sluiten
×
Mogen wij u om een kleine bijdrage vragen om het werk van Crescas blijvend mogelijk te maken? Alle content op deze website is vrij toegankelijk: de wekelijkse columns, video’s, geluidsbestanden, artikelen, etc. Dat willen wij graag zo houden. U kunt ons daarbij helpen met een kleine, vrijwillige bijdrage. Ieder bedrag is welkom. Met de groene knop hiernaast is dat zó geregeld. Dankuwel.
inloggen
×

Mijn Crescas

Inloggen met gebruikersnaam & wachtwoord






Zonder wachtwoord snel inloggen?

Columns

Weblogs disclaimer

Leo Frijda

Van 2009 tot en met 2016 schreef Leo Frijda literaire columns voor Crescas. Najaar 2011 publiceerde Amphora Books een deel van zijn columns onder de titel ''Het jodendom laat je niet los''. Eveneens bij Amphora Books verscheen begin 2015 ''Op het balkon van de elektrische tram'', een verzameling door hem geschreven opstellen over en rondom Franz Kafka.

vrijdag 3 december 2010

Gisteravond in Savoy Shulamit van Goldfaden, noteert Kafka op 14 oktober 1911 in zijn dagboek. Kafka beschrijft de voorstelling uitgebreid. De rol van Shulamit werd gespeeld door Mania Tschissik. Zij speelde Shulamit, noteert Kafka een week later, met losse haren waardoor haar wangen bedekt waren. Haar bleke gezicht leek een meisjesgezicht uit vroegere tijden. Kafka is zoals altijd een scherp waarnemer:

Ihr Gang bekommt leicht etwas Feierliches, da sie die Gewohnheit hat, ihre langen Arme zu heben, zu strecken und langsam zu bewegen. Besonders als sie das jüdische Nationallied sang, in den grossen Hüften schwach schaukelte und die parallel den Hüften gebogenen Arme auf und ab bewegte, mit ausgehöhlten Händen, als spiele sie mit einem fliegenden Ball.

Kafka weet zo te schrijven dat je het voor je ziet. Zijn dagboeknotities, zo is wel opgemerkt, lijken soms als een film gemonteerd. In zijn mooie opstel over Kafka in de bioscoop (opgenomen in het postuum samengestelde en onlangs in Nederlandse vertaling uitgekomen Campo Santo) gaat W.G. Sebald daar dieper op in. Ook op de dagboekaantekening van 23 oktober 1921: Nachmittag Palästinafilm. Maar daarover de volgende keer. In deze column over Mania Tschissik volstaat dat Sebald in zijn opstel ook aan haar een passage wijdt:

Wat aan fotografische beelden zo ontroerend is, is dat ze ons soms iets van gene zijde lijken toe te wuiven. Kafka wist zulke beelden, zoals uit veel van zijn dagboeknotities valt op te maken, in de werkelijkheid zelf vast te leggen met behulp van momentopnamen die hij met zijn even gevoelige als ijskoude ogen maakte. Aan mevrouw Tschissik, de Joodse actrice, merkte hij op een keer vooral ‘het in twee golven gelegde, door het gaslicht beschenen haar’ op, en iets verder in dezelfde persoonsbeschrijving komt hij op de voorbereiding van haar gezicht te spreken. ‘De poeder’, zo noteert hij, ‘die ik tot nu toe heb zien gebruiken, haat ik, maar als die witte kleur, die laag boven de huid zwevende sluier van een enigszins verdofte melkkleur door de poeder wordt veroorzaakt, dan moeten ze zich maar allemaal poederen’.


Abraham Goldfaden (1840-1908)

Na haar rol in Shulamit speelde Mania Tschissik ook in Bar Kokhba van Goldfaden en Kafka had bloemen voor haar meegebracht met op het kaartje de woorden ‘uit dankbaarheid’. Op 5 november 1911 schrijft Kafka daarover in zijn dagboek de vaak geciteerde zinnen: Ich hatte gehofft durch den Blumenstrauss meine Liebe zu ihr ein wenig zu befriedigen, es war ganz nutzlos. Es ist nur durch Literatur oder durch den Beischlaf möglich.

Kafka was in 1911 al 28 jaar maar keek als een verliefde ‘jesjiewebocher’ op afstand naar Mania Tschissik die toen 30 jaar oud was. Hij dorst haar niet rechtstreeks aan te kijken, laat staan aan te spreken, schüchterne Schwärmerei, die er für Liebe hielt, schrijft Reiner Stach, één van zijn biografen. Te betwijfelen valt of Mania Tschissik er zelf veel van heeft gemerkt.

Mania (ook wel Amalie) Tschissik was in 1881 in het Poolse Tschestochau (Czestochowa) geboren en, na van huis te zijn weggelopen, al op jonge leeftijd getrouwd met de veertien jaar oudere Emanuel Tschissik. In 1900 en 1903 werden uit dit huwelijk twee kinderen geboren, één in Warschau en één in Londen. Voor Kafka was zij aanbiddelijk en hij maakt gewag van de kracht die uit haar verschijning spreekt. Was het wel zo’n aantrekkelijke vrouw? Kafka zelf merkt al op dat bijna niemand haar hübsch vindt. Isaac Bashevis Singer (die haar vermoedelijk nooit gezien zal hebben) vermeldt in zijn vertelling Een vriend van Kafka: ‘In Praag had ze nog iets. Nu is ze lelijk’. Ernst Pawel noemt Mania Tschissik in zijn biografie over Kafka een ‘snel verwelkende vrouw’.

Guido Massino heeft in zijn boek Kafka, Löwy und das Jiddische Theater het leven van Mania Tschissik proberen te reconstrueren. En dan blijkt dat zij zich altijd voor het Jiddisje toneel is blijven inzetten. Massino heeft haar teruggevonden in Londen waar zij de naam Milly Chissick had aangenomen en zich tot in de naoorlogse jaren sterk heeft gemaakt voor een klassieke interpretatie van de stukken van Goldfaden en Gordin. Zij trad die jaren op in de Jiddisje theaters van Londen, in het Pavillon Theatre en ook in het Grand Palais, het laatste grote Jiddisje theater in Europa dat in 1970 zijn poorten moest sluiten. Mania Tschissik stierf in 1976, 95 jaar oud. Het is de vraag, schrijft Massino, of zij heeft geweten dat zij een plaats in de wereldliteratuur is gaan innemen. Ik heb me ook afgevraagd of zij Dora Diamant, de latere levensgezellin van Kafka, heeft ontmoet die zich in het Londen van na de oorlog eveneens heeft bezig gehouden met het Jiddisje theater. Noch in het boek van Massino noch in de biografie over Dora Diamant blijkt daar iets van. In het boek van Massino staat wel een foto waarop Dora Diamant in Londen samen met anderen uit de wereld van het Jiddisje theater te zien is. Maar onder hen niet Mania Tschissik.


Milly Chissick omstreeks 1950
(afbeelding uit het boek van Massino)

Er zijn wel andere foto’s van Mania Tschissik. Guido Massino heeft die in zijn boek afgedrukt. Ook een foto uit 1950 die ik in deze column overneem. Milly Chissick, zoals zij zich toen noemde, was op dat moment ongeveer 69 jaar. Het is maar de vraag of Singer en Pawel, als ze deze foto’s hadden gezien, over een lelijke, snel verwelkende vrouw hadden geschreven.

Delen |

Uw reactie:

vul de beveiligings-code in
jan 2017Een laatste column
okt 2016Kafka’s dierentuin
okt 2016De verbanning van de dood
sep 2016De kleine marktplaats Sadagora
sep 2016Irmgard Keun
aug 2016Brody
jul 2016Clarice Lispector
jun 2016Vuurontstekers
mei 2016Itzik Manger uit Czernowitz
apr 2016Tel me bij de amandelen
apr 2016Stadt der Dichter
apr 2016Tsjernivtsi
mrt 2016Langs de zuidelijke Boeg
mrt 2016In de schaduw van een boom
feb 2016Lin Jaldati
feb 2016Winternabijheid
jan 2016Bleib gesund!
dec 20152015
dec 2015Ruiter in de wolken
nov 2015Hommage aan Andreas Burnier
sep 2015'Jij schrijdt in trotse vrijheid'
sep 2015Een handvol sneeuw
aug 2015Schaduwen van het verleden
aug 2015Onze geschiedenis
jul 2015Damals im Romanischen Café
jul 2015Café Grössenwahn, Königin aller Cafés
jun 2015Kurt Löb
mei 2015Van hagedissen en ratten
mei 2015De benoemer en de verzwijger
apr 2015Aghed
feb 2015Asperges en gevulde eieren
jan 2015Op het spoor van Patrick Modiano
jan 2015Terugblik
nov 2014Mooie series
nov 2014Met een boek naar het museum
aug 2014Appie Drielsma (1937-2014)
jul 2014Opzij geschoven en gezwegen
jul 2014Exilliteratuur
jun 2014Kurt Lehmann of ook Konrad Merz
mei 2014Hommage
mei 2014Joseph Roth (1894-1939)
mei 2014Kafka en de Joden uit Galicië
mei 2014Schrijf dat op, Kisch!
apr 2014Kafka augustus 1914
feb 2014Heine, een voorproefje
jan 2014Kafka's raam
jan 2014Arnold Zweig en Hermann Struck
jan 2014Arnold Zweig
dec 2013Mijn lijstje 2013
dec 2013Nogmaals Jacob Israel de Haan
nov 2013Austerlitz
nov 2013W.G. Sebald
okt 2013Freud, Kafka en Wenen
sep 2013Marcel Reich-Ranicki (1920-2013)
sep 2013De beslissing
aug 2013Dan Pagis
aug 2013jewsandwords
aug 2013Voor de wet
jun 2013De groeten van meneer Onhandig (2)
jun 2013De groeten van meneer Onhandig (1)
mei 2013Klassenfoto met Walter Benjamin
mei 2013Amsterdam
apr 2013Treinreis naar Czernowitz
apr 2013Het Odessa van Jabotinsky
mrt 20131913
feb 2013Selma Meerbaum-Eisinger
feb 2013Van majestueuze katten en onmuzikale schrijvers
jan 2013Ravensbrück
jan 2013Milena Jesenská
dec 2012Mijn lijstje 2012
dec 2012Varia
nov 2012Schiller in Barnow
nov 2012De gedaanteverwisseling
nov 2012Joseph Schmidt
okt 2012Rondom Kafka (2)
okt 2012Appelfeld en Kafka
okt 2012Appelfeld en de taal
sep 2012Met Kafka naar de synagoge
sep 2012Rondom Kafka
aug 2012Vriendschap
jul 2012Kalman Polgar
jul 2012Een knipoog naar Max Brod
jun 2012Steinbarg en Manger
jun 2012Josef Burg
jun 2012Klara Blum
mei 2012Mythos Czernowitz
mei 2012De odyssee van Edgar Hilsenrath
mei 2012Nacht in Mogilev-Podolski
apr 2012Sereth
apr 2012Eichmann in Wenen
apr 2012Anna Seghers ontmoet Franz Kafka
mrt 2012Anna Seghers
mrt 2012Netty Reiling
mrt 2012Fallada past zich aan
feb 2012Nico Rost en Hans Fallada
feb 2012Karel van het Reve
feb 2012Kafka, Brenner en Feuchtwanger
jan 2012Holocaust Memorial Day
jan 2012De heerlijkheid van het leven
jan 2012Wassermann, Roth en Nederland
dec 2011De Hoge Raad buigt mee
dec 2011Isaak Babel
dec 2011Gerron
nov 2011Aharon Barak
nov 2011Abraham Mapu
nov 2011Naar Kaunas
okt 2011Briefwisseling Roth en Zweig (2)
okt 2011Briefwisseling Roth en Zweig (1)
okt 2011Rabbi Nachman en Kafka (2)
sep 2011Rabbi Nachman en Kafka (1)
sep 2011Czernowitz 1907
jul 2011Kafka in Berlijn
jul 2011Met Joseph Roth naar Berlijn
jul 2011Joseph Roth in Amsterdam
jun 2011Ik teken het gezicht van de tijd
jun 2011Het Joodse geheugen
jun 2011De memoires van Claude Lanzmann
apr 2011Heinrich Heine in Jeruzalem
apr 2011Jiri Weil houdt van katten
apr 2011Jiri Weil, getuige
apr 2011Laurent Binet, HhhH
mrt 2011Dan Porat, The Boy
mrt 2011De geheugenhut
mrt 2011The Search Committee
mrt 2011De Finklerkwestie
feb 2011Stefan Zweig, Joods schrijver
feb 2011Stefan Zweig, verdreven Europeaan
feb 2011Kisch, der rasende Reporter
jan 2011Verkeerde grootouders
jan 2011Ilse Aichinger en Kafka
jan 2011Perec, een leeservaring
jan 2011Van Kafka naar Perec
dec 2010Kafka, Weltsch en het zionisme (2)
dec 2010Kafka, Weltsch en het zionisme (1)
dec 2010Franz Kafka en Mania Tschissik
nov 2010Franz Kafka en Jizchak Löwy
nov 2010Erich Fried
nov 2010Harry Mulisch is zelf een mens
nov 2010Hannah Arendt en Gershom Scholem (2)
okt 2010Hannah Arendt en Gershom Scholem (1)
okt 2010Alexander Granach: ‘Da geht ein Mensch’
okt 2010Karl Emil Franzos: ‘Der Pojaz’
okt 2010Karl Emil Franzos: Zweigeist
sep 2010Hans Keilson
sep 2010Een intelligent hart
sep 2010Ernst Toller
sep 2010Jakob Wassermann: gebroken moralist
aug 2010Jakob Wassermann: Duitser en Jood
aug 2010Byron en de Joden
jul 2010Rathenau, ein begeisterter Deutscher, ein aufrechter Jude
jul 2010Walther Rathenau: Höre, Israel!
jun 2010Multatuli en de Joden
jun 2010Multatuli en W.A. Paap
jun 2010Herman de Man: Jood onder de boeren
mei 2010Herman de Man: ik ben een Jood
mei 2010Carry van Bruggen: een moedige Jodin
mei 2010Carry van Bruggen: De verlatene
apr 2010Carry van Bruggen: Seideravond
apr 2010Izak de Haan
apr 2010Carry van Bruggen
apr 2010Franz Baermann Steiner: Gebet im Garten
mrt 2010Franz Baermann Steiner: Praag, Jeruzalem, Oxford
mrt 2010Assaf Gavron
mrt 2010Celan en Bachmann (2)
mrt 2010Celan en Bachmann (1)
feb 2010Georg Hermann, een beschaafde Duitse Jood
feb 2010Heinz Liepmann bestraft
feb 2010Tussen orthodoxie en assimilatie
jan 2010Soma Morgenstern in de vergeethoek
jan 2010Hooligan in Roemenië
jan 2010Nogmaals Feuchtwanger
jan 2010Het succes van Feuchtwanger
dec 2009Paul Hellmann, medeaanklager
dec 2009Lezen over Auschwitz
nov 2009Ernst Weiss
nov 2009Bruno Schulz
nov 2009De zwarte zwaan van Israël
okt 2009Kafka en Else Lasker-Schüler
okt 2009Rahel Varnhagen
okt 2009Jacob Israël de Haan
okt 2009Noem het slaap
okt 2009Ongemakkelijk
sep 2009Bernard Malamud
sep 2009Leo Perutz
sep 2009De kant van Jeanne Weil
sep 2009De familie Pringsheim
aug 2009Simone Veil
aug 2009Grete Weil
jun 2009Heinrich Heine
jun 2009Ferrara
mei 2009Imre Kertész
mei 2009Aharon Appelfeld
mei 2009Joseph Roth (2)
apr 2009Joseph Roth (1)
apr 2009Zoektochten
mrt 2009Tegen het vergeten
mrt 2009Jeruzalem stond om ons heen
mrt 2009Berditsjev
mrt 2009Engführung
feb 2009Het lezen van Celan
feb 2009Moederland woord
feb 2009Abraham Sonne
feb 2009Canetti en het jodendom
jan 2009Dora Diamant
jan 2009Kafka en het zionisme
jan 2009Canon