sluiten
×
Mogen wij u om een kleine bijdrage vragen om het werk van Crescas blijvend mogelijk te maken? Alle content op deze website is vrij toegankelijk: de wekelijkse columns, video’s, geluidsbestanden, artikelen, etc. Dat willen wij graag zo houden. U kunt ons daarbij helpen met een kleine, vrijwillige bijdrage. Ieder bedrag is welkom. Met de groene knop hiernaast is dat zó geregeld. Dankuwel.
inloggen
×

Mijn Crescas

Inloggen met gebruikersnaam & wachtwoord






Zonder wachtwoord snel inloggen?

Columns

Weblogs disclaimer

Leo Frijda

Van 2009 tot en met 2016 schreef Leo Frijda literaire columns voor Crescas. Najaar 2011 publiceerde Amphora Books een deel van zijn columns onder de titel ''Het jodendom laat je niet los''. Eveneens bij Amphora Books verscheen begin 2015 ''Op het balkon van de elektrische tram'', een verzameling door hem geschreven opstellen over en rondom Franz Kafka.

vrijdag 15 april 2016

In mijn vorige column schreef ik dat ik het gevoel zou hebben de kinderen van de Joodse school van Tsjernivtsi in de steek te laten indien ik 6 april tegen het verdrag met Oekraïne ging stemmen. Dat behoeft een aanvulling. Eerst nadien zag ik de oproep van de leiders van de Oekraïense Joodse gemeenschap aan de Nederlandse bevolking. Daarin las ik dat onder de dodelijke slachtoffers van ‘Euromaidan’ ook Joden waren, onder wie Iosif Sjilling uit Drohobycz, de stad van Bruno Schulz, en Oleksandr Sjtsjerbanjoek uit Tsjernivtsi, de stad van Paul Celan, de Stadt der Dichter.

Mede in dit licht is de afloop van het referendum hoogst ongelukkig. Altijd heb ik gedacht dat politieke keuzes ook worden gemaakt met de verwachting van en de hoop op een betere toekomst. Geldt dat niet temeer indien het verleden, zeker het Joodse verleden in het oosten van Europa, zo zwart kleurt?

Op 25 maart wees ik op de verzamelbundel Literaturstadt Czernowitz waarin de vele schrijvers uit die stad worden besproken en met bijdragen zijn vertegenwoordigd. Deze week een boek met een soortgelijke titel: Czernowitz – Stadt der Dichter. De ondertitel luidt: Geschichte einer jüdischen Familie aus der Bukowina (1900-1948). Dit boek verscheen december vorig jaar bij Wilhelm Fink en bevat de herinneringen van Edith Silbermann, in 1921 in Czernowitz geboren. Amy-Diana Colin heeft die herinneringen uitgegeven en meldt dat Edith Silbermann, gestorven in 2008, in een door haar nog bij leven geconcipieerd voorwoord het volgende opnam:

In Czernowitz lebten neben Rumänen, Ukrainern, Österreichern, Deutschen, Polen und Armeniern so viele Juden, dass man den Eindruck hatte, dies sei eine jüdische Stadt. Jahrzehntelang hatten deutsche Sprache und österreichische Kultur das Leben in meiner Geburtsstadt geprägt. In Czernowitz erschienen deutsche Tageszeitungen; es gab eine angesehene deutschsprachige Universität, deutschsprachige Gymnasien, ein Theater, ganz nach dem Vorbild des Wiener Volkstheaters, und vieles mehr. Das Czerwnowitzer Bürgertum sprach und las ausschliesslich deutsch, und selbst Handwerker und kleine Kaufleute verwendeten im Alltag die deutsche Sprache, wenn sie diese auch ab und zu mit jiddischen Kraftausdrücken oder ukrainischen Flüchen spickten.

Ook zou Edith Silbermann tegen Colin hebben gezegd:

Zu meinen engen Jugendfreunden zählte Paul Celan, damals Antschel, der fast täglich in mein Elternhaus kam, da mein Vater, Karl Horowitz, die zweitgrösste Büchersammlung der Stadt besass, eine wahre Fundgrube für den wissensdurstigen Lyriker. Auch andere Lyriker gehörten zu unserem Freundeskreis: Immanuel (Oniu) Weissglas, Alfred Kittner, Rose Ausländer, Alfred Margul-Sperber, Itzik Manger und viele mehr …

Het boek bevat overigens meer dan alleen die herinneringen met veel beeldmateriaal. Twee CD’s zijn bijgevoegd. Edith Silbermann trad regelmatig op als zangeres en in het theater. De foto op de omslag is in 1964 in Wenen genomen, waar Silbermann optrad in het Theater am Börseplatz met Zichroines: Jiddische Erinnerungen, Ein-Frauen-Aufführung. Op de eerste CD die is bijgevoegd staan door haar gezongen Jiddisje liederen en op de tweede CD leest zij uit het werk van dichters uit Czernowitz.

Van Paul Celan leest Edith Silbermann onder meer Todesfuge en Nähe der Gräber, Nabijheid van de graven, waaruit ik in mijn column van 25 maart de eerste twee regels heb aangehaald. Ik noemde toen ook de eveneens uit Czernowitz afkomstige dichters Immanuel Weissglas en Alfred Kittner. Van Weissglas leest zij Babylonische Klage met de eerste regel: Wir sassen an den Wassern Babels, en van Kittner het gedicht Heimkehr. Beide gedichten weerspiegelen als het ware, want er is geen rechtstreeks verband, twee gedichten van Celan met gelijke titels: An den Wassern Babels en Heimkehr. Ook die gedichten staan op de CD. Verder gedichten en fabels van Itzik Manger en Elieser Steinbarg. Onder meer van Manger Die Ballade vom Juden, der auf den Jahrmarkt fuhr, en van Elieser Steinbarg Der Spiess und die Nadel.

Voor wie Stadt der Dichter koopt valt er dus veel te genieten. Ik heb echter ook enige kritiek. In 1995 was bij Rimbaud Verlagsgesellschaft al eerder een boekje van Edith Silbermann verschenen, Begegnung mit Paul Celan, waarin drie opstellen, Paul Celan im Kontext der Bukowiner Dichtung, Erinerungen an Paul Celan en Versuch einer Deutung. Bij Wilhelm Fink verscheen in 2010 bovendien het boek Paul Celan – Edith Silbermann, Zeugnisse einer Freundschaft. Daarin is Begegnung mit Paul Celan opnieuw opgenomen. Die tekst is een uittreksel uit de uitgebreider herinneringen van Edith Silbermann die nu in Stadt der Dichter zijn gepubliceerd. Met vaak dezelfde zinnen. Het eerdere boek uit 2010 bevat bovendien eveneens een CD met door Edith Silbermann voorgedragen gedichten van Celan. Het gaat voor een belangrijk gedeelte om dezelfde gedichten.

Het boek uit 2010 is vooral belangrijk omdat daarin vroege gedichten van Celan staan afgedrukt. Die gedichten zijn in het handschrift van Celan en door hem in Czernowitz aan Edith Silbermann gegeven. Het boek uit 2015 is vooral belangrijk omdat haar eerder gepubliceerde herinneringen aan Paul Celan nu in een bredere context staan. De twee citaten die in het begin van deze column staan, vatten dit samen.

Deze citaten maken zichtbaar dat Czernowitz, nu een weinig bekende stad in het zuidwesten van Oekraïne, indertijd een levendige plaats was, verbonden met andere belangrijke Europese centra. Karl Horowitz, de vader van Edith Silbermann, had in Wenen gestudeerd en reisde er ook na zijn huwelijk nog vaak naar toe. Altijd weer bracht hij boeken mee. ‘Mein Vater, Altphilologe und Germanist’, schrijft Silbermann, ‘hatte kistenweise Bücher aus Wien mitgebracht und steckte jeden Groschen, den er erübrigen konnte, in Bücher, so dass er in kürzester Zeit die zweitgrösste Bibliothek der Stadt besass, für den bildungshungrigen Schüler Paul eine wahre Fundgrube’. Al was dat wel tot verdriet van de vrouw van Karl Horowitz, Lisa Horowitz-Stadler, die al die boeken Staubfängern noemde. Zoals het een liefhebber betaamt, wilde Karl Horowitz niet dat boeken zijn huis verlieten. De vrienden Paul Celan en Immanuel Weissglas, in die tijd rond de twintig jaar oud, kwamen dus vaak langs. Waren schon wieder die Kadetten da? placht Karl Horowitz te zeggen. Door de bijzondere bibliotheek van haar vader leerde Edith Silbermann ook haar latere man, Jacob Silbermann, kennen, eveneens een groot boekenliefhebber. Door hem konden de ‘Kadetten’ tevens de meer moderne schrijvers lezen.

Ik gaf al aan dat in de uitgave van 2010 vroege gedichten van Celan in diens handschrift staan afgedrukt. Laat ik er één aanhalen, een gedicht uit begin jaren veertig. Het eerste couplet in het handschrift van Celan als voorbeeld:

De tekst zoals die uiteindelijk is gepubliceerd en de vertaling van Ton Naaijkens luiden als volgt:

Drüben

Erst jenseits der Kastanien ist die Welt.

Von dort kommt nachts ein Wind im Wolkenwagen,
und irgendwer steht auf dahier …
Den will ich über die Kastanien tragen:
‘Bei mir ist Engelsüss und roter Fingerhut bei mir!
Erst jenseits der Kastanien ist die Welt.'

Aan de overzijde

Voorbij de kastanjes begint de wereld pas.

Vandaar komt ’s nachts de wind in de wolkenwagen,
en iemand staat op alhier …
Hem wil ik over de kastanjes heen dragen:
‘Bij mij staan rood janskruid en wilde vlier!
Voorbij de kastanjes begint de wereld pas.’

Vlakbij de straat waar Celan heeft gewoond, ligt de Volksgarten. ‘Die Volksgarten’, schrijft Edith Silbermann, ‘hatte einen alten Bestand von Buchen, Kastanien und Ahornbäumen, dazwischen gab es Rasenflächen, von duftenden Jasmin-, Hagedorn- und anderen Sträuchern umsäumt.’

Langzamerhand weten we steeds meer over het leven van Paul Celan, vooral door de correspondentie met zijn echtgenote Gisèle Lestrange en met Ingeborg Bachmann en Ilana Shmueli, zijn bekendste en indringendste brievenboeken uit de tijd na de Sjoa. Maar ook van Brigitta Eisenreich en Gisela Dischner hebben wij sinds enkele jaren herinneringsboeken met brieven uit die latere tijd.

Celan hield er zijn leven lang vele relaties op na, soms ook gelijktijdig. Edith Silbermann irriteerde dat: ‘Er flatterte wie ein Schmetterling von einem Mädchen zum anderen.’ Interessanter is dat Celan ook voor Brigitta Eisenreich en Gisela Dischner gedichten schreef waardoor het beeld wordt aangevuld. Zo komen de kastanjebomen en andere bloeiende struiken uit de Volksgarten weer terug als Celan april 1968 in Londen, waar zijn tante Berta Antschel woont, in familiekring de seider viert. Net als volgende week op de avond van sjabbat.

Delen |

Uw reactie:

vul de beveiligings-code in
jan 2017Een laatste column
okt 2016Kafka’s dierentuin
okt 2016De verbanning van de dood
sep 2016De kleine marktplaats Sadagora
sep 2016Irmgard Keun
aug 2016Brody
jul 2016Clarice Lispector
jun 2016Vuurontstekers
mei 2016Itzik Manger uit Czernowitz
apr 2016Tel me bij de amandelen
apr 2016Stadt der Dichter
apr 2016Tsjernivtsi
mrt 2016Langs de zuidelijke Boeg
mrt 2016In de schaduw van een boom
feb 2016Lin Jaldati
feb 2016Winternabijheid
jan 2016Bleib gesund!
dec 20152015
dec 2015Ruiter in de wolken
nov 2015Hommage aan Andreas Burnier
sep 2015'Jij schrijdt in trotse vrijheid'
sep 2015Een handvol sneeuw
aug 2015Schaduwen van het verleden
aug 2015Onze geschiedenis
jul 2015Damals im Romanischen Café
jul 2015Café Grössenwahn, Königin aller Cafés
jun 2015Kurt Löb
mei 2015Van hagedissen en ratten
mei 2015De benoemer en de verzwijger
apr 2015Aghed
feb 2015Asperges en gevulde eieren
jan 2015Op het spoor van Patrick Modiano
jan 2015Terugblik
nov 2014Mooie series
nov 2014Met een boek naar het museum
aug 2014Appie Drielsma (1937-2014)
jul 2014Opzij geschoven en gezwegen
jul 2014Exilliteratuur
jun 2014Kurt Lehmann of ook Konrad Merz
mei 2014Hommage
mei 2014Joseph Roth (1894-1939)
mei 2014Kafka en de Joden uit Galicië
mei 2014Schrijf dat op, Kisch!
apr 2014Kafka augustus 1914
feb 2014Heine, een voorproefje
jan 2014Kafka's raam
jan 2014Arnold Zweig en Hermann Struck
jan 2014Arnold Zweig
dec 2013Mijn lijstje 2013
dec 2013Nogmaals Jacob Israel de Haan
nov 2013Austerlitz
nov 2013W.G. Sebald
okt 2013Freud, Kafka en Wenen
sep 2013Marcel Reich-Ranicki (1920-2013)
sep 2013De beslissing
aug 2013Dan Pagis
aug 2013jewsandwords
aug 2013Voor de wet
jun 2013De groeten van meneer Onhandig (2)
jun 2013De groeten van meneer Onhandig (1)
mei 2013Klassenfoto met Walter Benjamin
mei 2013Amsterdam
apr 2013Treinreis naar Czernowitz
apr 2013Het Odessa van Jabotinsky
mrt 20131913
feb 2013Selma Meerbaum-Eisinger
feb 2013Van majestueuze katten en onmuzikale schrijvers
jan 2013Ravensbrück
jan 2013Milena Jesenská
dec 2012Mijn lijstje 2012
dec 2012Varia
nov 2012Schiller in Barnow
nov 2012De gedaanteverwisseling
nov 2012Joseph Schmidt
okt 2012Rondom Kafka (2)
okt 2012Appelfeld en Kafka
okt 2012Appelfeld en de taal
sep 2012Met Kafka naar de synagoge
sep 2012Rondom Kafka
aug 2012Vriendschap
jul 2012Kalman Polgar
jul 2012Een knipoog naar Max Brod
jun 2012Steinbarg en Manger
jun 2012Josef Burg
jun 2012Klara Blum
mei 2012Mythos Czernowitz
mei 2012De odyssee van Edgar Hilsenrath
mei 2012Nacht in Mogilev-Podolski
apr 2012Sereth
apr 2012Eichmann in Wenen
apr 2012Anna Seghers ontmoet Franz Kafka
mrt 2012Anna Seghers
mrt 2012Netty Reiling
mrt 2012Fallada past zich aan
feb 2012Nico Rost en Hans Fallada
feb 2012Karel van het Reve
feb 2012Kafka, Brenner en Feuchtwanger
jan 2012Holocaust Memorial Day
jan 2012De heerlijkheid van het leven
jan 2012Wassermann, Roth en Nederland
dec 2011De Hoge Raad buigt mee
dec 2011Isaak Babel
dec 2011Gerron
nov 2011Aharon Barak
nov 2011Abraham Mapu
nov 2011Naar Kaunas
okt 2011Briefwisseling Roth en Zweig (2)
okt 2011Briefwisseling Roth en Zweig (1)
okt 2011Rabbi Nachman en Kafka (2)
sep 2011Rabbi Nachman en Kafka (1)
sep 2011Czernowitz 1907
jul 2011Kafka in Berlijn
jul 2011Met Joseph Roth naar Berlijn
jul 2011Joseph Roth in Amsterdam
jun 2011Ik teken het gezicht van de tijd
jun 2011Het Joodse geheugen
jun 2011De memoires van Claude Lanzmann
apr 2011Heinrich Heine in Jeruzalem
apr 2011Jiri Weil houdt van katten
apr 2011Jiri Weil, getuige
apr 2011Laurent Binet, HhhH
mrt 2011Dan Porat, The Boy
mrt 2011De geheugenhut
mrt 2011The Search Committee
mrt 2011De Finklerkwestie
feb 2011Stefan Zweig, Joods schrijver
feb 2011Stefan Zweig, verdreven Europeaan
feb 2011Kisch, der rasende Reporter
jan 2011Verkeerde grootouders
jan 2011Ilse Aichinger en Kafka
jan 2011Perec, een leeservaring
jan 2011Van Kafka naar Perec
dec 2010Kafka, Weltsch en het zionisme (2)
dec 2010Kafka, Weltsch en het zionisme (1)
dec 2010Franz Kafka en Mania Tschissik
nov 2010Franz Kafka en Jizchak Löwy
nov 2010Erich Fried
nov 2010Harry Mulisch is zelf een mens
nov 2010Hannah Arendt en Gershom Scholem (2)
okt 2010Hannah Arendt en Gershom Scholem (1)
okt 2010Alexander Granach: ‘Da geht ein Mensch’
okt 2010Karl Emil Franzos: ‘Der Pojaz’
okt 2010Karl Emil Franzos: Zweigeist
sep 2010Hans Keilson
sep 2010Een intelligent hart
sep 2010Ernst Toller
sep 2010Jakob Wassermann: gebroken moralist
aug 2010Jakob Wassermann: Duitser en Jood
aug 2010Byron en de Joden
jul 2010Rathenau, ein begeisterter Deutscher, ein aufrechter Jude
jul 2010Walther Rathenau: Höre, Israel!
jun 2010Multatuli en de Joden
jun 2010Multatuli en W.A. Paap
jun 2010Herman de Man: Jood onder de boeren
mei 2010Herman de Man: ik ben een Jood
mei 2010Carry van Bruggen: een moedige Jodin
mei 2010Carry van Bruggen: De verlatene
apr 2010Carry van Bruggen: Seideravond
apr 2010Izak de Haan
apr 2010Carry van Bruggen
apr 2010Franz Baermann Steiner: Gebet im Garten
mrt 2010Franz Baermann Steiner: Praag, Jeruzalem, Oxford
mrt 2010Assaf Gavron
mrt 2010Celan en Bachmann (2)
mrt 2010Celan en Bachmann (1)
feb 2010Georg Hermann, een beschaafde Duitse Jood
feb 2010Heinz Liepmann bestraft
feb 2010Tussen orthodoxie en assimilatie
jan 2010Soma Morgenstern in de vergeethoek
jan 2010Hooligan in Roemenië
jan 2010Nogmaals Feuchtwanger
jan 2010Het succes van Feuchtwanger
dec 2009Paul Hellmann, medeaanklager
dec 2009Lezen over Auschwitz
nov 2009Ernst Weiss
nov 2009Bruno Schulz
nov 2009De zwarte zwaan van Israël
okt 2009Kafka en Else Lasker-Schüler
okt 2009Rahel Varnhagen
okt 2009Jacob Israël de Haan
okt 2009Noem het slaap
okt 2009Ongemakkelijk
sep 2009Bernard Malamud
sep 2009Leo Perutz
sep 2009De kant van Jeanne Weil
sep 2009De familie Pringsheim
aug 2009Simone Veil
aug 2009Grete Weil
jun 2009Heinrich Heine
jun 2009Ferrara
mei 2009Imre Kertész
mei 2009Aharon Appelfeld
mei 2009Joseph Roth (2)
apr 2009Joseph Roth (1)
apr 2009Zoektochten
mrt 2009Tegen het vergeten
mrt 2009Jeruzalem stond om ons heen
mrt 2009Berditsjev
mrt 2009Engführung
feb 2009Het lezen van Celan
feb 2009Moederland woord
feb 2009Abraham Sonne
feb 2009Canetti en het jodendom
jan 2009Dora Diamant
jan 2009Kafka en het zionisme
jan 2009Canon