sluiten
×
Mogen wij u om een kleine bijdrage vragen om het werk van Crescas blijvend mogelijk te maken? Alle content op deze website is vrij toegankelijk: de wekelijkse columns, video’s, geluidsbestanden, artikelen, etc. Dat willen wij graag zo houden. U kunt ons daarbij helpen met een kleine, vrijwillige bijdrage. Ieder bedrag is welkom. Met de groene knop hiernaast is dat zó geregeld. Dankuwel.
inloggen
×

Mijn Crescas

Inloggen met gebruikersnaam & wachtwoord






Zonder wachtwoord snel inloggen?

Columns

Weblogs disclaimer

Leo Frijda

Van 2009 tot en met 2016 schreef Leo Frijda literaire columns voor Crescas. Najaar 2011 publiceerde Amphora Books een deel van zijn columns onder de titel ''Het jodendom laat je niet los''. Eveneens bij Amphora Books verscheen begin 2015 ''Op het balkon van de elektrische tram'', een verzameling door hem geschreven opstellen over en rondom Franz Kafka.

vrijdag 2 september 2016

Irmgard Keun en Joseph Roth, ik citeer diens biograaf David Bronsen, brengen anderhalf jaar met elkaar door. Oostende, Parijs, Wilna, Lemberg, Warschau, Wenen, Salzburg, Brussel en Amsterdam zijn de plaatsen die zij samen aandoen, dezelfde plaatsen waar Irmgard Keun haar roman Kind aller Länder laat afspelen. “Nach eigener Aussage”, schrijft Bronsen, “ist dieses Werk die Darstellung ihres Leben mit Roth, wobei dieser für den charmanten und verlotterten Emigrantenschriftsteller Modell steht, der sich und seinen familiären Anhang durch wunderliche pekuniäre Kunstgriffe über Wasser hält.”

Bronsen heeft Irmgard Keun (1905-1982) nog kunnen interviewen. Uit dat interview neem ik een passage over die mooi aansluit bij mijn vorige column over de te verschijnen Nederlandse vertaling van Roths Juden auf Wanderschaft. Keun moet tegen Bronsen het volgende over Roth hebben gezegd:

Zu seinen verwickeltesten Gefühlen gehörte seine Beziehung zum Judentum. Nichts ging ihm über die Juden, er liebte sie, aber zur gleichen Zeit konnte er furchtbar auf sie schimpfen. Er litt unter einem sehr jüdischen Minderwertigkeitskomplex, den er mehrmals in der Behauptung zum Ausdruck brachte, als Galicier sei er der letzte aller Juden. Trotzdem waren die frommen Ostjuden in seinen Augen beinahe Heilige, mit deren menschlicher Substanz die Westeuropäer sich nicht messen konnten. In Ostende kaufte er sich einmal einen grossen Sack und wollte damit auf Wanderschaft gehen, wie seine jüdischen Vorväter es getan hätten. Ständig schwankte er zwischen Verehrung und Ablehnung der Juden und blieb schon deshalb immer stark mit ihnen verbunden.

Irmgard Keun verliet op 4 mei 1936 Duitsland. Zij was niet Joods, maar de twee door haar toen al geschreven boeken werden door de nationaal-socialisten niet geapprecieerd. Haar nieuwste boek, Das Mädchen, mit dem die Kinder nicht verkehren durften, zou daarom juli 1936 bij Allert de Lange in Amsterdam verschijnen. Aan Arnold Strauss, haar vriend die in Amerika woont, schrijft Keun dat Allert de Lange “fabelhafte” schrijvers uitgeeft, onder wie Egon Erwin Kisch en Joseph Roth. “Ausser mir konnt’ich da keinen Arier entdecken.” Enkele dagen na haar aankomst in Oostende laat ze Arnold Strauss weten: “Es mag dir pathetisch klingen, aber ich betrachte es als heilige Aufgabe mitzuhelfen in meiner Art im Kampf gegen Nazitum, menschliche Sturheit, Schlappheit und Barbarei.”

In Oostende zal Irmgard Keun Egon Erwin Kisch, Stefan Zweig en Joseph Roth ontmoeten. Ik schreef daar al eens over in mijn column van 16 mei 2014 naar aanleiding van het verschijnen van Ostende 1936, Sommer der Freundschaft, geschreven door Volker Weidemann. Daarvan is sinds 2015 ook een Nederlandse vertaling voorhanden, uitgegeven door Cossee. In bedoelde column wees ik erop hoe Roth, ondanks zijn overmatig drankgebruik, niet alleen zelf onvermoeibaar bleef doorschrijven maar ook Irmgard Keun aanmoedigde hetzelfde te doen. Bovendien hielp hij Stefan Zweig bij het schrijven van diens Joodse legende Der begrabene Leuchter.

In de column van deze week valt de nadruk op Kind aller Länder, de roman van Irmgard Keun waaraan zij in 1937 is begonnen en die in het najaar van 1938 bij Querido is gepubliceerd. Al in 1939 volgde bij dezelfde uitgever een vertaling, van de hand van Alice van Nahuys. De titel luidde: Kinderen zonder land. Juni van dit jaar is een nieuwe vertaling verschenen, bij Lebowski, nu onder de meer correcte titel Kind van alle landen. Marcel Misset heeft de roman vertaald.

Irmgard Keun en Joseph Roth beëindigden hun relatie januari 1938. Na een reis naar Amerika gaat Keun nog datzelfde jaar in Amsterdam wonen, de stad die zij door Joseph Roth heeft leren kennen en waar haar boeken worden uitgegeven. Als op 10 mei 1940 de Duitsers ook Nederland binnenvallen, duikt ze onder. Enkele maanden later staat in een krant, de Daily Telegraph, het bericht dat Irmgard Keun in Amsterdam zelfmoord heeft gepleegd. In werkelijkheid duikt ze weer onder, nu echter bij haar familie in Duitsland.

Nog in Amsterdam hoort Irmgard Keun dat Joseph Roth op 27 mei 1939 in Parijs is overleden. Diens overmatig alcoholgebruik was daaraan mede debet. Dit brengt mij bij het toen al verschenen Kind van alle landen, waarin de hoofdpersoon, de ongeveer tienjarige Kully, opmerkt: “Mijn vader zegt dat hij langzaam zelfmoord pleegt en er alles aan doet om zijn leven te bekorten. Daarom rookt hij zoveel sigaretten van zwarte tabak en drinkt hij duizend drankjes in allerlei kleuren”.

Laat ik echter meteen benadrukken dat men Kind van alle landen niet slechts uit belangstelling voor Joseph Roth moet gaan lezen. Kind van alle landen is terecht aan de vergetelheid ontrukt. Arnon Grunberg onderstreept dit door in zijn voorwoord te wijzen op “de stelselmatige weigering van Kully om een oordeel te vellen waaraan het boek zijn kracht ontleend”. Zelfs over Hitler wordt het oordeel uitgesteld. “Als ik volwassen ben hoor ik wel wat er niet aan hem deugt”, zegt ze.

Hiermee is de toon gezet. De roman is geschreven vanuit het perspectief van een meisje dat na 1933 geen vaste grond onder de voeten meer heeft, maar alles om haar heen steeds goed in zich opneemt en daarop met slimme opmerkingen reageert. Een voorbeeld daarvan uit het begin van het boek:

Vroeger in Duitsland ging ik naar school, sindsdien kan ik lezen en schrijven. Toen wilde mijn vader niet langer in Duitsland blijven, omdat een regering vrienden van hem had opgesloten en omdat hij niet mocht praten en schrijven wat hij wilde. Waarom leren de kinderen in Duitsland dan eigenlijk nog praten en schrijven?

De roman speelt zich onder meer af in Amsterdam. Daar vinden we Kully in een café samen met haar moeder, een café “bij het station dat op het zwarte water drijft. De zon schijnt, schepen varen voorbij, motorboten meren vlak voor onze voeten af”. Ja, “Amsterdam is heel mooi. Het bestaat uit rivieren die grachten heten”.

Toen Irmgard Keun had gehoord dat Joseph Roth was overleden, Kind van alle landen was toen al verschenen, schreef zij een gedicht met de regel: “Wie soll ich aus dem schwarzen Blut der Grachten Kränze winden?” Kully hield van haar vader, niet altijd een gemakkelijke man om mee om te gaan, maar, zegt ze “hij wordt toch altijd weer lief”. In de roman zijn het de woorden van Kully, maar ze kwamen uit de pen van Irmgard Keun.

Delen |

Reacties

Rose Marie Frijda Bouman

zondag 4 september 2016
Wat een prachtige colum- ook hierdoor worden deze schrijvers aan de 'vergetelheid' onttrokken.
Net als bij hen moeten wij onder een stevig glas erover doorpraten !!

Uw reactie:

vul de beveiligings-code in
jan 2017Een laatste column
okt 2016Kafka’s dierentuin
okt 2016De verbanning van de dood
sep 2016De kleine marktplaats Sadagora
sep 2016Irmgard Keun
aug 2016Brody
jul 2016Clarice Lispector
jun 2016Vuurontstekers
mei 2016Itzik Manger uit Czernowitz
apr 2016Tel me bij de amandelen
apr 2016Stadt der Dichter
apr 2016Tsjernivtsi
mrt 2016Langs de zuidelijke Boeg
mrt 2016In de schaduw van een boom
feb 2016Lin Jaldati
feb 2016Winternabijheid
jan 2016Bleib gesund!
dec 20152015
dec 2015Ruiter in de wolken
nov 2015Hommage aan Andreas Burnier
sep 2015'Jij schrijdt in trotse vrijheid'
sep 2015Een handvol sneeuw
aug 2015Schaduwen van het verleden
aug 2015Onze geschiedenis
jul 2015Damals im Romanischen Café
jul 2015Café Grössenwahn, Königin aller Cafés
jun 2015Kurt Löb
mei 2015Van hagedissen en ratten
mei 2015De benoemer en de verzwijger
apr 2015Aghed
feb 2015Asperges en gevulde eieren
jan 2015Op het spoor van Patrick Modiano
jan 2015Terugblik
nov 2014Mooie series
nov 2014Met een boek naar het museum
aug 2014Appie Drielsma (1937-2014)
jul 2014Opzij geschoven en gezwegen
jul 2014Exilliteratuur
jun 2014Kurt Lehmann of ook Konrad Merz
mei 2014Hommage
mei 2014Joseph Roth (1894-1939)
mei 2014Kafka en de Joden uit Galicië
mei 2014Schrijf dat op, Kisch!
apr 2014Kafka augustus 1914
feb 2014Heine, een voorproefje
jan 2014Kafka's raam
jan 2014Arnold Zweig en Hermann Struck
jan 2014Arnold Zweig
dec 2013Mijn lijstje 2013
dec 2013Nogmaals Jacob Israel de Haan
nov 2013Austerlitz
nov 2013W.G. Sebald
okt 2013Freud, Kafka en Wenen
sep 2013Marcel Reich-Ranicki (1920-2013)
sep 2013De beslissing
aug 2013Dan Pagis
aug 2013jewsandwords
aug 2013Voor de wet
jun 2013De groeten van meneer Onhandig (2)
jun 2013De groeten van meneer Onhandig (1)
mei 2013Klassenfoto met Walter Benjamin
mei 2013Amsterdam
apr 2013Treinreis naar Czernowitz
apr 2013Het Odessa van Jabotinsky
mrt 20131913
feb 2013Selma Meerbaum-Eisinger
feb 2013Van majestueuze katten en onmuzikale schrijvers
jan 2013Ravensbrück
jan 2013Milena Jesenská
dec 2012Mijn lijstje 2012
dec 2012Varia
nov 2012Schiller in Barnow
nov 2012De gedaanteverwisseling
nov 2012Joseph Schmidt
okt 2012Rondom Kafka (2)
okt 2012Appelfeld en Kafka
okt 2012Appelfeld en de taal
sep 2012Met Kafka naar de synagoge
sep 2012Rondom Kafka
aug 2012Vriendschap
jul 2012Kalman Polgar
jul 2012Een knipoog naar Max Brod
jun 2012Steinbarg en Manger
jun 2012Josef Burg
jun 2012Klara Blum
mei 2012Mythos Czernowitz
mei 2012De odyssee van Edgar Hilsenrath
mei 2012Nacht in Mogilev-Podolski
apr 2012Sereth
apr 2012Eichmann in Wenen
apr 2012Anna Seghers ontmoet Franz Kafka
mrt 2012Anna Seghers
mrt 2012Netty Reiling
mrt 2012Fallada past zich aan
feb 2012Nico Rost en Hans Fallada
feb 2012Karel van het Reve
feb 2012Kafka, Brenner en Feuchtwanger
jan 2012Holocaust Memorial Day
jan 2012De heerlijkheid van het leven
jan 2012Wassermann, Roth en Nederland
dec 2011De Hoge Raad buigt mee
dec 2011Isaak Babel
dec 2011Gerron
nov 2011Aharon Barak
nov 2011Abraham Mapu
nov 2011Naar Kaunas
okt 2011Briefwisseling Roth en Zweig (2)
okt 2011Briefwisseling Roth en Zweig (1)
okt 2011Rabbi Nachman en Kafka (2)
sep 2011Rabbi Nachman en Kafka (1)
sep 2011Czernowitz 1907
jul 2011Kafka in Berlijn
jul 2011Met Joseph Roth naar Berlijn
jul 2011Joseph Roth in Amsterdam
jun 2011Ik teken het gezicht van de tijd
jun 2011Het Joodse geheugen
jun 2011De memoires van Claude Lanzmann
apr 2011Heinrich Heine in Jeruzalem
apr 2011Jiri Weil houdt van katten
apr 2011Jiri Weil, getuige
apr 2011Laurent Binet, HhhH
mrt 2011Dan Porat, The Boy
mrt 2011De geheugenhut
mrt 2011The Search Committee
mrt 2011De Finklerkwestie
feb 2011Stefan Zweig, Joods schrijver
feb 2011Stefan Zweig, verdreven Europeaan
feb 2011Kisch, der rasende Reporter
jan 2011Verkeerde grootouders
jan 2011Ilse Aichinger en Kafka
jan 2011Perec, een leeservaring
jan 2011Van Kafka naar Perec
dec 2010Kafka, Weltsch en het zionisme (2)
dec 2010Kafka, Weltsch en het zionisme (1)
dec 2010Franz Kafka en Mania Tschissik
nov 2010Franz Kafka en Jizchak Löwy
nov 2010Erich Fried
nov 2010Harry Mulisch is zelf een mens
nov 2010Hannah Arendt en Gershom Scholem (2)
okt 2010Hannah Arendt en Gershom Scholem (1)
okt 2010Alexander Granach: ‘Da geht ein Mensch’
okt 2010Karl Emil Franzos: ‘Der Pojaz’
okt 2010Karl Emil Franzos: Zweigeist
sep 2010Hans Keilson
sep 2010Een intelligent hart
sep 2010Ernst Toller
sep 2010Jakob Wassermann: gebroken moralist
aug 2010Jakob Wassermann: Duitser en Jood
aug 2010Byron en de Joden
jul 2010Rathenau, ein begeisterter Deutscher, ein aufrechter Jude
jul 2010Walther Rathenau: Höre, Israel!
jun 2010Multatuli en de Joden
jun 2010Multatuli en W.A. Paap
jun 2010Herman de Man: Jood onder de boeren
mei 2010Herman de Man: ik ben een Jood
mei 2010Carry van Bruggen: een moedige Jodin
mei 2010Carry van Bruggen: De verlatene
apr 2010Carry van Bruggen: Seideravond
apr 2010Izak de Haan
apr 2010Carry van Bruggen
apr 2010Franz Baermann Steiner: Gebet im Garten
mrt 2010Franz Baermann Steiner: Praag, Jeruzalem, Oxford
mrt 2010Assaf Gavron
mrt 2010Celan en Bachmann (2)
mrt 2010Celan en Bachmann (1)
feb 2010Georg Hermann, een beschaafde Duitse Jood
feb 2010Heinz Liepmann bestraft
feb 2010Tussen orthodoxie en assimilatie
jan 2010Soma Morgenstern in de vergeethoek
jan 2010Hooligan in Roemenië
jan 2010Nogmaals Feuchtwanger
jan 2010Het succes van Feuchtwanger
dec 2009Paul Hellmann, medeaanklager
dec 2009Lezen over Auschwitz
nov 2009Ernst Weiss
nov 2009Bruno Schulz
nov 2009De zwarte zwaan van Israël
okt 2009Kafka en Else Lasker-Schüler
okt 2009Rahel Varnhagen
okt 2009Jacob Israël de Haan
okt 2009Noem het slaap
okt 2009Ongemakkelijk
sep 2009Bernard Malamud
sep 2009Leo Perutz
sep 2009De kant van Jeanne Weil
sep 2009De familie Pringsheim
aug 2009Simone Veil
aug 2009Grete Weil
jun 2009Heinrich Heine
jun 2009Ferrara
mei 2009Imre Kertész
mei 2009Aharon Appelfeld
mei 2009Joseph Roth (2)
apr 2009Joseph Roth (1)
apr 2009Zoektochten
mrt 2009Tegen het vergeten
mrt 2009Jeruzalem stond om ons heen
mrt 2009Berditsjev
mrt 2009Engführung
feb 2009Het lezen van Celan
feb 2009Moederland woord
feb 2009Abraham Sonne
feb 2009Canetti en het jodendom
jan 2009Dora Diamant
jan 2009Kafka en het zionisme
jan 2009Canon