sluiten
×
Mogen wij u om een kleine bijdrage vragen om het werk van Crescas blijvend mogelijk te maken? Alle content op deze website is vrij toegankelijk: de wekelijkse columns, video’s, geluidsbestanden, artikelen, etc. Dat willen wij graag zo houden. U kunt ons daarbij helpen met een kleine, vrijwillige bijdrage. Ieder bedrag is welkom. Met de groene knop hiernaast is dat zó geregeld. Dankuwel.
inloggen
×

Mijn Crescas

Inloggen met gebruikersnaam & wachtwoord






Zonder wachtwoord snel inloggen?

Columns

Weblogs disclaimer

Leo Frijda

Van 2009 tot en met 2016 schreef Leo Frijda literaire columns voor Crescas. Najaar 2011 publiceerde Amphora Books een deel van zijn columns onder de titel ''Het jodendom laat je niet los''. Eveneens bij Amphora Books verscheen begin 2015 ''Op het balkon van de elektrische tram'', een verzameling door hem geschreven opstellen over en rondom Franz Kafka.

vrijdag 11 juli 2014

Te hopen valt dat het nieuwe boek van de Utrechtse wetenschapper Els Andringa over de exilliteratuur de aandacht krijgt die het verdient. Het is in ieder geval al besproken in De Groene van 15 mei. Een mooie en lovende recensie met de terechte conclusie dat Andringa een standaardwerk schreef. Andringa heeft haar boek in het Duits geschreven en het is uitgegeven bij De Gruyter in de reeks Studien und Texte zur Sozialgeschichte der Literatur. Het zou goed zijn als er ook een Nederlandse uitgave komt.

De volledige titel van het boek van Andringa luidt Deutsche Exilliteratur im niederländisch-deutschen Beziehungsgeflecht, Eine Geschichte der Kommunikation und Rezeption 1933-2013. Het is een wetenschappelijk werk met de schijnwerpers op de schrijvers die in de jaren 1933 en volgende Duitsland waren ontvlucht en op de uitgeverijen en letterkundigen die hier in Nederland die schrijvers een helpende hand toestaken. De betekenis daarvan trekt Andringa door tot 2013 en mede daardoor plaatst zij het door haar beschreven web van onderlinge relaties in een breder perspectief dan tot nu toe veelal is gedaan.

Overigens emigreerden weinig Duitse schrijvers daadwerkelijk naar Nederland, ook als ze hier door exiluitgeverijen als Querido en Allert de Lange werden uitgegeven. Feuchtwanger, Roth en Zweig kwamen slechts af en toe naar Nederland om de contacten met hun uitgevers te onderhouden en om lezingen te geven. Het waren jongere en nog onbekende schrijvers als Grete Weil, Elisabeth Augustin, Konrad Merz en Hans Keilson die zich definitief of voor enige tijd in Nederland vestigden. Weil, Merz en Keilson bleven in het Duits schrijven. Alleen Elisabeth Augustin schreef haar boeken in het Nederlands.

Mijn vorige column ging over de grote verwachtingen die Menno ter Braak van Konrad Merz had. Dat hield mede verband met de opvattingen van Ter Braak over literatuur en - in het verlengde daarvan - de exilliteratuur. In 1934 schreef hij in Das Neue Tage-Buch een artikel over Emigranten-Literatur waarin hij zich een voorstander toonde van een nieuwe Europese literatuur. Andringa haalt hem aan:

Als sich in Deutschland die sogenannte “Nationale Revolution” vollzog, sahen nicht nur die deutschen Schriftsteller sich genötigt, Partei zu ergreifen; die deutsche Literatur war ja eine europäische, nicht nur eine deutsche Angelegenheit. Im heutigen Europa kann man überhaupt nicht mehr von nationalen Literaturen sprechen, es sei denn, man beschäftigte sich speziell mit Folklore (…) wir fühlen uns europäisch, weil wir Europäer geworden sind.

Ter Braak was goed geïnformeerd over de Duitse literatuur en onderhield contacten met schrijvers als Thomas Mann die hij zeer bewonderde. Hij schreef ook al vroeg, in 1936 en 1937, indringende artikelen over Kafka wat tot gevolg had dat hij enkele malen persoonlijk contact had met Dora Diamant die, omdat zij via Hoek van Holland naar Engeland wilde gaan, in 1939 enige tijd in Den Haag bij haar schoonzuster Ruth Friedländer-Lask logeerde.

Ter Braak heeft ondanks zijn Europese oriëntatie nauwelijks enige bekendheid in het buitenland gekregen. Andringa merkt op dat sinds 2011 wellicht een kentering valt waar te nemen. Toen werd de Duitse versie van de door Léon Hanssen geschreven biografie van Ter Braak, Leben und Werk eines Querdenkers, in het Literaturhaus in Berlijn gepresenteerd en tegelijkertijd een portret van Ter Braak van de hand van de Berlijnse kunstenaar El Bocho onthuld. Het hangt tegenover het door dezelfde kunstenaar gemaakte portret van Tucholsky en Andringa maakte daarvan een foto die zij in haar boek heeft afgedrukt.


Schilderij van Menno ter Braak van de hand van El Bocho. Het hangt in het Berliner Literaturhaus aan de Fasanenstrasse (foto Els Andringa)

Het boek van Andringa heeft voor de geïnteresseerde lezer veel te bieden. Daar komt bij dat Andringa onderhoudend schrijft en haar betoog steeds inkleurt met persoonlijke wetenswaardigheden van door haar besproken uitgevers en schrijvers. Uit haar boek kunnen de nodige onderwerpen voor columns gemakkelijk worden opgediept. Een enkel voorbeeld.

Ter Braak publiceerde in Das Neue Tage-Buch. Van het door Querido uitgeven tijdschrift van Klaus Mann, Die Sammlung, zult u wel eens gehoord hebben. Maar Das Neue Tage-Buch, uitgegeven in Parijs?

Das Tage-Buch was een uitgave van Leopold Schwarzschild, “ein äusserst kritischer Beobachter seiner Zeit.” Schwarzschild, schrijft Andringa, “sah die Entwicklungen in Deutschland rechtzeitig voraus. 1932 Verlegte er die Redaktion des Blatts zuerst nach Wien, 1933 nach Paris.” Das Neue Tage-Buch verscheen van 1 juli 1933 tot 11 mei 1940, veel langer dan de meeste andere emigrantenbladen. Ook Die Sammlung hield het maar twee jaar vol.


Zoals uit bijgaande, in het boek van Andringa afgedrukte, advertentie blijkt, behoorden naast Menno ter Braak bijvoorbeeld ook Heinrich Mann, Egon Erwin Kisch en Joseph Roth tot de vele schrijvers die aan het blad meewerkten. Het was kennelijk de moeite waard ook in een Nederlands tijdschrift, De Groene, te adverteren.

Bovendien was er een Nederlandse connectie. Johan Warendorf, advocaat en zoon van de medeoprichter van de Nederlandse uitgeverij Van Holkema & Warendorf, kwam met Schwarzschild in contact en heeft hem op verschillende manieren ondersteund, financieel maar ook door het oprichten van de ‘Société Néerlandaise d’Editions’, gevestigd te Parijs, met een nevenvestiging in Amsterdam. Das Neue Tage-Buch viel onder deze firma, wat bedoeld was om problemen te voorkomen. En dat was bepaald ook nodig, schrijft Andringa, want het blad had ten doel “das deutsche und internationale Publikum über die politische und wirtschaftliche Lage Deutschlands und vor allem den Nationalsozialismus aufzuklären.”

Ook Ludwig Kunz heeft Andringa aan de vergetelheid ontrukt. Kunz was de uitgever van Flugblätter, die hij publiceerde onder de titel Die Lebenden. Een fotografische herdruk van deze Flugblätter is in 1966 verschenen bij De Boekenvriend Hilversum & Limmat Verlag Zürich. Het nummer van februari 1930 bevat de antwoorden van een aantal auteurs op de vraag welke schrijver volgens hen ten onrechte nog steeds onvoldoende bekend is. Hier het antwoord van Thomas Mann:

Ich nenne einen Verstorbenen, nämlich Franz Kafka, den Deutsch-Böhmen, dessen Werke ich ausserordentlich liebe (…) Seine Bücher sind grundeigentümliche Gebilde von sublimer Einfalt (…) Es muss ja seine Gründe haben, dass das Publikum diesen merkwürdigen und tiefen Dichter nicht beachtet, aber sehr edel, sehr anerkennenswert sind diese Gründe nicht, und man muss tun, wass man kann, um sie ausser Wirkung zu setzen.

Ludwig Kunz is in 1939 naar Nederland gevlucht en heeft de oorlog in de onderduik overleefd. Hij bleef in Nederland en bleef zich ook met literatuur bezig houden. Hij redigeerde een soortgelijk blad als Die Lebenden en vertaalde van het Nederlands in het Duits waarvoor hij de Martinus Nijhoffprijs kreeg. Onder meer vertaalde hij het bekende gedicht van Lucebert:

Ich suche auf poetische Weise,
Das heisst
In der Einfachheit erleuchteter Wasser
Den Raum des umfassenden Lebens
Zum Ausdruck zu bringen

Tenslotte viel mij op dat tijdens de oorlogsjaren Kafka verschillende malen in Nederland is uitgegeven. In 1943 verschenen clandestien zeven korte prozastukken met even zovele litho’s van Jan Bons. Het was het eerste werk van Kafka dat in Nederland werd gedrukt. In 1944 illustreerde Bons Der Landartzt van de kleine ondergrondse uitgeverij Vijf Ponden Pers. Later heeft Bons gezegd, ik citeer Andringa, “dass das Werk ihm sehr geeignet erschienen sei, weil es indirekt den Alptraum der Bedrohung und Unterdrückung verbildliche – ausserdem hat er als Akt des Widerstands Werk eines jüdischen Autors herausbringen wollen.” Van de prachtige uitgave uit 1943 is in 1983 een heruitgave in facsimile uitgebracht, met daaraan toegevoegd vertalingen van de verhalen door Thomas Graftdijk. In 1944 verscheen ook nog eens De gedaanteverwisseling in de vertaling van Nini Brunt. Ik kon het gelukkig antiquarisch vinden, van deze uitgave waren 1.000 exemplaren gedrukt, een hoge oplage voor die tijd. Helaas bevatten alleen tien genummerde exemplaren, die op speciaal papier waren gedrukt, de tekeningen van Bertram Weihs.

Er valt dus het nodige te grasduinen in het boek van Andringa. Enkele malen is de naam van Kafka gevallen want in het kort verband van deze column heb ik de eigen voorkeur gevolgd. Maar er is nog een reden die deze voorkeur zo gek nog niet maakt. In het laatste hoofdstuk van haar boek schrijft Andringa:

Europäische Identität? Das sei ja nicht der Euro, das sei das Gefühl, das man hat, wenn man nach Paris, London, Barcelona, Amsterdam, Rom, Berlin reise und dort die Museen, Sportveranstaltungen und Terrassen besuche, wenn man Italienische Mode, Pariser Parfüms trage, englische Gärten besichtige, niederländische Blumenzwiebeln pflanze, die mediterrane Küche geniesse und Kafka lese.


Els Andringa, Deutsche Exilliteratur im niederländisch-deutschen Beziehungsgeflecht, Eine Geschichte der Kommunikation und Rezeption 1933-2013, De Gruyter, Berlin 2014

Delen |

Uw reactie:

vul de beveiligings-code in
jan 2017Een laatste column
okt 2016Kafka’s dierentuin
okt 2016De verbanning van de dood
sep 2016De kleine marktplaats Sadagora
sep 2016Irmgard Keun
aug 2016Brody
jul 2016Clarice Lispector
jun 2016Vuurontstekers
mei 2016Itzik Manger uit Czernowitz
apr 2016Tel me bij de amandelen
apr 2016Stadt der Dichter
apr 2016Tsjernivtsi
mrt 2016Langs de zuidelijke Boeg
mrt 2016In de schaduw van een boom
feb 2016Lin Jaldati
feb 2016Winternabijheid
jan 2016Bleib gesund!
dec 20152015
dec 2015Ruiter in de wolken
nov 2015Hommage aan Andreas Burnier
sep 2015'Jij schrijdt in trotse vrijheid'
sep 2015Een handvol sneeuw
aug 2015Schaduwen van het verleden
aug 2015Onze geschiedenis
jul 2015Damals im Romanischen Café
jul 2015Café Grössenwahn, Königin aller Cafés
jun 2015Kurt Löb
mei 2015Van hagedissen en ratten
mei 2015De benoemer en de verzwijger
apr 2015Aghed
feb 2015Asperges en gevulde eieren
jan 2015Op het spoor van Patrick Modiano
jan 2015Terugblik
nov 2014Mooie series
nov 2014Met een boek naar het museum
aug 2014Appie Drielsma (1937-2014)
jul 2014Opzij geschoven en gezwegen
jul 2014Exilliteratuur
jun 2014Kurt Lehmann of ook Konrad Merz
mei 2014Hommage
mei 2014Joseph Roth (1894-1939)
mei 2014Kafka en de Joden uit Galicië
mei 2014Schrijf dat op, Kisch!
apr 2014Kafka augustus 1914
feb 2014Heine, een voorproefje
jan 2014Kafka's raam
jan 2014Arnold Zweig en Hermann Struck
jan 2014Arnold Zweig
dec 2013Mijn lijstje 2013
dec 2013Nogmaals Jacob Israel de Haan
nov 2013Austerlitz
nov 2013W.G. Sebald
okt 2013Freud, Kafka en Wenen
sep 2013Marcel Reich-Ranicki (1920-2013)
sep 2013De beslissing
aug 2013Dan Pagis
aug 2013jewsandwords
aug 2013Voor de wet
jun 2013De groeten van meneer Onhandig (2)
jun 2013De groeten van meneer Onhandig (1)
mei 2013Klassenfoto met Walter Benjamin
mei 2013Amsterdam
apr 2013Treinreis naar Czernowitz
apr 2013Het Odessa van Jabotinsky
mrt 20131913
feb 2013Selma Meerbaum-Eisinger
feb 2013Van majestueuze katten en onmuzikale schrijvers
jan 2013Ravensbrück
jan 2013Milena Jesenská
dec 2012Mijn lijstje 2012
dec 2012Varia
nov 2012Schiller in Barnow
nov 2012De gedaanteverwisseling
nov 2012Joseph Schmidt
okt 2012Rondom Kafka (2)
okt 2012Appelfeld en Kafka
okt 2012Appelfeld en de taal
sep 2012Met Kafka naar de synagoge
sep 2012Rondom Kafka
aug 2012Vriendschap
jul 2012Kalman Polgar
jul 2012Een knipoog naar Max Brod
jun 2012Steinbarg en Manger
jun 2012Josef Burg
jun 2012Klara Blum
mei 2012Mythos Czernowitz
mei 2012De odyssee van Edgar Hilsenrath
mei 2012Nacht in Mogilev-Podolski
apr 2012Sereth
apr 2012Eichmann in Wenen
apr 2012Anna Seghers ontmoet Franz Kafka
mrt 2012Anna Seghers
mrt 2012Netty Reiling
mrt 2012Fallada past zich aan
feb 2012Nico Rost en Hans Fallada
feb 2012Karel van het Reve
feb 2012Kafka, Brenner en Feuchtwanger
jan 2012Holocaust Memorial Day
jan 2012De heerlijkheid van het leven
jan 2012Wassermann, Roth en Nederland
dec 2011De Hoge Raad buigt mee
dec 2011Isaak Babel
dec 2011Gerron
nov 2011Aharon Barak
nov 2011Abraham Mapu
nov 2011Naar Kaunas
okt 2011Briefwisseling Roth en Zweig (2)
okt 2011Briefwisseling Roth en Zweig (1)
okt 2011Rabbi Nachman en Kafka (2)
sep 2011Rabbi Nachman en Kafka (1)
sep 2011Czernowitz 1907
jul 2011Kafka in Berlijn
jul 2011Met Joseph Roth naar Berlijn
jul 2011Joseph Roth in Amsterdam
jun 2011Ik teken het gezicht van de tijd
jun 2011Het Joodse geheugen
jun 2011De memoires van Claude Lanzmann
apr 2011Heinrich Heine in Jeruzalem
apr 2011Jiri Weil houdt van katten
apr 2011Jiri Weil, getuige
apr 2011Laurent Binet, HhhH
mrt 2011Dan Porat, The Boy
mrt 2011De geheugenhut
mrt 2011The Search Committee
mrt 2011De Finklerkwestie
feb 2011Stefan Zweig, Joods schrijver
feb 2011Stefan Zweig, verdreven Europeaan
feb 2011Kisch, der rasende Reporter
jan 2011Verkeerde grootouders
jan 2011Ilse Aichinger en Kafka
jan 2011Perec, een leeservaring
jan 2011Van Kafka naar Perec
dec 2010Kafka, Weltsch en het zionisme (2)
dec 2010Kafka, Weltsch en het zionisme (1)
dec 2010Franz Kafka en Mania Tschissik
nov 2010Franz Kafka en Jizchak Löwy
nov 2010Erich Fried
nov 2010Harry Mulisch is zelf een mens
nov 2010Hannah Arendt en Gershom Scholem (2)
okt 2010Hannah Arendt en Gershom Scholem (1)
okt 2010Alexander Granach: ‘Da geht ein Mensch’
okt 2010Karl Emil Franzos: ‘Der Pojaz’
okt 2010Karl Emil Franzos: Zweigeist
sep 2010Hans Keilson
sep 2010Een intelligent hart
sep 2010Ernst Toller
sep 2010Jakob Wassermann: gebroken moralist
aug 2010Jakob Wassermann: Duitser en Jood
aug 2010Byron en de Joden
jul 2010Rathenau, ein begeisterter Deutscher, ein aufrechter Jude
jul 2010Walther Rathenau: Höre, Israel!
jun 2010Multatuli en de Joden
jun 2010Multatuli en W.A. Paap
jun 2010Herman de Man: Jood onder de boeren
mei 2010Herman de Man: ik ben een Jood
mei 2010Carry van Bruggen: een moedige Jodin
mei 2010Carry van Bruggen: De verlatene
apr 2010Carry van Bruggen: Seideravond
apr 2010Izak de Haan
apr 2010Carry van Bruggen
apr 2010Franz Baermann Steiner: Gebet im Garten
mrt 2010Franz Baermann Steiner: Praag, Jeruzalem, Oxford
mrt 2010Assaf Gavron
mrt 2010Celan en Bachmann (2)
mrt 2010Celan en Bachmann (1)
feb 2010Georg Hermann, een beschaafde Duitse Jood
feb 2010Heinz Liepmann bestraft
feb 2010Tussen orthodoxie en assimilatie
jan 2010Soma Morgenstern in de vergeethoek
jan 2010Hooligan in Roemenië
jan 2010Nogmaals Feuchtwanger
jan 2010Het succes van Feuchtwanger
dec 2009Paul Hellmann, medeaanklager
dec 2009Lezen over Auschwitz
nov 2009Ernst Weiss
nov 2009Bruno Schulz
nov 2009De zwarte zwaan van Israël
okt 2009Kafka en Else Lasker-Schüler
okt 2009Rahel Varnhagen
okt 2009Jacob Israël de Haan
okt 2009Noem het slaap
okt 2009Ongemakkelijk
sep 2009Bernard Malamud
sep 2009Leo Perutz
sep 2009De kant van Jeanne Weil
sep 2009De familie Pringsheim
aug 2009Simone Veil
aug 2009Grete Weil
jun 2009Heinrich Heine
jun 2009Ferrara
mei 2009Imre Kertész
mei 2009Aharon Appelfeld
mei 2009Joseph Roth (2)
apr 2009Joseph Roth (1)
apr 2009Zoektochten
mrt 2009Tegen het vergeten
mrt 2009Jeruzalem stond om ons heen
mrt 2009Berditsjev
mrt 2009Engführung
feb 2009Het lezen van Celan
feb 2009Moederland woord
feb 2009Abraham Sonne
feb 2009Canetti en het jodendom
jan 2009Dora Diamant
jan 2009Kafka en het zionisme
jan 2009Canon