sluiten
×
Mogen wij u om een kleine bijdrage vragen om het werk van Crescas blijvend mogelijk te maken? Alle content op deze website is vrij toegankelijk: de wekelijkse columns, video’s, geluidsbestanden, artikelen, etc. Dat willen wij graag zo houden. U kunt ons daarbij helpen met een kleine, vrijwillige bijdrage. Ieder bedrag is welkom. Met de groene knop hiernaast is dat zó geregeld. Dankuwel.
inloggen
×

Mijn Crescas

Inloggen met gebruikersnaam & wachtwoord






Zonder wachtwoord snel inloggen?

Columns

Weblogs disclaimer

Leo Frijda

Van 2009 tot en met 2016 schreef Leo Frijda literaire columns voor Crescas. Najaar 2011 publiceerde Amphora Books een deel van zijn columns onder de titel ''Het jodendom laat je niet los''. Eveneens bij Amphora Books verscheen begin 2015 ''Op het balkon van de elektrische tram'', een verzameling door hem geschreven opstellen over en rondom Franz Kafka.

vrijdag 10 februari 2012

Wie eenmaal het lezen heeft ontdekt, kan er niet meer mee ophouden. Er zijn altijd weer ontdekkingen die uitzicht bieden op paden die daarna beslist ook bewandeld moeten worden. Van het een komt het ander en zo houdt het nooit op. Gelukkig maar. De Eeuwige heeft een beperkt aantal letters geschapen en het daarna aan de mens overgelaten om in alle vrijheid met die letters ontelbare boeken te schrijven. Daarvan maakt de mens dankbaar gebruik.

Enkele weken geleden besprak ik de roman van Kumpfmüller over Franz Kafka en Dora Diamant. Ook door die roman kwamen andere schrijvers in beeld. Als Kafka van zijn uitgever het contract voor zijn laatste verhalenbundel, Een Hongerkunstenaar, heeft ontvangen en daarna afscheid neemt van een vriendin van Dora die naar Palestina gaat, macht er Scherze, wenigstens ein reicher Mann wird er in Kürze sein, ziemlich berühmt, wenn er sich nicht irrt, mindestens so berühmt wie Brenner.

Kumpfmüller zal Brenner hebben gekozen omdat Kafka deze schrijver in zijn brieven enkele malen noemt. Vanuit Berlijn schrijft hij oktober 1923 aan Max Brod:

Ik lees een beetje Hebreeuws, voornamelijk een roman van Brenner, maar het valt mij erg zwaar, toch is in weerwil van alle bezwaren het lezen van tot nu toe dertig bladzijden geen prestatie waarmee men zich kan rechtvaardigen, als er over vier weken rekenschap wordt geëist. (...) Als roman geeft het boek mij overigens niet veel plezier. Ik had altijd eerbied voor Brenner, ik weet niet precies waarom, het was een mengsel van wat ik gehoord en gefantaseerd had, altijd werd er over zijn leed gesproken. En ‘leed in Palestina’?

Ook aan Robert Klopstock schrijft Kafka oktober 1923 over Brenner:

(...) nu ben ik vier weken hier en heb 32 bladzijden in een roman van Brenner gelezen, dus iedere dag een pagina. ‘Schechól uchischalón’ heet het boek, los jij die chemische formule maar op. Een voor mij in ieder opzicht moeilijk boek en niet erg goed. Pua heeft mij twee keer bij het lezen geholpen, maar nu heb ik haar in bijna veertien dagen niet gezien.

In een volgende brief aan Klopstock voegt Kafka een P.S. toe:

‘Schechol uchischalon’ zijn twee zelfstandige naamwoorden, die ik ook niet goed begrijp, in ieder geval proberen ze het wezen van het ongeluk uit te drukken. ‘Schechol’ betekent letterlijk kinderloosheid, dus misschien onvruchtbaarheid, zinloze inspanning en ‘kischalon’ betekent letterlijk: struikelen, vallen.

In Praag had Kafka Hebreeuwse les gekregen van Pua Ben-Tovim (1903-1991). Zij was geboren in Jeruzalem en sprak vloeiend Hebreeuws. Pua had Kafka het boek van Brenner aangeraden, als leerstof maar waarschijnlijk ook omdat het de beschrijving is van de poging een nieuw leven in Palestina op te bouwen. In 1923 was Pua naar Berlijn gegaan en toen Kafka daar september van dat jaar eveneens was gaan wonen, heeft zij hem enkele malen bezocht. Als Kafka oktober 1923 schrijft dat hij van het lezen van de roman van Brenner rekenschap moet afleggen, zal dat op Pua slaan. Met Pua heeft hij echter daarna weinig contact meer gehad. Kafka leefde samen met Dora Diamant, die bovendien ook Hebreeuws sprak, en Pua had in Berlijn haar toekomstige man, Joseph Menczel, ontmoet.


Brenner

Breakdown and Bereavement

De roman van Brenner is in 1920 verschenen, maar was al enkele jaren eerder geschreven. Aan de door mij geraadpleegde Engelse vertaling, Breakdown and Bereavement, gaat een inleiding vooraf van de vertaler, Hillel Halkin.

Josef Chaim Brenner is in 1881 in Novy Mlini (Oekraïne) geboren. In 1909 ging hij naar Palestina. Tijdens de rellen van mei 1921 in Jaffa was Brenner één van de slachtoffers. Nog slechts enkele weken daarvoor had Brenner, lees ik bij Halkin, published an emotional appeal for Arab-Jewish understanding in the Hebrew Press. De kibboets Givat Brenner is naar Brenner vernoemd. Ook is hij de naamgever van een literaire prijs.

Brenner schreef in het Hebreeuws en heeft een belangrijke bijdrage geleverd aan de ontwikkeling van het moderne Hebreeuws, hoewel over de literaire betekenis van zijn werk verschillend wordt gedacht. Halkin meent dat Breakdown and Bereavement eigenlijk slechts een voorlopige versie was die nog had moeten worden geredigeerd. Niettemin beschouwt hij het als een ontroerend boek dat ons een kijk biedt op Joods leven aan het begin van de vorige eeuw. De roman offers us a last, lingering glimpse of Palestinian life in the twilight days of the Ottoman Empire, when the horse-drawn carriage still vied with the railway and the country slumbered in peace if not prosperity, undisturbed by warring nationalisms and the forces of modernity, though clouds were already thick on the horizon.

Kafka vond het maar een moeilijk boek en niet erg goed. Dat is niet onbegrijpelijk als je bedenkt dat Kafka zich de Hebreeuwse tekst eigen moest maken en nog niet verder was gekomen dan de eerste dertig bladzijden.

Brenner heeft ook boeken van andere schrijvers in het Hebreeuws vertaald, o.a. Schuld en boete van Dostojewski. Men heeft hem ook wel met Dostojewski vergeleken maar zulke vergelijkingen zijn vrijwel altijd weinig verhelderend. Op de omslag van de kort geleden in het Nederlands vertaalde verhalenbundel van Etgar Keret, Verrassing, staat enkele malen vermeld dat deze verhalen doen denken aan Kafka. Nu heb ik Keret met heel veel plezier gelezen. De Nederlandse titel is ook goed gekozen want het zijn verrassende, geestige en vooral ook absurdistische verhalen. Maar laat die oppervlakkige verwantschap met Kafka maar zitten.

Het schrijven over schrijvers schijnt een trend te zijn in Duitsland. Vorig jaar heeft niet allen Kumpfmüller zich daaraan gewaagd, ook Klaus Modick. Hij schreef Sunset, een roman over de laatste jaren van Lion Feuchtwanger in Pacific Palisades. Zu den Romanen von Kafka habe ich kein Verhältnis, heeft Feuchtwanger eens geschreven. De soms wat erg breedvoerige Feuchtwanger en Kafka zijn ook wel geheel andere schrijvers. Maar dit terzijde.

Aan de westkust van Amerika, een paradijs in sombere tijden, hadden na 1933 meer intellectuelen en kunstenaars een toevlucht gevonden. Ze zijn geportretteerd in een fraai geïllustreerd boek van Thomas Blubacher dat eveneens vorig jaar is verschenen.


Sunset

Paradies in schwerer Zeit

Op de boekomslag rechts staat Feuchtwanger afgebeeld met kat. Mit der Inspiration, moet hij eens tegen Bertold Brecht hebben gezegd, verhalte es sich wie mit einer Katze: Sie kommt nicht, wenn man sie ruft, sondern sie kommt, wenn es ihr passt.

Het laatste deel van de ‘Wartesaal’-Trilogie van Lion Feuchtwanger draagt de titel Exil. Het in oktober 1939 door Feuchtwanger geschreven nawoord eindigt zo:

Ich selber bin im tiefsten überzeugt, dass die ungeheure, blutige Groteske, die sich in uns und an uns allen austobt, enden muss mit dem Sieg der Vernunft über die Dummheit. Ich bin überzeugt, dass mir der Ausgang dieses Krieges die Rückkehr nach Deutschland erlauben und mir die Möglichkeit geben wird, den Roman-Zyklus ‘Der Wartesaal’ mit einem Epilog ‘Rückkehr’ zu beschliessen.

Feuchtwanger, zie mijn columns van 8 en 15 januari 2010, is in 1940 via Lissabon naar Amerika gegaan. Naar Duitsland is hij niet meer teruggekeerd. Van een epiloog op de ‘Wartesaal’-Trilogie is het nooit gekomen.

Modick heeft met Sunset een mooie roman geschreven over een oudere Lion Feuchtwanger die terugkijkt op zijn leven. Samen met Paradies in schwerer Zeit geeft het een beeld hoe de uitgeweken schrijvers in Amerika een veelal tijdelijke woonplaats vonden.

Sunset speelt zich af in 1956, twee jaar voor de dood van Feuchtwanger, als hij bericht ontvangt van het overlijden van Bertold Brecht die tot 1947 in het nabij gelegen Santa Monica woonde en met wie hij had samengewerkt en ook bevriend was. Vlak voor zijn vertrek in 1947 was Brecht nog op bezoek geweest bij de Feuchtwangers in hun fraaie huis aan de Paseo Miramar. Daar is een foto van.


Zu zweit sassen sie auf der steinernen Bank
auf der Terrasse unter dem Eukalyptusbaum.

In 1956 schreef Feuchtwanger aan Jefta und Seine Tochter, zijn laatste roman, weer een Joods thema. Een Nederlandse vertaling is in 2008 verschenen bij Uitgeverij De Vuurbaak. De moeder van Feuchtwanger moet eens aan Marta, zijn vrouw, hebben gevraagd waarom haar zoon in zijn boeken steeds Joodse thema’s behandelde. Weil er darin sich selbst und seine gesellschaftliche Situation spiegeln konnte, antwoordde Marta. Dit las ik in het boek van Manfred Flügge over Die vier Leben der Marta Feuchtwanger. Flügge schrijft ook:

Aber welches wäre die ‘Heimat’ eines jüdischen Intellektuellen aus dem München der ersten Hälfte des 20. Jahrhunderts? Die letzte Geschichte, die Lion Feuchtwanger erzählt, ist ein Stück aus der Bibel, die Geschichte des Richters Jefta, der seine Tochter dem unsichtbaren Gott opfert und später eine neue, gerechte, friedliche und gläubige Gesellschaft errichtet. Diese Gotteserfindung und Staatsgründung kann als Verteidigung des Judentums und des jüdischen Selbstbewusstseins und letzlich auch des Staates Israel gelesen werden, als Erfüllung einer utopischen Hoffnung, eines bewahrten Glaubens, um den Preis unsagbarer Opfer.

Modick laat in zijn roman Feuchtwanger ook nog de mooie zin zeggen: Die Literatur ist das Gedächtnis der Menschheit, das die Juden mehr als jedes andere Volk gepflegt haben. Ja, de Eeuwige heeft ons met die letters een prachtig geschenk gegeven.

Delen |

Uw reactie:

vul de beveiligings-code in
jan 2017Een laatste column
okt 2016Kafka’s dierentuin
okt 2016De verbanning van de dood
sep 2016De kleine marktplaats Sadagora
sep 2016Irmgard Keun
aug 2016Brody
jul 2016Clarice Lispector
jun 2016Vuurontstekers
mei 2016Itzik Manger uit Czernowitz
apr 2016Tel me bij de amandelen
apr 2016Stadt der Dichter
apr 2016Tsjernivtsi
mrt 2016Langs de zuidelijke Boeg
mrt 2016In de schaduw van een boom
feb 2016Lin Jaldati
feb 2016Winternabijheid
jan 2016Bleib gesund!
dec 20152015
dec 2015Ruiter in de wolken
nov 2015Hommage aan Andreas Burnier
sep 2015'Jij schrijdt in trotse vrijheid'
sep 2015Een handvol sneeuw
aug 2015Schaduwen van het verleden
aug 2015Onze geschiedenis
jul 2015Damals im Romanischen Café
jul 2015Café Grössenwahn, Königin aller Cafés
jun 2015Kurt Löb
mei 2015Van hagedissen en ratten
mei 2015De benoemer en de verzwijger
apr 2015Aghed
feb 2015Asperges en gevulde eieren
jan 2015Op het spoor van Patrick Modiano
jan 2015Terugblik
nov 2014Mooie series
nov 2014Met een boek naar het museum
aug 2014Appie Drielsma (1937-2014)
jul 2014Opzij geschoven en gezwegen
jul 2014Exilliteratuur
jun 2014Kurt Lehmann of ook Konrad Merz
mei 2014Hommage
mei 2014Joseph Roth (1894-1939)
mei 2014Kafka en de Joden uit Galicië
mei 2014Schrijf dat op, Kisch!
apr 2014Kafka augustus 1914
feb 2014Heine, een voorproefje
jan 2014Kafka's raam
jan 2014Arnold Zweig en Hermann Struck
jan 2014Arnold Zweig
dec 2013Mijn lijstje 2013
dec 2013Nogmaals Jacob Israel de Haan
nov 2013Austerlitz
nov 2013W.G. Sebald
okt 2013Freud, Kafka en Wenen
sep 2013Marcel Reich-Ranicki (1920-2013)
sep 2013De beslissing
aug 2013Dan Pagis
aug 2013jewsandwords
aug 2013Voor de wet
jun 2013De groeten van meneer Onhandig (2)
jun 2013De groeten van meneer Onhandig (1)
mei 2013Klassenfoto met Walter Benjamin
mei 2013Amsterdam
apr 2013Treinreis naar Czernowitz
apr 2013Het Odessa van Jabotinsky
mrt 20131913
feb 2013Selma Meerbaum-Eisinger
feb 2013Van majestueuze katten en onmuzikale schrijvers
jan 2013Ravensbrück
jan 2013Milena Jesenská
dec 2012Mijn lijstje 2012
dec 2012Varia
nov 2012Schiller in Barnow
nov 2012De gedaanteverwisseling
nov 2012Joseph Schmidt
okt 2012Rondom Kafka (2)
okt 2012Appelfeld en Kafka
okt 2012Appelfeld en de taal
sep 2012Met Kafka naar de synagoge
sep 2012Rondom Kafka
aug 2012Vriendschap
jul 2012Kalman Polgar
jul 2012Een knipoog naar Max Brod
jun 2012Steinbarg en Manger
jun 2012Josef Burg
jun 2012Klara Blum
mei 2012Mythos Czernowitz
mei 2012De odyssee van Edgar Hilsenrath
mei 2012Nacht in Mogilev-Podolski
apr 2012Sereth
apr 2012Eichmann in Wenen
apr 2012Anna Seghers ontmoet Franz Kafka
mrt 2012Anna Seghers
mrt 2012Netty Reiling
mrt 2012Fallada past zich aan
feb 2012Nico Rost en Hans Fallada
feb 2012Karel van het Reve
feb 2012Kafka, Brenner en Feuchtwanger
jan 2012Holocaust Memorial Day
jan 2012De heerlijkheid van het leven
jan 2012Wassermann, Roth en Nederland
dec 2011De Hoge Raad buigt mee
dec 2011Isaak Babel
dec 2011Gerron
nov 2011Aharon Barak
nov 2011Abraham Mapu
nov 2011Naar Kaunas
okt 2011Briefwisseling Roth en Zweig (2)
okt 2011Briefwisseling Roth en Zweig (1)
okt 2011Rabbi Nachman en Kafka (2)
sep 2011Rabbi Nachman en Kafka (1)
sep 2011Czernowitz 1907
jul 2011Kafka in Berlijn
jul 2011Met Joseph Roth naar Berlijn
jul 2011Joseph Roth in Amsterdam
jun 2011Ik teken het gezicht van de tijd
jun 2011Het Joodse geheugen
jun 2011De memoires van Claude Lanzmann
apr 2011Heinrich Heine in Jeruzalem
apr 2011Jiri Weil houdt van katten
apr 2011Jiri Weil, getuige
apr 2011Laurent Binet, HhhH
mrt 2011Dan Porat, The Boy
mrt 2011De geheugenhut
mrt 2011The Search Committee
mrt 2011De Finklerkwestie
feb 2011Stefan Zweig, Joods schrijver
feb 2011Stefan Zweig, verdreven Europeaan
feb 2011Kisch, der rasende Reporter
jan 2011Verkeerde grootouders
jan 2011Ilse Aichinger en Kafka
jan 2011Perec, een leeservaring
jan 2011Van Kafka naar Perec
dec 2010Kafka, Weltsch en het zionisme (2)
dec 2010Kafka, Weltsch en het zionisme (1)
dec 2010Franz Kafka en Mania Tschissik
nov 2010Franz Kafka en Jizchak Löwy
nov 2010Erich Fried
nov 2010Harry Mulisch is zelf een mens
nov 2010Hannah Arendt en Gershom Scholem (2)
okt 2010Hannah Arendt en Gershom Scholem (1)
okt 2010Alexander Granach: ‘Da geht ein Mensch’
okt 2010Karl Emil Franzos: ‘Der Pojaz’
okt 2010Karl Emil Franzos: Zweigeist
sep 2010Hans Keilson
sep 2010Een intelligent hart
sep 2010Ernst Toller
sep 2010Jakob Wassermann: gebroken moralist
aug 2010Jakob Wassermann: Duitser en Jood
aug 2010Byron en de Joden
jul 2010Rathenau, ein begeisterter Deutscher, ein aufrechter Jude
jul 2010Walther Rathenau: Höre, Israel!
jun 2010Multatuli en de Joden
jun 2010Multatuli en W.A. Paap
jun 2010Herman de Man: Jood onder de boeren
mei 2010Herman de Man: ik ben een Jood
mei 2010Carry van Bruggen: een moedige Jodin
mei 2010Carry van Bruggen: De verlatene
apr 2010Carry van Bruggen: Seideravond
apr 2010Izak de Haan
apr 2010Carry van Bruggen
apr 2010Franz Baermann Steiner: Gebet im Garten
mrt 2010Franz Baermann Steiner: Praag, Jeruzalem, Oxford
mrt 2010Assaf Gavron
mrt 2010Celan en Bachmann (2)
mrt 2010Celan en Bachmann (1)
feb 2010Georg Hermann, een beschaafde Duitse Jood
feb 2010Heinz Liepmann bestraft
feb 2010Tussen orthodoxie en assimilatie
jan 2010Soma Morgenstern in de vergeethoek
jan 2010Hooligan in Roemenië
jan 2010Nogmaals Feuchtwanger
jan 2010Het succes van Feuchtwanger
dec 2009Paul Hellmann, medeaanklager
dec 2009Lezen over Auschwitz
nov 2009Ernst Weiss
nov 2009Bruno Schulz
nov 2009De zwarte zwaan van Israël
okt 2009Kafka en Else Lasker-Schüler
okt 2009Rahel Varnhagen
okt 2009Jacob Israël de Haan
okt 2009Noem het slaap
okt 2009Ongemakkelijk
sep 2009Bernard Malamud
sep 2009Leo Perutz
sep 2009De kant van Jeanne Weil
sep 2009De familie Pringsheim
aug 2009Simone Veil
aug 2009Grete Weil
jun 2009Heinrich Heine
jun 2009Ferrara
mei 2009Imre Kertész
mei 2009Aharon Appelfeld
mei 2009Joseph Roth (2)
apr 2009Joseph Roth (1)
apr 2009Zoektochten
mrt 2009Tegen het vergeten
mrt 2009Jeruzalem stond om ons heen
mrt 2009Berditsjev
mrt 2009Engführung
feb 2009Het lezen van Celan
feb 2009Moederland woord
feb 2009Abraham Sonne
feb 2009Canetti en het jodendom
jan 2009Dora Diamant
jan 2009Kafka en het zionisme
jan 2009Canon