sluiten
×
Mogen wij u om een kleine bijdrage vragen om het werk van Crescas blijvend mogelijk te maken? Alle content op deze website is vrij toegankelijk: de wekelijkse columns, video’s, geluidsbestanden, artikelen, etc. Dat willen wij graag zo houden. U kunt ons daarbij helpen met een kleine, vrijwillige bijdrage. Ieder bedrag is welkom. Met de groene knop hiernaast is dat zó geregeld. Dankuwel.
inloggen
×

Mijn Crescas

Inloggen met gebruikersnaam & wachtwoord






Zonder wachtwoord snel inloggen?

Columns

Weblogs disclaimer

Leo Frijda

Van 2009 tot en met 2016 schreef Leo Frijda literaire columns voor Crescas. Najaar 2011 publiceerde Amphora Books een deel van zijn columns onder de titel ''Het jodendom laat je niet los''. Eveneens bij Amphora Books verscheen begin 2015 ''Op het balkon van de elektrische tram'', een verzameling door hem geschreven opstellen over en rondom Franz Kafka.

vrijdag 5 april 2013

In Die andere Bibliothek is eind vorig jaar Die Fünf verschenen, een oorspronkelijk in het Russisch geschreven roman van Vladimir Jabotinsky over zijn geboortestad Odessa aan het begin van de vorige eeuw. Een van de lezers van deze columns wees mij op een recensie in een Duitse krant. Daardoor kon ik nog tijdig een genummerd exemplaar van de eerste gelimiteerde oplage aanschaffen. Ik heb nummer 1404. Op de kartonnen omslag, waarin het boek kan worden geschoven, staat een oude kaart van Odessa. Die omslag is al prachtig, maar de grafische vormgeving van het boek zelf verdient werkelijk alle lof. Het is een plezier dit boek in handen te houden. En ook het lezen van de schitterende roman van Jabotinsky is de moeite meer dan waard. Deze niet eerder in het Duits vertaalde roman, geschreven in 1935 en in het jaar daarna gepubliceerd, is in Duitsland een doorslaand succes. Na de gelimiteerde oplage, die spoedig was uitverkocht, verscheen al na enkele maanden een eenvoudiger vormgegeven en goedkopere uitgave (1).


Vladimir Jabotinsky (1880 1940)

Jabotinsky? Men zal hem kennen van de naar hem genoemde straten in Israël, wellicht ook als uiterst rechts georiënteerde zionist. Maar als schrijver van romans? Ik zocht hem op in het boek van Jan Paul Hinrichs over Odessa, dat ik eerder noemde in mijn column over Isaak Babel van 16 december 2011 (2).

Jabotinsky komt daarin voor in de volgende passage:

Ware literaire betekenis krijgt de stad pas in het begin van de twintigste eeuw. Op dat moment is Odessa, waar Joden inmiddels meer dan een derde van de bevolking uitmaakten en beroemdheden als Chaim Nachman Bialik, Mendele Moicher Sforim, Semjon Doebnov, Leon Pinsker, Vladimir Zjabotinski en Sholem Aleichem verbleven, al onbetwist de hoofdstad van de Jiddische en Hebreeuwse literatuur geworden. ‘Ades’ of ‘Odes’, de Jiddische namen van de stad, herbergde een grote verscheidenheid aan Joden: buiten de befaamde Joodse valsemunters, zakkenrollers, souteneurs en helers van de wijk Moldavanka was Odessa ook het huis van seculiere bourgeois Joden, orthodoxe Joden en volgelingen van de moderniseringsbeweging Haskalah. In de Poesjkinkajastraat hadden deze een eigen synagoge, de Brodski-synagoge, genoemd naar de stad Brody in Habsburgs Galicië waaruit een deel van de Joden afkomstig was.

Verder komt Jabotinsky in het boek van Hinrichs niet voor. Wie de roman van Jabotinsky wil kunnen plaatsen in de geschiedenis van Odessa, wijs ik daarom op het eveneens in 2011 gepubliceerde boek van Charles King, Odessa, Genius and Death in a City of Dreams (3). De Engelse vertaling van de roman van Jabotinsky, onder de titel The Five, verscheen al in 2005. King bespreekt dit boek uitgebreid. Ook besteedt King ruim aandacht aan de verdere levensloop van Jabotinsky en diens leidende rol in zionistische organisaties als Betar en Irgoen. Jabotinsky was voorstander van een Joodse staat aan beide kanten van de Jordaan en deinsde er niet voor terug geweld te gebruiken om dat doel te bereiken. Ik las in een Duitse recensie van Die Fünf een uitspraak van Jabotinsky die mij voor zijn gedachtegoed typerend lijkt: Der Zionismus steht und fällt mit der Frage der bewaffneten Kräfte. Es ist wichtig, Hebräisch zu sprechen, aber bedauerlicherweise ist es noch wichtiger, schiessen zu können.

Voor Joden, schrijft Hinrichs, is de naam Odessa verbonden met de pogroms in de tsaristische tijd en de moordpartijen onder de Roemeense en Duitse bezetting tijdens de Tweede Wereldoorlog. De pogroms in de tsaristische tijd, vooral Kishinev 1903 maar ook Odessa 1905, hebben Jabotinsky gevormd. Hij sluit zich aan bij degenen die zich met wapens tegen het opkomend antisemitisme willen verdedigen.

Net als de verteller uit Die Fünf die zich aansluit bij de jüdische Volkswehr. Toch is dit niet het centrale thema van deze buitengewone en fascinerende roman. De roman is veeleer een ode aan de rond 1900 nog bloeiende en rijke havenstad Odessa. De verdere gebeurtenissen in Odessa, waaronder die van 1905, verbindt Jabotinsky met de lotgevallen van de Milgroms, een familie van geassimileerde Russisch sprekende Joden:

(…) das damalige Gesicht der fröhlichen Hauptstadt des Schwarzen Meeres mit den Akazien an der Steilküste sind in meiner Erinnerung verwoben mit der Geschichte einer Familie, in der fünf Kinder lebten: Marussja, Marko, Lika, Serjosha und Torik.

Terugblikkend op het Odessa van zijn jeugd schrijft Jabotinsky dass das Erstaunlichste bei uns damals die friedliche Verbrüderung der Völkerschaften war. Te horen was das schönste Lied der Menschheit: hundert Sprachen. Odessa was een kosmopolitische en bovendien tolerante stad. Jabotinsky noemt het de tijd van de jeugd, van de lente, zowel voor de stad als voor hemzelf en de vijf kinderen van de familie Milgrom.

Maar de tijden veranderen, stap voor stap, en als Jabotinsky na een periode van afwezigheid weer terug is in Odessa, noteert hij:

In ganz Odessa war es ungemütlich geworden. Ich erkannte meine Stadt, die noch vor kurzem so heiter und arglos gewesen war, nicht wieder. Plötzlich war sie überschwemmt von Hass, den, wie es heisst, die Metropole unseres sanften Südens, im Laufe eines Jahrhunderts in einträchtiger und liebevoller Mühe von vier grossen Volksstämmen geschaffen, nie zuvor gekannt hatte.

De geschiedenis van de stad weerspiegelt zich in de lotgevallen van Marussja, Marko, Lika, Serjosha en Torik. De karakters van de vijf kinderen van de familie Milgrom zijn heel verschillend. Zo is Lika fanatiek en onbenaderbaar en is de begaafde Serjosha een speler die zich van God noch verbod iets aantrekt. Marussja, een aantrekkelijk maar wispelturig meisje met veel aanbidders, Passagiere, komt de verteller het meest na. Hij is verliefd op haar. Hun relatie blijft echter in vriendschap steken.

Ook de moeder, Anna Michailowna, speelt een belangrijke rol in de roman. Zij moet meemaken hoe het met Marussja en de andere kinderen niet goed afloopt. Jabotinsky noemt haar eine so genial verständnisvolle Frau, die klaglos ihre Machtlosigkeit ertrug – die Machtlosigkeit aller Mütter und Väter jener Generation des Umbruchs und Zusammenbruchs (…)

De geschiedenis van Odessa kantelt en parallel daaraan kantelen ook de lotgevallen van de vijf kinderen van de familie Milgrom. Maar ondanks de pijn des Umbruchs und Zusammenbruchs is de in 1935 door Jabotinsky geschreven roman vooral een liefdesverklaring aan het Odessa van zijn jeugd. En zoals het bij een liefdesverklaring hoort, heeft Jabotinsky de roman ook in een opvallend liefdevolle toon geschreven. Verbazingwekkend dat deze bijzondere roman zo laat is ontdekt en nooit in het Nederlands is vertaald. Ik kan me niet voorstellen dat, nu het boek in Duitsland veel succes heeft, een Nederlandse vertaling lang op zich laat wachten.

Ich liebe die Stadt, schrijft Jabotinsky in het laatste hoofdstuk van de roman en hij beëindigt dat hoofdstuk zo:

Alles Gute, das es auf der Welt gibt, ist Zärtlichkeit: das Mondlicht, das Plätschern des Meeres und das Rauschen der Baüme, der Duft der Blüten und die Musik – das alles ist Zärtlichkeit. Und Gott, wenn man ihn einmal erreicht, ihn wachrüttelt und mit den ärgsten Worten beschimpft für alles, was er angerichtet hat, sich dann mit ihm versöhnt und das Gesicht in seinen Schoss presst – auch er ist vermutlich Zärtlichkeit. Doch die beste und hellste Zärtlichkeit heisst Frau.

Es war eine komische Stadt; aber auch Lachen ist Zärtlichkeit. Doch jenes Odessa gibt es vermutlich längst nicht mehr, und ich brauche nicht zu bedauern, dass ich nicht mehr dorthin gelangen werde.

(1) Vladimir Jabotinsky, Die Fünf, vertaling uit het Russisch door Ganna-Maria Braungardt, Die andere Bibliothek, Berlin 2012/2013.

(2) Jan Paul Hinrichs, De mythe van Odessa, Uitgeverij Bas Lubberhuizen, Amsterdam 2011.

Bij Uitgeverij Van Oorschot verscheen dezer dagen van Isaak Babel, De geschiedenis van een paard. Het is een voorproefje met kortingsbon van de door Froukje Slofstra voor de Russische Bibliotheek van deze uitgeverij gemaakte nieuwe vertaling van het complete verhalend proza van Isaak Babel. Verschijningsdatum 1 mei.

(3) Charles King, Odessa, Genius and Death in a City of Dreams, W.W. Norton & Company Ltd, New York/London 2011. Ook verkrijgbaar als e-book.

Delen |

Uw reactie:

vul de beveiligings-code in
jan 2017Een laatste column
okt 2016Kafka’s dierentuin
okt 2016De verbanning van de dood
sep 2016De kleine marktplaats Sadagora
sep 2016Irmgard Keun
aug 2016Brody
jul 2016Clarice Lispector
jun 2016Vuurontstekers
mei 2016Itzik Manger uit Czernowitz
apr 2016Tel me bij de amandelen
apr 2016Stadt der Dichter
apr 2016Tsjernivtsi
mrt 2016Langs de zuidelijke Boeg
mrt 2016In de schaduw van een boom
feb 2016Lin Jaldati
feb 2016Winternabijheid
jan 2016Bleib gesund!
dec 20152015
dec 2015Ruiter in de wolken
nov 2015Hommage aan Andreas Burnier
sep 2015'Jij schrijdt in trotse vrijheid'
sep 2015Een handvol sneeuw
aug 2015Schaduwen van het verleden
aug 2015Onze geschiedenis
jul 2015Damals im Romanischen Café
jul 2015Café Grössenwahn, Königin aller Cafés
jun 2015Kurt Löb
mei 2015Van hagedissen en ratten
mei 2015De benoemer en de verzwijger
apr 2015Aghed
feb 2015Asperges en gevulde eieren
jan 2015Op het spoor van Patrick Modiano
jan 2015Terugblik
nov 2014Mooie series
nov 2014Met een boek naar het museum
aug 2014Appie Drielsma (1937-2014)
jul 2014Opzij geschoven en gezwegen
jul 2014Exilliteratuur
jun 2014Kurt Lehmann of ook Konrad Merz
mei 2014Hommage
mei 2014Joseph Roth (1894-1939)
mei 2014Kafka en de Joden uit Galicië
mei 2014Schrijf dat op, Kisch!
apr 2014Kafka augustus 1914
feb 2014Heine, een voorproefje
jan 2014Kafka's raam
jan 2014Arnold Zweig en Hermann Struck
jan 2014Arnold Zweig
dec 2013Mijn lijstje 2013
dec 2013Nogmaals Jacob Israel de Haan
nov 2013Austerlitz
nov 2013W.G. Sebald
okt 2013Freud, Kafka en Wenen
sep 2013Marcel Reich-Ranicki (1920-2013)
sep 2013De beslissing
aug 2013Dan Pagis
aug 2013jewsandwords
aug 2013Voor de wet
jun 2013De groeten van meneer Onhandig (2)
jun 2013De groeten van meneer Onhandig (1)
mei 2013Klassenfoto met Walter Benjamin
mei 2013Amsterdam
apr 2013Treinreis naar Czernowitz
apr 2013Het Odessa van Jabotinsky
mrt 20131913
feb 2013Selma Meerbaum-Eisinger
feb 2013Van majestueuze katten en onmuzikale schrijvers
jan 2013Ravensbrück
jan 2013Milena Jesenská
dec 2012Mijn lijstje 2012
dec 2012Varia
nov 2012Schiller in Barnow
nov 2012De gedaanteverwisseling
nov 2012Joseph Schmidt
okt 2012Rondom Kafka (2)
okt 2012Appelfeld en Kafka
okt 2012Appelfeld en de taal
sep 2012Met Kafka naar de synagoge
sep 2012Rondom Kafka
aug 2012Vriendschap
jul 2012Kalman Polgar
jul 2012Een knipoog naar Max Brod
jun 2012Steinbarg en Manger
jun 2012Josef Burg
jun 2012Klara Blum
mei 2012Mythos Czernowitz
mei 2012De odyssee van Edgar Hilsenrath
mei 2012Nacht in Mogilev-Podolski
apr 2012Sereth
apr 2012Eichmann in Wenen
apr 2012Anna Seghers ontmoet Franz Kafka
mrt 2012Anna Seghers
mrt 2012Netty Reiling
mrt 2012Fallada past zich aan
feb 2012Nico Rost en Hans Fallada
feb 2012Karel van het Reve
feb 2012Kafka, Brenner en Feuchtwanger
jan 2012Holocaust Memorial Day
jan 2012De heerlijkheid van het leven
jan 2012Wassermann, Roth en Nederland
dec 2011De Hoge Raad buigt mee
dec 2011Isaak Babel
dec 2011Gerron
nov 2011Aharon Barak
nov 2011Abraham Mapu
nov 2011Naar Kaunas
okt 2011Briefwisseling Roth en Zweig (2)
okt 2011Briefwisseling Roth en Zweig (1)
okt 2011Rabbi Nachman en Kafka (2)
sep 2011Rabbi Nachman en Kafka (1)
sep 2011Czernowitz 1907
jul 2011Kafka in Berlijn
jul 2011Met Joseph Roth naar Berlijn
jul 2011Joseph Roth in Amsterdam
jun 2011Ik teken het gezicht van de tijd
jun 2011Het Joodse geheugen
jun 2011De memoires van Claude Lanzmann
apr 2011Heinrich Heine in Jeruzalem
apr 2011Jiri Weil houdt van katten
apr 2011Jiri Weil, getuige
apr 2011Laurent Binet, HhhH
mrt 2011Dan Porat, The Boy
mrt 2011De geheugenhut
mrt 2011The Search Committee
mrt 2011De Finklerkwestie
feb 2011Stefan Zweig, Joods schrijver
feb 2011Stefan Zweig, verdreven Europeaan
feb 2011Kisch, der rasende Reporter
jan 2011Verkeerde grootouders
jan 2011Ilse Aichinger en Kafka
jan 2011Perec, een leeservaring
jan 2011Van Kafka naar Perec
dec 2010Kafka, Weltsch en het zionisme (2)
dec 2010Kafka, Weltsch en het zionisme (1)
dec 2010Franz Kafka en Mania Tschissik
nov 2010Franz Kafka en Jizchak Löwy
nov 2010Erich Fried
nov 2010Harry Mulisch is zelf een mens
nov 2010Hannah Arendt en Gershom Scholem (2)
okt 2010Hannah Arendt en Gershom Scholem (1)
okt 2010Alexander Granach: ‘Da geht ein Mensch’
okt 2010Karl Emil Franzos: ‘Der Pojaz’
okt 2010Karl Emil Franzos: Zweigeist
sep 2010Hans Keilson
sep 2010Een intelligent hart
sep 2010Ernst Toller
sep 2010Jakob Wassermann: gebroken moralist
aug 2010Jakob Wassermann: Duitser en Jood
aug 2010Byron en de Joden
jul 2010Rathenau, ein begeisterter Deutscher, ein aufrechter Jude
jul 2010Walther Rathenau: Höre, Israel!
jun 2010Multatuli en de Joden
jun 2010Multatuli en W.A. Paap
jun 2010Herman de Man: Jood onder de boeren
mei 2010Herman de Man: ik ben een Jood
mei 2010Carry van Bruggen: een moedige Jodin
mei 2010Carry van Bruggen: De verlatene
apr 2010Carry van Bruggen: Seideravond
apr 2010Izak de Haan
apr 2010Carry van Bruggen
apr 2010Franz Baermann Steiner: Gebet im Garten
mrt 2010Franz Baermann Steiner: Praag, Jeruzalem, Oxford
mrt 2010Assaf Gavron
mrt 2010Celan en Bachmann (2)
mrt 2010Celan en Bachmann (1)
feb 2010Georg Hermann, een beschaafde Duitse Jood
feb 2010Heinz Liepmann bestraft
feb 2010Tussen orthodoxie en assimilatie
jan 2010Soma Morgenstern in de vergeethoek
jan 2010Hooligan in Roemenië
jan 2010Nogmaals Feuchtwanger
jan 2010Het succes van Feuchtwanger
dec 2009Paul Hellmann, medeaanklager
dec 2009Lezen over Auschwitz
nov 2009Ernst Weiss
nov 2009Bruno Schulz
nov 2009De zwarte zwaan van Israël
okt 2009Kafka en Else Lasker-Schüler
okt 2009Rahel Varnhagen
okt 2009Jacob Israël de Haan
okt 2009Noem het slaap
okt 2009Ongemakkelijk
sep 2009Bernard Malamud
sep 2009Leo Perutz
sep 2009De kant van Jeanne Weil
sep 2009De familie Pringsheim
aug 2009Simone Veil
aug 2009Grete Weil
jun 2009Heinrich Heine
jun 2009Ferrara
mei 2009Imre Kertész
mei 2009Aharon Appelfeld
mei 2009Joseph Roth (2)
apr 2009Joseph Roth (1)
apr 2009Zoektochten
mrt 2009Tegen het vergeten
mrt 2009Jeruzalem stond om ons heen
mrt 2009Berditsjev
mrt 2009Engführung
feb 2009Het lezen van Celan
feb 2009Moederland woord
feb 2009Abraham Sonne
feb 2009Canetti en het jodendom
jan 2009Dora Diamant
jan 2009Kafka en het zionisme
jan 2009Canon