sluiten
×
Mogen wij u om een kleine bijdrage vragen om het werk van Crescas blijvend mogelijk te maken? Alle content op deze website is vrij toegankelijk: de wekelijkse columns, video’s, geluidsbestanden, artikelen, etc. Dat willen wij graag zo houden. U kunt ons daarbij helpen met een kleine, vrijwillige bijdrage. Ieder bedrag is welkom. Met de groene knop hiernaast is dat zó geregeld. Dankuwel.
inloggen
×

Mijn Crescas

Inloggen met gebruikersnaam & wachtwoord






Zonder wachtwoord snel inloggen?

Columns

Weblogs disclaimer

Leo Frijda

Van 2009 tot en met 2016 schreef Leo Frijda literaire columns voor Crescas. Najaar 2011 publiceerde Amphora Books een deel van zijn columns onder de titel ''Het jodendom laat je niet los''. Eveneens bij Amphora Books verscheen begin 2015 ''Op het balkon van de elektrische tram'', een verzameling door hem geschreven opstellen over en rondom Franz Kafka.

vrijdag 22 mei 2015

De op 13 april overleden schrijver en Nobelprijswinnaar Günter Grass, zo schreven de meeste kranten, gold als het geweten van het naoorlogse Duitsland. Daardoor kwam het bekendmaken van zijn lidmaatschap van de Waffen-SS, in de in 2006 verschenen roman De rokken van de ui, voor velen als een schok. Van Grass hadden ze dit niet verwacht.

Grass is in 1927 geboren en was dus nog slechts 17 jaar toen hij bij de Waffen-SS werd ingedeeld. Dat was op 10 november 1944 lezen we op het formulier dat bij zijn gevangenneming in 1945 werd opgemaakt:


(Wikipedia)

Twee dagen voor Grass, op 11 april, stierf mijn achterneef Nico Frijda, evenals Grass in 1927 geboren. Beiden overspannen dus een zelfde periode van de geschiedenis. Nico publiceerde in 1984 Post uit Friesland, een boekje met de brieven die hij schreef vanuit de gevangenis in Leeuwarden. Hij was daar opgesloten nadat hij op zijn onderduikadres was gearresteerd. Een van de brieven is gedateerd 10 november 1944, de dag dat Grass lid werd van de Waffen-SS. In die brief beschrijft hij zijn cel. Hij maakt daarvan ook een tekening:

Twee jongens nog, 17 jaar oud, ieder van hen op een andere plek en in zo geheel verschillende situaties.

De samenloop van omstandigheden liet me niet meer los en ik wilde weten wat Grass indertijd bewoog en hoe hij in 2006, na zoveel jaren, zijn misstap en het verzwijgen daarvan onder woorden bracht. Ik nam daarom De rokken van de ui mee op vakantie naar Italië. Ik ging ervan uit dat een jeugdige misstap onder omstandigheden niet te zwaar behoeft te worden aangerekend. Over die omstandigheden wilde ik meer weten. Vooral nieuwsgierig was ik naar het verzwijgen van die misstap en het, zo dacht ik, onvermijdelijke nachtelijke knagen. Schaamte houdt uit de slaap maar ook de vrees dat uitkomt wat men liever wil wegstoppen.

Dat Grass bij de Waffen-SS is ingedeeld zonder daarom te hebben gevraagd, zoals hij naderhand in diverse interviews heeft beklemtoond, lijkt me van betrekkelijke betekenis. Hij was voordien al lid van de Hitlerjugend die ‘in het gelid bleef lopen, geoefend in de gelijke pas’ en hij heeft zich daarna zonder enige tegenzin laten inlijven omdat hij de Waffen-SS als ‘een elite-eenheid’ beschouwde. Grass heeft, zo schrijft hij, ‘alles wat me werd bevolen zonder bijgedachte uitgevoerd’. Van persoonlijke betrokkenheid bij concrete oorlogsmisdaden blijkt verder niets. Ik wil dat wel aannemen en zijn lidmaatschap wil ik ook wel blijven zien als een jeugdige misstap, ook al viel me toch bepaald niet mee wat daarover in De rokken van de ui te lezen valt.

Grass laat blijken dat het verzwijgen van zijn verleden aan hem heeft geknaagd. Hij schrijft over ‘groeiende schaamte’. ‘Net als van de honger kan van de schuld en van de haar trouw volgende schaamte worden gezegd dat ze knaagt, onophoudelijk knaagt; honger geleden heb ik echter slechts even, maar de schaamte …’ Als de schaamte groeit, zal het, zo wil ik ook aannemen, steeds moeilijker worden opening van zaken te geven.

Aan het eind van De rokken van de ui stuitte ik echter op iets dat ik niet wist en mijn relativerende gedachten vrijwel omkegelde: het verblijf van Grass in de jaren 1956 tot 1960 in Parijs toen hij De blikken trommel schreef en daarover nauwe contacten onderhield met de eveneens in Parijs wonende dichter Paul Celan.

‘In Parijs raakten Paul Celan en ik bevriend’, schrijft Grass in De rokken van de ui. Paul Celan, zo heet het even verderop, ‘die over zichzelf, over het onzegbare in zijn gedichten en over zijn leed slechts plechtig in stretto’s en als tussen kaarsen staand kon spreken’ en ‘wiens ellende slechts voor enkele uren te temperen was’. Nog een zin uit De rokken van de ui: ‘Soms slaagde ik er in Paul Celan uit de vicieuze cirkels te lokken waarin hij zich vervolgd voelde en waaruit hij, zo dacht hij, niet kon ontsnappen’.

De toon waarop Grass over Celan schrijft, irriteerde me, het herinnerde me aan de negatieve reacties binnen Die Gruppe 47 toen Celan daar in 1952 zijn Todesfuge had voorgedragen. Maar waar het me hier om gaat is dat Grass dus wist wat Celan in de jaren van duisternis was overkomen en hoe gevoelig Celan op dat punt was. Niettemin of juist daarom zal Grass tegenover Celan hebben gezwegen over zijn lidmaatschap van de Waffen-SS. Aanwijzingen voor het doorbreken van het stilzwijgen zijn er niet. Ik heb er in ieder geval niets over gevonden.


Berghut van Heidegger
(Wikipedia)

In een eerdere column, van 20 februari, berichtte ik al over de ontmoetingen tussen Celan en Heidegger, die vanaf 1933 tot aan het einde van de oorlog lid van de NSDAP was. Op 25 juli 1967 bezocht Celan Heidegger in diens berghut in het Schwarzwald. In het boek voor bezoekers schreef Celan: ‘Ins Hüttenbuch, mit dem Blick auf den Brunnenstern, mit einer Hoffnung auf ein kommendes Wort im Herzen.’ Kort daarna schreef Celan het gedicht Todtnauberg waarin hij voortborduurt op wat hij in het boek voor bezoekers optekende (in de vertaling van Ton Naaijkens):

de in het boek
- wier namen nam het op
voor die van mij? -,
de in dit boek
geschreven regel met
de hoop, heden
in mijn hart
op een van een denker
afkomstig
woord

Over deze ontmoeting met Heidegger schreef Celan op 2 augustus 1967 aan zijn vrouw Gisèle Lestrange: ‘Am Tag meiner Lesung (in Freiburg) bin ich (…) in Heideggers Hütte im Schwarzwald gewesen. Dann kam es im Auto zu einem ernsten Gespräch, bei dem ich klare Worte gebraucht habe (…) Ich hoffe, dass Heidegger zur Feder greifen und einige Seiten schreiben wird, die sich auf das Gespräch beziehen und angesichts des wieder aufkommenden Nazismus auch eine Warnung sein werden.’ Het van Heidegger ‘afkomstig woord’ waarop Celan had gehoopt, is er nooit gekomen.

In 1999, toen zijn verleden bij de Waffen-SS dus nog niet bekend was, schreef Grass onder de titel Mijn eeuw precies honderd verhalen over de vorige eeuw. In de hoofdstukken over de jaren 1966, 1967 en 1968 laat Grass een hoogleraar aan het woord die in Freiburg, de universiteitsstad waar ook Heidegger eens hoogleraar was, aan zijn studenten college geeft over de gedichten van Celan en zich dan herinnert hoe hij in 1967 Celan in Freiburg gedichten heeft horen voordragen en de dag daarna betrokken was bij de ontmoeting tussen Heidegger en Celan.

Grass laat de door hem opgevoerde hoogleraar intussen bedenken, tegenover zijn studenten houdt hij daarover zijn mond, hoe vaak hij heeft geprobeerd zich het gesprek in de hut voor te stellen. Want tussen Celan en Heidegger ‘tussen de thuisloze schrijver en de meester uit Duitsland, de Jood met de onzichtbaar gele ster en de voormalig rector van de Freiburgse universiteit met het cirkelronde en desondanks gewiste partijspeldje, de benoemer en de verzwijger, ook tussen de zichzelf voortdurend dood verklarende overlevende en de verkondiger van het zijn en de komende God hadden er onzegbare woorden gevonden moeten worden, maar er werd er geen een gevonden’.

Grass, schrijvende over ‘de benoemer en de verzwijger’, moet daarbij, zo stel ik me voor, ook aan zichzelf hebben gedacht. Celan had recht op een woord van Heidegger en een woord van Grass. Ook Grass heeft hem dat niet gegeven. In 2006 was het te laat.

Delen |

Reacties

Joyce Noach

zondag 24 mei 2015
toch een zaak van (pathologisch) narcisme?

frans smid

maandag 25 mei 2015
Als men dan denkt aan de doldrieste onsmakelijke Israël polemiek van en rond hem
wordt ik wel ff nog meer misselijk van de hypocrisie waarmee hij de samenleving zeer lang de maat nam en zich het moreel gezag liet aanleunen....

Uw reactie:

vul de beveiligings-code in
jan 2017Een laatste column
okt 2016Kafka’s dierentuin
okt 2016De verbanning van de dood
sep 2016De kleine marktplaats Sadagora
sep 2016Irmgard Keun
aug 2016Brody
jul 2016Clarice Lispector
jun 2016Vuurontstekers
mei 2016Itzik Manger uit Czernowitz
apr 2016Tel me bij de amandelen
apr 2016Stadt der Dichter
apr 2016Tsjernivtsi
mrt 2016Langs de zuidelijke Boeg
mrt 2016In de schaduw van een boom
feb 2016Lin Jaldati
feb 2016Winternabijheid
jan 2016Bleib gesund!
dec 20152015
dec 2015Ruiter in de wolken
nov 2015Hommage aan Andreas Burnier
sep 2015'Jij schrijdt in trotse vrijheid'
sep 2015Een handvol sneeuw
aug 2015Schaduwen van het verleden
aug 2015Onze geschiedenis
jul 2015Damals im Romanischen Café
jul 2015Café Grössenwahn, Königin aller Cafés
jun 2015Kurt Löb
mei 2015Van hagedissen en ratten
mei 2015De benoemer en de verzwijger
apr 2015Aghed
feb 2015Asperges en gevulde eieren
jan 2015Op het spoor van Patrick Modiano
jan 2015Terugblik
nov 2014Mooie series
nov 2014Met een boek naar het museum
aug 2014Appie Drielsma (1937-2014)
jul 2014Opzij geschoven en gezwegen
jul 2014Exilliteratuur
jun 2014Kurt Lehmann of ook Konrad Merz
mei 2014Hommage
mei 2014Joseph Roth (1894-1939)
mei 2014Kafka en de Joden uit Galicië
mei 2014Schrijf dat op, Kisch!
apr 2014Kafka augustus 1914
feb 2014Heine, een voorproefje
jan 2014Kafka's raam
jan 2014Arnold Zweig en Hermann Struck
jan 2014Arnold Zweig
dec 2013Mijn lijstje 2013
dec 2013Nogmaals Jacob Israel de Haan
nov 2013Austerlitz
nov 2013W.G. Sebald
okt 2013Freud, Kafka en Wenen
sep 2013Marcel Reich-Ranicki (1920-2013)
sep 2013De beslissing
aug 2013Dan Pagis
aug 2013jewsandwords
aug 2013Voor de wet
jun 2013De groeten van meneer Onhandig (2)
jun 2013De groeten van meneer Onhandig (1)
mei 2013Klassenfoto met Walter Benjamin
mei 2013Amsterdam
apr 2013Treinreis naar Czernowitz
apr 2013Het Odessa van Jabotinsky
mrt 20131913
feb 2013Selma Meerbaum-Eisinger
feb 2013Van majestueuze katten en onmuzikale schrijvers
jan 2013Ravensbrück
jan 2013Milena Jesenská
dec 2012Mijn lijstje 2012
dec 2012Varia
nov 2012Schiller in Barnow
nov 2012De gedaanteverwisseling
nov 2012Joseph Schmidt
okt 2012Rondom Kafka (2)
okt 2012Appelfeld en Kafka
okt 2012Appelfeld en de taal
sep 2012Met Kafka naar de synagoge
sep 2012Rondom Kafka
aug 2012Vriendschap
jul 2012Kalman Polgar
jul 2012Een knipoog naar Max Brod
jun 2012Steinbarg en Manger
jun 2012Josef Burg
jun 2012Klara Blum
mei 2012Mythos Czernowitz
mei 2012De odyssee van Edgar Hilsenrath
mei 2012Nacht in Mogilev-Podolski
apr 2012Sereth
apr 2012Eichmann in Wenen
apr 2012Anna Seghers ontmoet Franz Kafka
mrt 2012Anna Seghers
mrt 2012Netty Reiling
mrt 2012Fallada past zich aan
feb 2012Nico Rost en Hans Fallada
feb 2012Karel van het Reve
feb 2012Kafka, Brenner en Feuchtwanger
jan 2012Holocaust Memorial Day
jan 2012De heerlijkheid van het leven
jan 2012Wassermann, Roth en Nederland
dec 2011De Hoge Raad buigt mee
dec 2011Isaak Babel
dec 2011Gerron
nov 2011Aharon Barak
nov 2011Abraham Mapu
nov 2011Naar Kaunas
okt 2011Briefwisseling Roth en Zweig (2)
okt 2011Briefwisseling Roth en Zweig (1)
okt 2011Rabbi Nachman en Kafka (2)
sep 2011Rabbi Nachman en Kafka (1)
sep 2011Czernowitz 1907
jul 2011Kafka in Berlijn
jul 2011Met Joseph Roth naar Berlijn
jul 2011Joseph Roth in Amsterdam
jun 2011Ik teken het gezicht van de tijd
jun 2011Het Joodse geheugen
jun 2011De memoires van Claude Lanzmann
apr 2011Heinrich Heine in Jeruzalem
apr 2011Jiri Weil houdt van katten
apr 2011Jiri Weil, getuige
apr 2011Laurent Binet, HhhH
mrt 2011Dan Porat, The Boy
mrt 2011De geheugenhut
mrt 2011The Search Committee
mrt 2011De Finklerkwestie
feb 2011Stefan Zweig, Joods schrijver
feb 2011Stefan Zweig, verdreven Europeaan
feb 2011Kisch, der rasende Reporter
jan 2011Verkeerde grootouders
jan 2011Ilse Aichinger en Kafka
jan 2011Perec, een leeservaring
jan 2011Van Kafka naar Perec
dec 2010Kafka, Weltsch en het zionisme (2)
dec 2010Kafka, Weltsch en het zionisme (1)
dec 2010Franz Kafka en Mania Tschissik
nov 2010Franz Kafka en Jizchak Löwy
nov 2010Erich Fried
nov 2010Harry Mulisch is zelf een mens
nov 2010Hannah Arendt en Gershom Scholem (2)
okt 2010Hannah Arendt en Gershom Scholem (1)
okt 2010Alexander Granach: ‘Da geht ein Mensch’
okt 2010Karl Emil Franzos: ‘Der Pojaz’
okt 2010Karl Emil Franzos: Zweigeist
sep 2010Hans Keilson
sep 2010Een intelligent hart
sep 2010Ernst Toller
sep 2010Jakob Wassermann: gebroken moralist
aug 2010Jakob Wassermann: Duitser en Jood
aug 2010Byron en de Joden
jul 2010Rathenau, ein begeisterter Deutscher, ein aufrechter Jude
jul 2010Walther Rathenau: Höre, Israel!
jun 2010Multatuli en de Joden
jun 2010Multatuli en W.A. Paap
jun 2010Herman de Man: Jood onder de boeren
mei 2010Herman de Man: ik ben een Jood
mei 2010Carry van Bruggen: een moedige Jodin
mei 2010Carry van Bruggen: De verlatene
apr 2010Carry van Bruggen: Seideravond
apr 2010Izak de Haan
apr 2010Carry van Bruggen
apr 2010Franz Baermann Steiner: Gebet im Garten
mrt 2010Franz Baermann Steiner: Praag, Jeruzalem, Oxford
mrt 2010Assaf Gavron
mrt 2010Celan en Bachmann (2)
mrt 2010Celan en Bachmann (1)
feb 2010Georg Hermann, een beschaafde Duitse Jood
feb 2010Heinz Liepmann bestraft
feb 2010Tussen orthodoxie en assimilatie
jan 2010Soma Morgenstern in de vergeethoek
jan 2010Hooligan in Roemenië
jan 2010Nogmaals Feuchtwanger
jan 2010Het succes van Feuchtwanger
dec 2009Paul Hellmann, medeaanklager
dec 2009Lezen over Auschwitz
nov 2009Ernst Weiss
nov 2009Bruno Schulz
nov 2009De zwarte zwaan van Israël
okt 2009Kafka en Else Lasker-Schüler
okt 2009Rahel Varnhagen
okt 2009Jacob Israël de Haan
okt 2009Noem het slaap
okt 2009Ongemakkelijk
sep 2009Bernard Malamud
sep 2009Leo Perutz
sep 2009De kant van Jeanne Weil
sep 2009De familie Pringsheim
aug 2009Simone Veil
aug 2009Grete Weil
jun 2009Heinrich Heine
jun 2009Ferrara
mei 2009Imre Kertész
mei 2009Aharon Appelfeld
mei 2009Joseph Roth (2)
apr 2009Joseph Roth (1)
apr 2009Zoektochten
mrt 2009Tegen het vergeten
mrt 2009Jeruzalem stond om ons heen
mrt 2009Berditsjev
mrt 2009Engführung
feb 2009Het lezen van Celan
feb 2009Moederland woord
feb 2009Abraham Sonne
feb 2009Canetti en het jodendom
jan 2009Dora Diamant
jan 2009Kafka en het zionisme
jan 2009Canon