’. Vorige week heb ik er al op gewezen dat het gaat om imaginary autobiography. Neem de vaderfiguur in de boeken van Appelfeld. In De man die niet ophield met slapen is de vader een zakenman die ook schrijft, maar voor zijn boeken geen uitgever vindt. In Het tijdperk der wonderen daarentegen is de vader een gevierd schrijver, bevriend met Stefan Zweig. Al komt ook hij als Joods schrijver steeds meer onder vuur te liggen. Eén aspect vind je in beide boeken terug, de grote bewondering van de vader voor Kafka. Vader was een gezworen aanhanger van Kafka, staat in Het tijdperk der wonderen.

In De man die niet ophield met slapen had de vader al voor de oorlog verhalen van Kafka gelezen. Als Aharon na de oorlog de verhalen van Kafka onder ogen krijgt, denkt hij aan zijn vader. Hij herinnert zich hoe zijn vader vroeger een boek met verhalen van Kafka in zijn hand had gehouden en had uitgeroepen: zo moet men schrijven, Kafka is mijn broeder die de boeien in de storm van deze tijd verbroken heeft, nu weten we wie we zijn en welke plaats we in deze wereld innemen! Aharon op zijn beurt leest en herleest het verhaal Een plattelandsdokter (Ein Landarzt). Zo’n verhaal had hij nog nooit gehoord. Hij begrijpt waarom zijn vader dit verhaal op zichzelf had betrokken en waarom het verbreken van de boeien ook een verwijt aan zichzelf inhield.

Dat de vader uit de boeken van Appelfeld Kafka las, was in het vooroorlogse Czernowitz niet uitzonderlijk. Zvi Yavetz vertelt in zijn herinneringen aan Czernowitz dat in de woonkamer van de gegoede burgerij meestal een boekenkast stond met de werken van onder meer Jakob Wassermann, Stefan Zweig, Joseph Roth, Lion Feuchtwanger en Thomas Mann. Zij die werkelijk belangstelling voor literatuur hadden, schrijft Yavetz, lazen ook Rilke, Kafka en Trakl. Uit de herinneringen van Edith Silbermann weten we dat haar latere man Jacob Silbermann alle in die tijd verkrijgbare boeken van Kafka in zijn bezit had, waaronder Ein Landarzt. Die boeken heeft hij onder barre omstandigheden steeds kunnen meenemen. Paul Celan was met Edith en Jacob Silbermann bevriend en via hen met het werk van Kafka bekend. Celan zal zich zijn leven lang met Kafka bezig houden.

Ook voor Appelfeld is Kafka een voorbeeld. Uitgebreid komt dat aan de orde in het gesprek met Philip Roth, afgedrukt in Beyond despair. Als Roth naar Kafka vraagt, antwoordt Appelfeld eerst dat hij Kafka in de jaren vijftig in Israël heeft ontdekt.

He spoke to me in my mother tonque, German, not the German of the Germans but the German of the Habsburg Empire, of Vienna, Praque and Czernowitz, with its special tone, which, by the way, the Jews worked hard to create.

Wie van die speciale intonatie nog iets wil horen, kan Celan beluisteren als hij de Todesfuge voordraagt. Het is op YouTube te vinden. Celan spreekt bijvoorbeeld het woord eng uit als enk.

Appelfeld heeft in De man die niet ophield met slapen beschreven hoe Aharon Hebreeuws leert. Tegenover Roth maakt hij ook een verrassende opmerking over de Hebreeuwse notitieboekjes van Kafka:

I found a palpable embodiment of Kafka’s Jewish involvement in his Hebrew handwriting, for he had studied Hebrew and knew it. His handwriting is clear and amazingly beautifull, showing his effort and concentration as in his German handwriting, but his Hebrew handwriting has an additional aura of Love for the isolated letter.

Het lezen van Kafka, net zo’n Joodse man als hijzelf, gaf Appelfeld een schok van herkenning. Tegen Philip Roth zegt hij:

... another discovery showed me that behind the mask of placelessness and homelessness in his work stood a Jewish man, like me, from a half-assimilated family, whose Jewish values had lost their content, and whose inner space was barren and haunted.

The marvelous thing is that the bareness brought him not to self-denial or self-hatred but rather to a kind of tense curiosity about every Jewish phenomenon, especially the Jews of Eastern Europe, the Yiddish language, the Yiddish theatre, Hassidism, Zionism, and even the idea of moving to Mandate Palestine. This is the Kafka of his journals, which are no less gripping than his works.

Dit alles kan ik goed met Appelfeld meevoelen. Ook ik herken in het werk van Kafka eigen onzekerheden en angsten en ik ontkom er niet aan Kafka te lezen vanuit mijn eigen Joodse achtergrond. Diens romans en verhalen zijn echter niet voor niets losgezongen van plaats en tijd waardoor elke beperkende uitleg vooral iets zegt van de lezer.

Roth constateert dat in Appelfeld’s roman Badenheim 1939 de historische context eveneens ontbreekt. Onduidelijk blijft wat de in Badenheim verblijvende Joden hebben misdaan en waarom zij in die plaats worden vastgehouden en naar Polen moeten gaan. Roth: Hardship generally fells your Jews the way the overpowering ordeal descends, in Kafka, on his victims: inexplicably out of nowhere, in a society seemingly without history or politics. Inderdaad, antwoordt Appelfeld, de historische uitleg ontbreekt in mijn boek. Maar, voegt hij eraan toe, die zou ik ook niet kunnen geven, de motieven van de moordenaars begreep ik niet en begrijp ik nog steeds niet.

Op de vergelijking met Kafka gaat Appelfeld in dit verband verder niet in. En dat is maar goed ook. De naoorlogse lezer van Appelfeld vult zelf de historische context in. Het werk van Kafka laat dat op die manier niet toe.

In Het verhaal van een leven schrijft Appelfeld:

Lange tijd zat ik gevangen in de betovering van Kafka. Kafka stond in mijn bewustzijn veel meer in verband met joodse mystiek en chassidisme dan met de literatuur van de joodse Verlichting en het grootste deel van de moderne literatuur van Israël. Alleen bij Agnon vond ik nadien het echte verlangen naar het mysterie.

Appelfeld heeft zich niet alleen in Kafka maar ook in Agnon herkend. Agnon is niet het onderwerp van deze column. Maar wel nog dit. In Het verhaal van een leven merkt Appelfeld op dat Agnon hem duidelijk heeft gemaakt dat een mens zijn geboortestad overal mee naar toe kan nemen. Agnon leerde mij, schrijft Appelfeld, dat het verleden, ook het moeilijkste, geen verminking of schande is maar een levensbron. En zo zijn we toch weer bij De man die niet ophield met slapen, de nieuwe roman van Appelfeld die u beslist moet lezen.

Delen |

Uw reactie:

vul de beveiligings-code in
jan 2017Een laatste column
okt 2016Kafka’s dierentuin
okt 2016De verbanning van de dood
sep 2016De kleine marktplaats Sadagora
sep 2016Irmgard Keun
aug 2016Brody
jul 2016Clarice Lispector
jun 2016Vuurontstekers
mei 2016Itzik Manger uit Czernowitz
apr 2016Tel me bij de amandelen
apr 2016Stadt der Dichter
apr 2016Tsjernivtsi
mrt 2016Langs de zuidelijke Boeg
mrt 2016In de schaduw van een boom
feb 2016Lin Jaldati
feb 2016Winternabijheid
jan 2016Bleib gesund!
dec 20152015
dec 2015Ruiter in de wolken
nov 2015Hommage aan Andreas Burnier
sep 2015'Jij schrijdt in trotse vrijheid'
sep 2015Een handvol sneeuw
aug 2015Schaduwen van het verleden
aug 2015Onze geschiedenis
jul 2015Damals im Romanischen Café
jul 2015Café Grössenwahn, Königin aller Cafés
jun 2015Kurt Löb
mei 2015Van hagedissen en ratten
mei 2015De benoemer en de verzwijger
apr 2015Aghed
feb 2015Asperges en gevulde eieren
jan 2015Op het spoor van Patrick Modiano
jan 2015Terugblik
nov 2014Mooie series
nov 2014Met een boek naar het museum
aug 2014Appie Drielsma (1937-2014)
jul 2014Opzij geschoven en gezwegen
jul 2014Exilliteratuur
jun 2014Kurt Lehmann of ook Konrad Merz
mei 2014Hommage
mei 2014Joseph Roth (1894-1939)
mei 2014Kafka en de Joden uit Galicië
mei 2014Schrijf dat op, Kisch!
apr 2014Kafka augustus 1914
feb 2014Heine, een voorproefje
jan 2014Kafka's raam
jan 2014Arnold Zweig en Hermann Struck
jan 2014Arnold Zweig
dec 2013Mijn lijstje 2013
dec 2013Nogmaals Jacob Israel de Haan
nov 2013Austerlitz
nov 2013W.G. Sebald
okt 2013Freud, Kafka en Wenen
sep 2013Marcel Reich-Ranicki (1920-2013)
sep 2013De beslissing
aug 2013Dan Pagis
aug 2013jewsandwords
aug 2013Voor de wet
jun 2013De groeten van meneer Onhandig (2)
jun 2013De groeten van meneer Onhandig (1)
mei 2013Klassenfoto met Walter Benjamin
mei 2013Amsterdam
apr 2013Treinreis naar Czernowitz
apr 2013Het Odessa van Jabotinsky
mrt 20131913
feb 2013Selma Meerbaum-Eisinger
feb 2013Van majestueuze katten en onmuzikale schrijvers
jan 2013Ravensbrück
jan 2013Milena Jesenská
dec 2012Mijn lijstje 2012
dec 2012Varia
nov 2012Schiller in Barnow
nov 2012De gedaanteverwisseling
nov 2012Joseph Schmidt
okt 2012Rondom Kafka (2)
okt 2012Appelfeld en Kafka
okt 2012Appelfeld en de taal
sep 2012Met Kafka naar de synagoge
sep 2012Rondom Kafka
aug 2012Vriendschap
jul 2012Kalman Polgar
jul 2012Een knipoog naar Max Brod
jun 2012Steinbarg en Manger
jun 2012Josef Burg
jun 2012Klara Blum
mei 2012Mythos Czernowitz
mei 2012De odyssee van Edgar Hilsenrath
mei 2012Nacht in Mogilev-Podolski
apr 2012Sereth
apr 2012Eichmann in Wenen
apr 2012Anna Seghers ontmoet Franz Kafka
mrt 2012Anna Seghers
mrt 2012Netty Reiling
mrt 2012Fallada past zich aan
feb 2012Nico Rost en Hans Fallada
feb 2012Karel van het Reve
feb 2012Kafka, Brenner en Feuchtwanger
jan 2012Holocaust Memorial Day
jan 2012De heerlijkheid van het leven
jan 2012Wassermann, Roth en Nederland
dec 2011De Hoge Raad buigt mee
dec 2011Isaak Babel
dec 2011Gerron
nov 2011Aharon Barak
nov 2011Abraham Mapu
nov 2011Naar Kaunas
okt 2011Briefwisseling Roth en Zweig (2)
okt 2011Briefwisseling Roth en Zweig (1)
okt 2011Rabbi Nachman en Kafka (2)
sep 2011Rabbi Nachman en Kafka (1)
sep 2011Czernowitz 1907
jul 2011Kafka in Berlijn
jul 2011Met Joseph Roth naar Berlijn
jul 2011Joseph Roth in Amsterdam
jun 2011Ik teken het gezicht van de tijd
jun 2011Het Joodse geheugen
jun 2011De memoires van Claude Lanzmann
apr 2011Heinrich Heine in Jeruzalem
apr 2011Jiri Weil houdt van katten
apr 2011Jiri Weil, getuige
apr 2011Laurent Binet, HhhH
mrt 2011Dan Porat, The Boy
mrt 2011De geheugenhut
mrt 2011The Search Committee
mrt 2011De Finklerkwestie
feb 2011Stefan Zweig, Joods schrijver
feb 2011Stefan Zweig, verdreven Europeaan
feb 2011Kisch, der rasende Reporter
jan 2011Verkeerde grootouders
jan 2011Ilse Aichinger en Kafka
jan 2011Perec, een leeservaring
jan 2011Van Kafka naar Perec
dec 2010Kafka, Weltsch en het zionisme (2)
dec 2010Kafka, Weltsch en het zionisme (1)
dec 2010Franz Kafka en Mania Tschissik
nov 2010Franz Kafka en Jizchak Löwy
nov 2010Erich Fried
nov 2010Harry Mulisch is zelf een mens
nov 2010Hannah Arendt en Gershom Scholem (2)
okt 2010Hannah Arendt en Gershom Scholem (1)
okt 2010Alexander Granach: ‘Da geht ein Mensch’
okt 2010Karl Emil Franzos: ‘Der Pojaz’
okt 2010Karl Emil Franzos: Zweigeist
sep 2010Hans Keilson
sep 2010Een intelligent hart
sep 2010Ernst Toller
sep 2010Jakob Wassermann: gebroken moralist
aug 2010Jakob Wassermann: Duitser en Jood
aug 2010Byron en de Joden
jul 2010Rathenau, ein begeisterter Deutscher, ein aufrechter Jude
jul 2010Walther Rathenau: Höre, Israel!
jun 2010Multatuli en de Joden
jun 2010Multatuli en W.A. Paap
jun 2010Herman de Man: Jood onder de boeren
mei 2010Herman de Man: ik ben een Jood
mei 2010Carry van Bruggen: een moedige Jodin
mei 2010Carry van Bruggen: De verlatene
apr 2010Carry van Bruggen: Seideravond
apr 2010Izak de Haan
apr 2010Carry van Bruggen
apr 2010Franz Baermann Steiner: Gebet im Garten
mrt 2010Franz Baermann Steiner: Praag, Jeruzalem, Oxford
mrt 2010Assaf Gavron
mrt 2010Celan en Bachmann (2)
mrt 2010Celan en Bachmann (1)
feb 2010Georg Hermann, een beschaafde Duitse Jood
feb 2010Heinz Liepmann bestraft
feb 2010Tussen orthodoxie en assimilatie
jan 2010Soma Morgenstern in de vergeethoek
jan 2010Hooligan in Roemenië
jan 2010Nogmaals Feuchtwanger
jan 2010Het succes van Feuchtwanger
dec 2009Paul Hellmann, medeaanklager
dec 2009Lezen over Auschwitz
nov 2009Ernst Weiss
nov 2009Bruno Schulz
nov 2009De zwarte zwaan van Israël
okt 2009Kafka en Else Lasker-Schüler
okt 2009Rahel Varnhagen
okt 2009Jacob Israël de Haan
okt 2009Noem het slaap
okt 2009Ongemakkelijk
sep 2009Bernard Malamud
sep 2009Leo Perutz
sep 2009De kant van Jeanne Weil
sep 2009De familie Pringsheim
aug 2009Simone Veil
aug 2009Grete Weil
jun 2009Heinrich Heine
jun 2009Ferrara
mei 2009Imre Kertész
mei 2009Aharon Appelfeld
mei 2009Joseph Roth (2)
apr 2009Joseph Roth (1)
apr 2009Zoektochten
mrt 2009Tegen het vergeten
mrt 2009Jeruzalem stond om ons heen
mrt 2009Berditsjev
mrt 2009Engführung
feb 2009Het lezen van Celan
feb 2009Moederland woord
feb 2009Abraham Sonne
feb 2009Canetti en het jodendom
jan 2009Dora Diamant
jan 2009Kafka en het zionisme
jan 2009Canon