sluiten
×
Mogen wij u om een kleine bijdrage vragen om het werk van Crescas blijvend mogelijk te maken? Alle content op deze website is vrij toegankelijk: de wekelijkse columns, video’s, geluidsbestanden, artikelen, etc. Dat willen wij graag zo houden. U kunt ons daarbij helpen met een kleine, vrijwillige bijdrage. Ieder bedrag is welkom. Met de groene knop hiernaast is dat zó geregeld. Dankuwel.
inloggen
×

Mijn Crescas

Inloggen met gebruikersnaam & wachtwoord






Zonder wachtwoord snel inloggen?

Columns

Weblogs disclaimer

Leo Frijda

Van 2009 tot en met 2016 schreef Leo Frijda literaire columns voor Crescas. Najaar 2011 publiceerde Amphora Books een deel van zijn columns onder de titel ''Het jodendom laat je niet los''. Eveneens bij Amphora Books verscheen begin 2015 ''Op het balkon van de elektrische tram'', een verzameling door hem geschreven opstellen over en rondom Franz Kafka.

vrijdag 14 augustus 2015

De vorige columns gingen over het Café des Westens en het Romanische Café. Het zijn cafés in het Berlijn van voor de oorlog die een deel zijn van onze geschiedenis. Ik had het voornemen vandaag iets te schrijven over enkele kort geleden verschenen boeken. Het zijn allemaal heel verschillende boeken, dus dat wordt, dacht ik, een potpourri. Maar al schrijvende zag ik toch wel degelijk een verband. In al die onderling zo verschillende boeken staat steeds een aspect van onze geschiedenis centraal.

Eerst weer terug naar Berlijn omdat uitgeverij Vantilt het boek met herinneringen van Walter Benjamin, Kinderjaren in Berlijn rond 1900, opnieuw heeft uitgegeven. De vertaling is van Hans Driessen. Een nieuwe vertaling is nodig, schreef ik twee jaar geleden, omdat na de vertaling uit 1974 alsnog een ‘Fassung letzter Hand’ is gevonden. In die ‘Fassung letzter Hand’ heeft Benjamin de nodige veranderingen in de tekst aangebracht en het is deze versie die in de nieuwe vertaling van Kinderjaren in Berlijn rond 1900 kon worden gebruikt.

Boven mijn column van twee jaar geleden staat: ‘De groeten van meneer onhandig’. Zo had Hans Hom in 1974 ‘Ungeschickt lässt grüssen’ uit het laatste verhaal, Het mannetje met de bochel, vertaald. Hannah Arendt had die woorden, ‘Ungeschickt lässt grüssen’ bovendien gebruikt om Benjamin maar ook Proust en Kafka te typeren. Ik zocht meteen op hoe Hans Driessen die woorden had vertaald. ‘De groeten van onhandige Harrie’, staat er. Deze vertaling roept bij mij helaas niet het gevoel op dat ik in navolging van Hannah Arendt had bij ‘De groeten van meneer onhandig’. Dit terzijde, want laat u vooral niet weerhouden deze bijzondere ‘in beelden gestolde herinneringen’ van Walter Benjamin in de nieuwe vertaling van Hans Driessen te gaan lezen.

Als je al jaren over Joodse literatuur schrijft, ontkom je er niet aan af en toe op boeken te wijzen die helaas nog niet zijn vertaald. Het geeft dan voldoening dat dit alsnog gebeurt. Over Edgar Hilsenrath schreef ik in 2012 drie columns en ik wees toen ook op de in 1997 verschenen ‘autobiografische roman’ Die Abenteuer des Ruben Jablonski. Maart van dit jaar is deze roman, vertaald door Elly Schippers, onder de titel De belevenissen van Ruben Jablonski, Een autobiografische roman, bij Ambo/Anthos verschenen. Daaruit heb ik indertijd al verschillende passages geciteerd. Hier wil ik liever - nogmaals - een citaat overnemen uit De thuiskomst van Jossel Wassermann, ook vertaald door Elly Schippers. In dat citaat, zo passend in een column met boeken over onze geschiedenis, waait de wind om de trein met de uit Sereth, een plaats in de Boekovina, gedeporteerde Joden.

En de wind buiten fluisterde de rebbe iets in het oor. En de rebbe knikte en zei: ‘Ja, je hebt volkomen gelijk. De gojim zijn dom. Ze plunderen nu onze huizen. En ze graven in onze tuinen. En ze denken dat we alles wat we bezaten achtergelaten hebben. En ze lachen in hun vuistje, terwijl ze niet weten dat we het beste hebben meegenomen.’
‘Wat is het beste?’, vroeg de wind.
En de rebbe zei: ‘Onze geschiedenis. Die hebben we meegenomen.’
En de wind zei: ‘Maar rebbe, dat kan toch niet. De geschiedenis van de joden is in het sjtetl achtergebleven.’
‘Nee,’ zei de rebbe, ‘je vergist je. Alleen de sporen van onze geschiedenis zijn achtergebleven.’

Ruim twee jaar geleden schreef ik over Die Fünf, de oorspronkelijk in het Russisch geschreven roman van Vladimir Jabotinsky (of Zjabotinski) over zijn geboortestad Odessa aan het begin van de vorige eeuw. Van die belangrijke roman is februari van dit jaar een Nederlandse vertaling verschenen onder de titel Afscheid van Odessa. De vertaling is van Otto Boele en Inge van Gemert. Ook in Odessa ligt onze geschiedenis.

De exil-uitgeverijen Allert de Lange en Querido zijn in deze columns regelmatig genoemd. Over Em. Querido’s Uitgeverij tijdens en na de bezetting is een door Willem van Toorn, Arjen Fortuin en Hugo van Doornum geschreven boek uitgekomen onder de titel Verborgen boeken. Aangekondigd is een biografie van Arjen Fortuin over Emanuel Querido, 1871-1943, Een leven met boeken, te verschijnen eind september van dit jaar. Ik haal Verborgen boeken echter vooral aan omdat daarin is opgenomen de brief van Querido aan de Rijkscommissaris voor de Bezette Nederlandse Gebieden, waarin hij stelt dat hij als Portugese Jood geen volbloed Jood is. Het heeft hem en anderen die deze weg hebben gevolgd niet geholpen. Querido is op 23 juli 1943 in Sobibor vermoord.

Na de oorlog is weinig subtiel geoordeeld over de poging van Portugese Joden zich aan deportatie te onttrekken door hun Jood-zijn te verloochenen. Een en ander kan echter niet als een zwarte bladzij in onze geschiedenis worden beschouwd. Een veel evenwichtiger benadering is te vinden in de bundel artikelen die de Amsterdam University Press heeft uitgegeven onder de titel Ontjoodst door de wetenschap en in het proefschrift van Jaap Cohen, De onontkoombare afkomst van Eli d’Oliveira, Een Portugees-Joodse familiegeschiedenis, uitgegeven door Querido.

De ‘Aktie Portugesia’ maakt slechts een onderdeel uit van dit prachtige proefschrift dat een belangrijk gedeelte van onze geschiedenis bestrijkt. De familiegeschiedenis begint al in de 17e eeuw. Ik heb het boek in één adem uitgelezen. Zoveel materiaal en zo goed geschreven! Hier kan ik het bij laten want Jaap Cohen zal in november bij Crescas zelf aan het woord komen. Laat u die kans niet ontgaan!

Tenslotte het boek van Judit Neurink, De Joodse bruid, Het verdwenen verleden van Irak, vorig jaar al verschenen bij Uitgeverij Jurgen Maas. Deze roman bevat eveneens een familiegeschiedenis maar wel van een familie die leefde in een deel van de wereld, Iraaks-Koerdistan, waarvan ik eerlijk gezegd maar bitter weinig weet.

De hoofdpersoon van dit boek, Zara, vindt het dagboek dat haar Joodse grootmoeder, Rahila, heeft verborgen toen zij om zich en haar familie te redden met een Moslim trouwde, een Moslim die dit wist en van haar hield. Al lezende in het dagboek van haar grootmoeder ontvouwt zich voor Zara de geschiedenis van de Joden in dit deel van de wereld. Uiteindelijk kan ze er niet omheen en beseft ze: ‘Ik ben niet zomaar een Koerdische. Ik ben een Joodse. In mij leven eeuwen Joodse geschiedenis voort.’

Delen |

Reacties

Roland van Geens

zaterdag 15 augustus 2015
Geachte heer,

Ik ben groot geworden met de verhalen van mijn moeder over grote, veelal Joodse, Nederlandse en Duitse toneelspelers en cabarettiers van voor de oorlog. Namen die velen nog nooit hebbn gehoord klinken mij heel bekend in de oren. Uw columns lees ik dan ook graag en met veel interesse.

In verband met vakantie kwam ik er niet eerder toe te reageren op uw vorige column getiteld: Damals im Romanischen Café.

U vermeldde daarin, dat dit gedicht op een (Frans?) chanson zou zijn gebaseerd. Dat klopt helemaal en u kunt de bladmuziek onder die titel op internet vinden. Ik had het u graag toegestuurd, maar het kennelijk beveiligd tegen opiëren, dus dat lukt niet.

Het aardige van het gedicht is uiteraard het feit, dat het een aantal bekende namen noemt. zoals o.a. Kisch, wiens kleinzoon nu arts in israëlis. Kisch die dat fascinerende oorlogsdagboek schreef getiteld “Schreib dass auf Kisch”.

Maar mij trof in het gedicht nog een naam, nl. die van Kortner, dos Jingel, Fritz Kortner, een van de allergrootste Oostenrijkse acteurs ooit. In zijn biografie deelt hij zijn leven in in twee periodes: een voor en een na Hitler. We maken in het boek kennis met alle groten van het Oostenrijkse en het Duitse toneel, die hij niet altijd even hoog aanslaat. en ook het publiek krijgt er nogal eens van langs. Zijn filosofie is uiterst boeiend en de beschrijving van zijn omgeving heel beeldend. Ik kan het iedereen aanraden: Aller Tage Abend. Groots!

Met vriendelijke groeten,

Roland van Geens

Roland van Geens

zondag 16 augustus 2015
Vervolg

Fascinerend vond ik zijn scherpe analyse van het opkomende antisemitisme in Oostenrijk, lang voor Hitler aan de macht kwam zie blz. 46 in zijn boek. Dat bracht hem er al in 1933 toe naar Engeland te vluchten.
Wat ik in mijn eerste reactie vergat te vermelden zijn de geboorte- en sterfdata van Kortner, t.w. Wenen 12 mei 1892 en 22 juli 1970. Er is een tweede deel "Letzten Endes" , dat post mortem door zijn weduwe, de actrice Johanna Hofer, is bezorgd.

Roland van Geens

Leo Frijda

maandag 17 augustus 2015
Dank voor deze reacties en interessant wat u over Kortner schrijft. Ja, in het chanson komen verschillende namen voor. Over Kisch en zijn oorlogsdagboek schreef ik eerder, ook opgenomen in mijn boek 'Op het balkon van de elektrische tram'.

R.Boot

maandag 17 augustus 2015
Wat een prachtig citaat uit de thuiskomst van.........
Een wijsheid die je direct begrijpt. Zal het dan toch zo zijn dat wij door het mysterie gegrepen worden. Ik geloof niet in God maar in een kracht ;daar is dit citaat het bewijs van ,
voor mij althans.

Uw reactie:

vul de beveiligings-code in
jan 2017Een laatste column
okt 2016Kafka’s dierentuin
okt 2016De verbanning van de dood
sep 2016De kleine marktplaats Sadagora
sep 2016Irmgard Keun
aug 2016Brody
jul 2016Clarice Lispector
jun 2016Vuurontstekers
mei 2016Itzik Manger uit Czernowitz
apr 2016Tel me bij de amandelen
apr 2016Stadt der Dichter
apr 2016Tsjernivtsi
mrt 2016Langs de zuidelijke Boeg
mrt 2016In de schaduw van een boom
feb 2016Lin Jaldati
feb 2016Winternabijheid
jan 2016Bleib gesund!
dec 20152015
dec 2015Ruiter in de wolken
nov 2015Hommage aan Andreas Burnier
sep 2015'Jij schrijdt in trotse vrijheid'
sep 2015Een handvol sneeuw
aug 2015Schaduwen van het verleden
aug 2015Onze geschiedenis
jul 2015Damals im Romanischen Café
jul 2015Café Grössenwahn, Königin aller Cafés
jun 2015Kurt Löb
mei 2015Van hagedissen en ratten
mei 2015De benoemer en de verzwijger
apr 2015Aghed
feb 2015Asperges en gevulde eieren
jan 2015Op het spoor van Patrick Modiano
jan 2015Terugblik
nov 2014Mooie series
nov 2014Met een boek naar het museum
aug 2014Appie Drielsma (1937-2014)
jul 2014Opzij geschoven en gezwegen
jul 2014Exilliteratuur
jun 2014Kurt Lehmann of ook Konrad Merz
mei 2014Hommage
mei 2014Joseph Roth (1894-1939)
mei 2014Kafka en de Joden uit Galicië
mei 2014Schrijf dat op, Kisch!
apr 2014Kafka augustus 1914
feb 2014Heine, een voorproefje
jan 2014Kafka's raam
jan 2014Arnold Zweig en Hermann Struck
jan 2014Arnold Zweig
dec 2013Mijn lijstje 2013
dec 2013Nogmaals Jacob Israel de Haan
nov 2013Austerlitz
nov 2013W.G. Sebald
okt 2013Freud, Kafka en Wenen
sep 2013Marcel Reich-Ranicki (1920-2013)
sep 2013De beslissing
aug 2013Dan Pagis
aug 2013jewsandwords
aug 2013Voor de wet
jun 2013De groeten van meneer Onhandig (2)
jun 2013De groeten van meneer Onhandig (1)
mei 2013Klassenfoto met Walter Benjamin
mei 2013Amsterdam
apr 2013Treinreis naar Czernowitz
apr 2013Het Odessa van Jabotinsky
mrt 20131913
feb 2013Selma Meerbaum-Eisinger
feb 2013Van majestueuze katten en onmuzikale schrijvers
jan 2013Ravensbrück
jan 2013Milena Jesenská
dec 2012Mijn lijstje 2012
dec 2012Varia
nov 2012Schiller in Barnow
nov 2012De gedaanteverwisseling
nov 2012Joseph Schmidt
okt 2012Rondom Kafka (2)
okt 2012Appelfeld en Kafka
okt 2012Appelfeld en de taal
sep 2012Met Kafka naar de synagoge
sep 2012Rondom Kafka
aug 2012Vriendschap
jul 2012Kalman Polgar
jul 2012Een knipoog naar Max Brod
jun 2012Steinbarg en Manger
jun 2012Josef Burg
jun 2012Klara Blum
mei 2012Mythos Czernowitz
mei 2012De odyssee van Edgar Hilsenrath
mei 2012Nacht in Mogilev-Podolski
apr 2012Sereth
apr 2012Eichmann in Wenen
apr 2012Anna Seghers ontmoet Franz Kafka
mrt 2012Anna Seghers
mrt 2012Netty Reiling
mrt 2012Fallada past zich aan
feb 2012Nico Rost en Hans Fallada
feb 2012Karel van het Reve
feb 2012Kafka, Brenner en Feuchtwanger
jan 2012Holocaust Memorial Day
jan 2012De heerlijkheid van het leven
jan 2012Wassermann, Roth en Nederland
dec 2011De Hoge Raad buigt mee
dec 2011Isaak Babel
dec 2011Gerron
nov 2011Aharon Barak
nov 2011Abraham Mapu
nov 2011Naar Kaunas
okt 2011Briefwisseling Roth en Zweig (2)
okt 2011Briefwisseling Roth en Zweig (1)
okt 2011Rabbi Nachman en Kafka (2)
sep 2011Rabbi Nachman en Kafka (1)
sep 2011Czernowitz 1907
jul 2011Kafka in Berlijn
jul 2011Met Joseph Roth naar Berlijn
jul 2011Joseph Roth in Amsterdam
jun 2011Ik teken het gezicht van de tijd
jun 2011Het Joodse geheugen
jun 2011De memoires van Claude Lanzmann
apr 2011Heinrich Heine in Jeruzalem
apr 2011Jiri Weil houdt van katten
apr 2011Jiri Weil, getuige
apr 2011Laurent Binet, HhhH
mrt 2011Dan Porat, The Boy
mrt 2011De geheugenhut
mrt 2011The Search Committee
mrt 2011De Finklerkwestie
feb 2011Stefan Zweig, Joods schrijver
feb 2011Stefan Zweig, verdreven Europeaan
feb 2011Kisch, der rasende Reporter
jan 2011Verkeerde grootouders
jan 2011Ilse Aichinger en Kafka
jan 2011Perec, een leeservaring
jan 2011Van Kafka naar Perec
dec 2010Kafka, Weltsch en het zionisme (2)
dec 2010Kafka, Weltsch en het zionisme (1)
dec 2010Franz Kafka en Mania Tschissik
nov 2010Franz Kafka en Jizchak Löwy
nov 2010Erich Fried
nov 2010Harry Mulisch is zelf een mens
nov 2010Hannah Arendt en Gershom Scholem (2)
okt 2010Hannah Arendt en Gershom Scholem (1)
okt 2010Alexander Granach: ‘Da geht ein Mensch’
okt 2010Karl Emil Franzos: ‘Der Pojaz’
okt 2010Karl Emil Franzos: Zweigeist
sep 2010Hans Keilson
sep 2010Een intelligent hart
sep 2010Ernst Toller
sep 2010Jakob Wassermann: gebroken moralist
aug 2010Jakob Wassermann: Duitser en Jood
aug 2010Byron en de Joden
jul 2010Rathenau, ein begeisterter Deutscher, ein aufrechter Jude
jul 2010Walther Rathenau: Höre, Israel!
jun 2010Multatuli en de Joden
jun 2010Multatuli en W.A. Paap
jun 2010Herman de Man: Jood onder de boeren
mei 2010Herman de Man: ik ben een Jood
mei 2010Carry van Bruggen: een moedige Jodin
mei 2010Carry van Bruggen: De verlatene
apr 2010Carry van Bruggen: Seideravond
apr 2010Izak de Haan
apr 2010Carry van Bruggen
apr 2010Franz Baermann Steiner: Gebet im Garten
mrt 2010Franz Baermann Steiner: Praag, Jeruzalem, Oxford
mrt 2010Assaf Gavron
mrt 2010Celan en Bachmann (2)
mrt 2010Celan en Bachmann (1)
feb 2010Georg Hermann, een beschaafde Duitse Jood
feb 2010Heinz Liepmann bestraft
feb 2010Tussen orthodoxie en assimilatie
jan 2010Soma Morgenstern in de vergeethoek
jan 2010Hooligan in Roemenië
jan 2010Nogmaals Feuchtwanger
jan 2010Het succes van Feuchtwanger
dec 2009Paul Hellmann, medeaanklager
dec 2009Lezen over Auschwitz
nov 2009Ernst Weiss
nov 2009Bruno Schulz
nov 2009De zwarte zwaan van Israël
okt 2009Kafka en Else Lasker-Schüler
okt 2009Rahel Varnhagen
okt 2009Jacob Israël de Haan
okt 2009Noem het slaap
okt 2009Ongemakkelijk
sep 2009Bernard Malamud
sep 2009Leo Perutz
sep 2009De kant van Jeanne Weil
sep 2009De familie Pringsheim
aug 2009Simone Veil
aug 2009Grete Weil
jun 2009Heinrich Heine
jun 2009Ferrara
mei 2009Imre Kertész
mei 2009Aharon Appelfeld
mei 2009Joseph Roth (2)
apr 2009Joseph Roth (1)
apr 2009Zoektochten
mrt 2009Tegen het vergeten
mrt 2009Jeruzalem stond om ons heen
mrt 2009Berditsjev
mrt 2009Engführung
feb 2009Het lezen van Celan
feb 2009Moederland woord
feb 2009Abraham Sonne
feb 2009Canetti en het jodendom
jan 2009Dora Diamant
jan 2009Kafka en het zionisme
jan 2009Canon