sluiten
×
Mogen wij u om een kleine bijdrage vragen om het werk van Crescas blijvend mogelijk te maken? Alle content op deze website is vrij toegankelijk: de wekelijkse columns, video’s, geluidsbestanden, artikelen, etc. Dat willen wij graag zo houden. U kunt ons daarbij helpen met een kleine, vrijwillige bijdrage. Ieder bedrag is welkom. Met de groene knop hiernaast is dat zó geregeld. Dankuwel.
inloggen
×

Mijn Crescas

Inloggen met gebruikersnaam & wachtwoord






Zonder wachtwoord snel inloggen?

Columns

Weblogs disclaimer

Leo Frijda

Van 2009 tot en met 2016 schreef Leo Frijda literaire columns voor Crescas. Najaar 2011 publiceerde Amphora Books een deel van zijn columns onder de titel ''Het jodendom laat je niet los''. Eveneens bij Amphora Books verscheen begin 2015 ''Op het balkon van de elektrische tram'', een verzameling door hem geschreven opstellen over en rondom Franz Kafka.

vrijdag 9 mei 2014

Ook de in Praag achtergebleven Joden, onder wie Kafka, zagen de gevolgen van de oorlog. Al in september 1914 kwamen op het station van Praag Joodse vluchtelingen uit Galicië aan, op de vlucht voor geweld en plundering. Arme Joden die Jiddisj of Pools spraken. En de stroom vluchtelingen zwol aan. Waren het in september nog zo’n 2.000, eind 1914 lag het aantal vluchtelingen al ruim boven de 10.000.

Voor de vluchtelingen moest worden gezorgd en dat deden de Joden van Praag. In Das jüdische Prag, een uitgave van het zionistische Selbstwehr uit 1917 met een verhaal van Kafka, staat ook een bijdrage van één van de vluchtelingenkinderen, Sarah Maiblum. Ik neem het maar helemaal over:

Over de liefdadigheid van de Praagse Joden is Sarah Maiblum zeer te spreken. Ze beschrijft het echter iets te mooi. Tussen de orthodoxe Joden uit Galicië en de al verregaand geassimileerde Joden van Praag bestonden grote verschillen. Sprake was, schrijft Kafka’s biograaf Stach, van een ‘kulturellen Schock’. Kafka registreerde dit feilloos toen hij op 24 november 1914 in de Tuchmachergasse was. Daar deelde het ‘Versorgungskomitee für jüdische Flüchtlinge’ die dag ‘oud ondergoed en kleding’ uit. In de vertaling van Nini Brunt:

De intelligente, levendige, trotse en bescheiden mevrouw Kannegiesser uit Tarnow, die maar twee dekens wilde, maar schone, en die toch, in weerwil van Max’ protectie, slechts oude en vuile kreeg, terwijl de goede, nieuwe dekens in een afzonderlijke kamer lagen waarin überhaupt alle goede stukken voor de betere mensen werden bewaard. Men wilde haar de goede ook daarom niet geven, omdat zij ze maar twee dagen nodig had, tot haar linnengoed uit Wenen kwam en omdat men gebruikte stukken wegens het gevaar voor cholera niet mag terugnemen.

Mevrouw Lustig met veel kinderen van allerlei grootte en een kleine zelfverzekerde, brutale, drukke zuster. Zij is zo lang bezig een kinderjurkje uit te zoeken tot mevrouw Brod tegen haar schreeuwt: ‘Neemt u nu toch eindelijk dit of u krijgt er helemaal geen.’ Maar nu antwoordt mevrouw Lustig met nog veel harder geschreeuw en eindigt met een groot wild gebaar. ‘De mitswe is toch meer waard dan al deze schmatten’.

‘Liefdadigheid is toch meer waard dan al deze lompen.’ De Praagse Joden keken veelal neer op de naar hun mening achtergebleven Joden uit het oosten. Maar andersom was dat eveneens het geval. En dat is alleszins terecht, meent Kafka. Nadat hij de ‘Vortragszyklus Ost und West’ had bijgewoond met voordrachten van zijn vriend Max Brod en een zekere W(iesenfeld), noteert hij op 11 maart 1915 in zijn dagboeken:

Oost- en westjoden, een bijeenkomst. De minachting van de oostjoden voor de joden hier. De rechtvaardiging van deze minachting. Hoe de oostjoden de oorzaak van die minachting kennen, doch de westjoden niet (…)

Zelfs Max, het ontoereikende, zwakke van zijn toespraak, jas openknopen, jas dichtknopen. En hier is toch goede, beste wil. Daartegenover een zekere W., in een ellendig jasje geknoopt, een boord dat niet vuiler meer kan worden, als feestboord omgedaan, schettert ja en nee, ja en nee. Een duivels onaangenaam lachje om zijn mond, rimpels in zijn jonge gezicht, bewegingen met zijn armen, wild en verlegen (…)

Ik als van hout, een in het midden van de zaal geschoven kapstok. En toch hoop.

Op 16 september 1915 vinden we deze dagboekaantekening:

De Poolse Joden gezien die naar het kol nidre gaan. De kleine jongen die met gebedsmantels onder zijn beide armen naast zijn vader loopt. Bijna zelfmoord niet naar de synagoge te gaan.

Vijf jaar later, september 1920, vinden we daarvan de echo terug als Kafka aan Milena Jesenská schrijft dat, had hij zelf kunnen kiezen, hij een kleine Joodse jongen uit het oosten had willen zijn, zonder een spoor van zorgen.

In 1920 bevonden zich in Praag opnieuw Joodse vluchtelingen uit het oosten. Wie Dagboek 1920 van Isaac Babel heeft gelezen, weet voor welke gruweldaden deze Joden toen op de vlucht waren. Kafka zag op 6 september van dat jaar ‘russisch-jüdische Auswanderer’ die in de feestzaal van het Joodse raadhuis waren ondergebracht, in afwachting van een uitreisvisum naar Amerika. Vaders, moeders, meisjes en jongens, in een paar weken zal men in Amerika zijn, schrijft Kafka in zijn brief aan Milena van een dag later. ‘So einfach ist es allerdings nicht,’ voegt hij daar echter wel aan toe, ‘Ruhrfälle sind dort schon vorgekommen, auf der Gasse stehn Leute und schimpfen durch die Fenster herein (…)’ ‘Aber wenn man klein ist, schnell alles überblickt und beurteilt, was kann einem dan geschehn?’

In die context staat de passage over een kleine Joodse jongen uit het oosten. Kafka formuleerde het zo:

Wenn man mir freigestellt hätte, ich könnte sein was ich will, dann hätte ich ein kleiner ostjüdischer Junge sein wollen, im Winkel des Saales, ohne ein Spur von Sorgen (…).

Die keus had Kafka echter niet. In een brief van november 1920 legt hij dat, zou je kunnen zeggen, aan Milena uit.

Wir kennen doch beide ausgiebig charakteristische Exemplare von Westjuden, ich bin, soviel ich weiss, der westjüdischeste von ihnen, das bedeutet, übertrieben ausgedrückt, dass mir keine ruhige Sekunde geschenkt ist, nichts ist mir geschenkt, alles muss erworben werden, nicht nur die Gegenwart und Zukunft, auch noch die Vergangenheit, etwas das doch jeder Mensch vielleicht mitbekommen hat, auch das muss erworben werden, das ist vielleicht die schwerste Arbeit, dreht sich die Erde nach rechts – ich weiss nicht, ob sie das tut – müsste ich mich nach links drehn, um die Vergangenheit nachzuhohlen (…)

Ich kann aus Eigenem nicht den Weg gehn, den ich gehen will, ja ich kann nur still sein, ich kann nichts anderes wollen, ich will auch nichts anderes.

Delen |

Uw reactie:

vul de beveiligings-code in
jan 2017Een laatste column
okt 2016Kafka’s dierentuin
okt 2016De verbanning van de dood
sep 2016De kleine marktplaats Sadagora
sep 2016Irmgard Keun
aug 2016Brody
jul 2016Clarice Lispector
jun 2016Vuurontstekers
mei 2016Itzik Manger uit Czernowitz
apr 2016Tel me bij de amandelen
apr 2016Stadt der Dichter
apr 2016Tsjernivtsi
mrt 2016Langs de zuidelijke Boeg
mrt 2016In de schaduw van een boom
feb 2016Lin Jaldati
feb 2016Winternabijheid
jan 2016Bleib gesund!
dec 20152015
dec 2015Ruiter in de wolken
nov 2015Hommage aan Andreas Burnier
sep 2015'Jij schrijdt in trotse vrijheid'
sep 2015Een handvol sneeuw
aug 2015Schaduwen van het verleden
aug 2015Onze geschiedenis
jul 2015Damals im Romanischen Café
jul 2015Café Grössenwahn, Königin aller Cafés
jun 2015Kurt Löb
mei 2015Van hagedissen en ratten
mei 2015De benoemer en de verzwijger
apr 2015Aghed
feb 2015Asperges en gevulde eieren
jan 2015Op het spoor van Patrick Modiano
jan 2015Terugblik
nov 2014Mooie series
nov 2014Met een boek naar het museum
aug 2014Appie Drielsma (1937-2014)
jul 2014Opzij geschoven en gezwegen
jul 2014Exilliteratuur
jun 2014Kurt Lehmann of ook Konrad Merz
mei 2014Hommage
mei 2014Joseph Roth (1894-1939)
mei 2014Kafka en de Joden uit Galicië
mei 2014Schrijf dat op, Kisch!
apr 2014Kafka augustus 1914
feb 2014Heine, een voorproefje
jan 2014Kafka's raam
jan 2014Arnold Zweig en Hermann Struck
jan 2014Arnold Zweig
dec 2013Mijn lijstje 2013
dec 2013Nogmaals Jacob Israel de Haan
nov 2013Austerlitz
nov 2013W.G. Sebald
okt 2013Freud, Kafka en Wenen
sep 2013Marcel Reich-Ranicki (1920-2013)
sep 2013De beslissing
aug 2013Dan Pagis
aug 2013jewsandwords
aug 2013Voor de wet
jun 2013De groeten van meneer Onhandig (2)
jun 2013De groeten van meneer Onhandig (1)
mei 2013Klassenfoto met Walter Benjamin
mei 2013Amsterdam
apr 2013Treinreis naar Czernowitz
apr 2013Het Odessa van Jabotinsky
mrt 20131913
feb 2013Selma Meerbaum-Eisinger
feb 2013Van majestueuze katten en onmuzikale schrijvers
jan 2013Ravensbrück
jan 2013Milena Jesenská
dec 2012Mijn lijstje 2012
dec 2012Varia
nov 2012Schiller in Barnow
nov 2012De gedaanteverwisseling
nov 2012Joseph Schmidt
okt 2012Rondom Kafka (2)
okt 2012Appelfeld en Kafka
okt 2012Appelfeld en de taal
sep 2012Met Kafka naar de synagoge
sep 2012Rondom Kafka
aug 2012Vriendschap
jul 2012Kalman Polgar
jul 2012Een knipoog naar Max Brod
jun 2012Steinbarg en Manger
jun 2012Josef Burg
jun 2012Klara Blum
mei 2012Mythos Czernowitz
mei 2012De odyssee van Edgar Hilsenrath
mei 2012Nacht in Mogilev-Podolski
apr 2012Sereth
apr 2012Eichmann in Wenen
apr 2012Anna Seghers ontmoet Franz Kafka
mrt 2012Anna Seghers
mrt 2012Netty Reiling
mrt 2012Fallada past zich aan
feb 2012Nico Rost en Hans Fallada
feb 2012Karel van het Reve
feb 2012Kafka, Brenner en Feuchtwanger
jan 2012Holocaust Memorial Day
jan 2012De heerlijkheid van het leven
jan 2012Wassermann, Roth en Nederland
dec 2011De Hoge Raad buigt mee
dec 2011Isaak Babel
dec 2011Gerron
nov 2011Aharon Barak
nov 2011Abraham Mapu
nov 2011Naar Kaunas
okt 2011Briefwisseling Roth en Zweig (2)
okt 2011Briefwisseling Roth en Zweig (1)
okt 2011Rabbi Nachman en Kafka (2)
sep 2011Rabbi Nachman en Kafka (1)
sep 2011Czernowitz 1907
jul 2011Kafka in Berlijn
jul 2011Met Joseph Roth naar Berlijn
jul 2011Joseph Roth in Amsterdam
jun 2011Ik teken het gezicht van de tijd
jun 2011Het Joodse geheugen
jun 2011De memoires van Claude Lanzmann
apr 2011Heinrich Heine in Jeruzalem
apr 2011Jiri Weil houdt van katten
apr 2011Jiri Weil, getuige
apr 2011Laurent Binet, HhhH
mrt 2011Dan Porat, The Boy
mrt 2011De geheugenhut
mrt 2011The Search Committee
mrt 2011De Finklerkwestie
feb 2011Stefan Zweig, Joods schrijver
feb 2011Stefan Zweig, verdreven Europeaan
feb 2011Kisch, der rasende Reporter
jan 2011Verkeerde grootouders
jan 2011Ilse Aichinger en Kafka
jan 2011Perec, een leeservaring
jan 2011Van Kafka naar Perec
dec 2010Kafka, Weltsch en het zionisme (2)
dec 2010Kafka, Weltsch en het zionisme (1)
dec 2010Franz Kafka en Mania Tschissik
nov 2010Franz Kafka en Jizchak Löwy
nov 2010Erich Fried
nov 2010Harry Mulisch is zelf een mens
nov 2010Hannah Arendt en Gershom Scholem (2)
okt 2010Hannah Arendt en Gershom Scholem (1)
okt 2010Alexander Granach: ‘Da geht ein Mensch’
okt 2010Karl Emil Franzos: ‘Der Pojaz’
okt 2010Karl Emil Franzos: Zweigeist
sep 2010Hans Keilson
sep 2010Een intelligent hart
sep 2010Ernst Toller
sep 2010Jakob Wassermann: gebroken moralist
aug 2010Jakob Wassermann: Duitser en Jood
aug 2010Byron en de Joden
jul 2010Rathenau, ein begeisterter Deutscher, ein aufrechter Jude
jul 2010Walther Rathenau: Höre, Israel!
jun 2010Multatuli en de Joden
jun 2010Multatuli en W.A. Paap
jun 2010Herman de Man: Jood onder de boeren
mei 2010Herman de Man: ik ben een Jood
mei 2010Carry van Bruggen: een moedige Jodin
mei 2010Carry van Bruggen: De verlatene
apr 2010Carry van Bruggen: Seideravond
apr 2010Izak de Haan
apr 2010Carry van Bruggen
apr 2010Franz Baermann Steiner: Gebet im Garten
mrt 2010Franz Baermann Steiner: Praag, Jeruzalem, Oxford
mrt 2010Assaf Gavron
mrt 2010Celan en Bachmann (2)
mrt 2010Celan en Bachmann (1)
feb 2010Georg Hermann, een beschaafde Duitse Jood
feb 2010Heinz Liepmann bestraft
feb 2010Tussen orthodoxie en assimilatie
jan 2010Soma Morgenstern in de vergeethoek
jan 2010Hooligan in Roemenië
jan 2010Nogmaals Feuchtwanger
jan 2010Het succes van Feuchtwanger
dec 2009Paul Hellmann, medeaanklager
dec 2009Lezen over Auschwitz
nov 2009Ernst Weiss
nov 2009Bruno Schulz
nov 2009De zwarte zwaan van Israël
okt 2009Kafka en Else Lasker-Schüler
okt 2009Rahel Varnhagen
okt 2009Jacob Israël de Haan
okt 2009Noem het slaap
okt 2009Ongemakkelijk
sep 2009Bernard Malamud
sep 2009Leo Perutz
sep 2009De kant van Jeanne Weil
sep 2009De familie Pringsheim
aug 2009Simone Veil
aug 2009Grete Weil
jun 2009Heinrich Heine
jun 2009Ferrara
mei 2009Imre Kertész
mei 2009Aharon Appelfeld
mei 2009Joseph Roth (2)
apr 2009Joseph Roth (1)
apr 2009Zoektochten
mrt 2009Tegen het vergeten
mrt 2009Jeruzalem stond om ons heen
mrt 2009Berditsjev
mrt 2009Engführung
feb 2009Het lezen van Celan
feb 2009Moederland woord
feb 2009Abraham Sonne
feb 2009Canetti en het jodendom
jan 2009Dora Diamant
jan 2009Kafka en het zionisme
jan 2009Canon