sluiten
×
Mogen wij u om een kleine bijdrage vragen om het werk van Crescas blijvend mogelijk te maken? Alle content op deze website is vrij toegankelijk: de wekelijkse columns, video’s, geluidsbestanden, artikelen, etc. Dat willen wij graag zo houden. U kunt ons daarbij helpen met een kleine, vrijwillige bijdrage. Ieder bedrag is welkom. Met de groene knop hiernaast is dat zó geregeld. Dankuwel.
inloggen
×

Mijn Crescas

Inloggen met gebruikersnaam & wachtwoord






Zonder wachtwoord snel inloggen?

Columns

Weblogs disclaimer

Leo Frijda

Van 2009 tot en met 2016 schreef Leo Frijda literaire columns voor Crescas. Najaar 2011 publiceerde Amphora Books een deel van zijn columns onder de titel ''Het jodendom laat je niet los''. Eveneens bij Amphora Books verscheen begin 2015 ''Op het balkon van de elektrische tram'', een verzameling door hem geschreven opstellen over en rondom Franz Kafka.

zaterdag 15 oktober 2016

Op 7 oktober 2015 heb ik in een lezing voor de Nederlandse Kafka-kring mogen spreken over de Joodse kant van Kafka. Mij was gevraagd iets te zeggen over wat Kafka in zijn jeugd van het jodendom had meegekregen en welke betekenis dit kan hebben gehad voor zijn latere leven.

Als rode draad nam ik Jom Kipoer en ik begon met een citaat uit Kafka’s dagboeken van een eeuw eerder. Op 16 september 1915 noteerde Kafka:

De Poolse Joden gezien die naar het kol nidre gaan. De kleine jongen die met gebedsmantels onder zijn beide armen naast zijn vader loopt. Bijna zelfmoord niet naar de synagoge te gaan.

Onder de titel Met mijn vinger op de landkaart is deze lezing verschenen in deel 4 van de Kafka-Cahiers, een uitgave van de Nederlandse Kafka-Kring. Samen met de lezing van Reiner Stach, de biograaf van Kafka, over Frühe Keime zu Kafkas Autorschaft. Het kleine boekje is via internet te bestellen en kost € 6,50 inclusief verzendkosten. Wie donateur van de kring is of voor het eind van dit jaar wordt, krijgt het ten geschenke.

Franz Blei (1871-1942) publiceerde (voor de eerste keer in 1920) Das grosse Bestiarium der deutschen Literatur waarin hij de schrijvers van zijn tijd vergelijkt met een dier. Blei vond zichzelf een Süsswasserfisch, en Brod, auch Maxbrod genannt, ein neuerdings viel in jüdischen Tempeln gehaltenes Haustier. Heinrich en Thomas Mann gehören, volgens Blei, zu einer Familie mittelgrosser Holzböcke. En Kafka? Kafka ist eine sehr selten gesehene prachtvolle mondblaue Maus, die kein Fleisch frisst, sondern sich von bittern Kräutern nährt. Ihr Anblick fasciniert, denn sie hat Menschenaugen.

Kafka, door Franz Blei dus niet onaardig omgetoverd tot een muis met mensenogen, schreef een groot aantal dierenverhalen, te beginnen met De gedaanteverwisseling. Reiner Stach vatte dit zo samen in het tweede deel van zijn biografie:

Im Werk Kafkas markiert Die Verwandlung den Beginn einer ganzen Serie von denkenden, sprechenden und leidenden Tieren, von gelehrten Hunden und gierigen Schakalen, psychotischen Maulwürfen, abgeklärten Affen und eingebildeten Mäusen – ein Topos, dessen Wurzeln offenbar bis ins tiefste innerpsychische Dunkel reichten und das zugleich so schmiegsam, vielgestaltig und vieldeutig war, dass es fast beliebige erzählerische Nuancierungen erlaubte.

En daarmee zijn we bij de bijeenkomst van de Kafka-Kring van dit jaar met als thema Kafka’s dierentuin. De bijeenkomst vindt plaats op 6 november in het Goethe-Institut aan de Herengracht 470 te Amsterdam en duurt van 14.00 tot 17.00 uur. Voor € 5,- kan men de bijeenkomst bijwonen. Donateurs hebben vrij toegang.

Het veelbelovende programma met interessante sprekers luidt als volgt:

Het is een bekend feit dat in opvallend veel verhalen van Kafka velerlei dieren een (hoofd)rol spelen. Denk aan bekende verhalen als Die Verwandlung, Ein Bericht für eine Akademie, Forschungen eines Hundes en Der Bau, maar ook aan de minder bekende Eine Kreuzung, Der Geier, Kleine Fabel, en bijna onbekende als Das weisse Pferd en Die denkenden Pferde von Eiberfeld.

Tijdens Kafka’s dierentuin staan in drie lezingen twee verhalen centraal: Ein Bericht für eine Akademie en Der Bau.

Kafka’s denkende aap en zijn Zürauer beschouwingen door Niels Bokhove, voorzitter van de Kafka-Kring.
Onder andere over het vrijheidsbegrip van chimpansee Rotpeter en zijn schepper (‘zijn’ in de titel dus dubbel verwijzend!), zoals dat kort na het ontstaan van dit verhaal aan de orde kwam in de aforismen en overpeinzingen die Kafka in Zürau 1917-18 schreef.

Kafka’s zoölogische droomwereld door Maarten Frankenhuis, oud-directeur van Artis.
In 1917 laat Kafka de voormalige aap Rotpeter een van zijn meest intrigerende vertellingen beginnen met: “Hohe Herren von der Akademie! Sie erweisen mir die Ehre, mich aufzufordern, der Akademie einen Bericht über mein äffisches Vorleben einzureichen …”. Bijna vijf jaren blijken hem te scheiden van zijn leven als aap. Een opmerkelijk verschil met de miljoenen jaren die Franz Kafka scheiden van zijn eigen aapachtige voorouders. Een fascinerend reisverslag en een al even boeiende evolutionaire ontwikkeling van onze soort maken duidelijk hoe de familie Kafka uiteindelijk terechtkwam in het getto van Praag.

Franz Kafka, der Bau un der Erste Weltkrieg door Julia Encke, redacteur literatuur Frankfurter Allgemeine Sonntagszeitung.
“Wer nicht sehen kann, muss hören”, lautet mit Eintritt des Stellungskriegs im Herbst 1914 die Devise für die Soldaten, die im Erdreich verschwinden und deren Blick im Krieg unter der Erde nicht weiter reicht als bis zur nächsten Grabenwand. Es herrscht andauernder Alarmzustand, überall auf dem Schlachtfeld: in den Unterständen, den Gräben und Trichtern und auf den Schanzen im Krieg im Gebirge. Mit dem Dröhnen der Schlacht, dem Donnern der Kanoner, dem Sausen und zwischen der Granaten und dem Rattern des Maschinengewehrs beginnt eine nie gekannte Belagerung des Ohrs. Das gilt auch für den unterirdischen Minenkrieg, wo mit Hilfe neu erfundener Horchapparate in der Stille gehört wird, um den Feind zu orten, wo die Soldaten in jeder Sekunde auf die Sprengung des Gegners gefasst sein müssen. Es hat wohl kein literarischer Tekst dieses Phänomen des ‘Hörens in der Stille’ so eindringlich beschrieben wie Franz Kafkas im Winter 1923/4 entstandene grosse Erzählung Der Bau. Ihr ist der Vortrag gewidmet.

Als intermezzo draagt acteur Boris van den Wijngaard voor en na de pauze enkele korte, relatief onbekende dierenverhalen van Kafka voor.

Niels Bokhove, voorzitter van de Kafka-Kring en sinds lang de kenner van Kafka in Nederland, is als eerste aan het woord over Ein Bericht für eine Akademie (Een verslag voor een academie). In dat verhaal doet een chimpansee, Rotpeter, verslag over zijn vroegere leven als aap. Rotpeter vertelt de geëerde heren van de academie dat hij er na zijn gevangenneming voor heeft gekozen de mensen na te doen omdat hij een uitweg zocht. Het was niet de vrijheid die hij verlangde, alleen een uitweg, zegt Rotpeter met nadruk. Die in het verhaal voorkomende centrale passage maakt mij zeer nieuwsgierig naar het aangekondigde verband tussen Een verslag voor een academie en de belangrijke maar ook moeilijk te duiden overpeinzingen die Kafka daarna in Zürau aan het papier heeft toevertrouwd.

In een heel andere context komt de chimpansee Rotpeter terug in de lezing van Maarten Frankenhuis, de oud-directeur van Artis. Frankenhuis is voor de deelnemers aan Crescas geen onbekende en hij kan, ik weet het uit eigen ervaring, bijzonder goed vertellen en schrijven. Van zijn pen zijn onder meer Droomonderduik en Overleven in de dierentuin. De oorlogsjaren van Artis en andere parken. Beide boeken zijn gepubliceerd bij 2010 Uitgevers. Voor de Kafka-Kring zal Frankenhuis, zo begrijp ik, Kafka’s verhaal Een verslag voor een academie plaatsen in of naast de evolutionaire ontwikkeling van aap tot mens, een lange reis die de familie Kafka uiteindelijk tot in het getto van Praag bracht.


Ansichtkaart van de Schützengraben in Praag
uit Hartmut Binder, Kafkas Welt, Rowohlt 2008)

In Der Bau (Het hol) leeft een dasachtig dier onder de grond dat zich door allerlei constructies tegen het binnendringen van een vijand probeert te beschermen. Het dier ziet de vijand niet maar hoort deze wel. Het verhaal biedt stof voor verschillende interpretaties. Maar dat is bij Kafka vrijwel altijd het geval.

Julia Encke, de chef literatuur van de Frankfurter Allgemeine Sonntagszeitung, legt blijkens de aankondiging van haar bijdrage een verband met de loopgraven die in de Eerste Wereldoorlog gebruikelijk waren. Kafka was niet dienstplichtig, maar de gevolgen van de oorlog ontgingen hem niet. Al begin november 1914 had hij van zijn zwager Josef Pollak (Pepa) over de loopgraven aan het front gehoord. In zijn dagboeken komt de volgende passage voor:

Pepa terug. Schreeuwend, opgewonden, buiten zichzelf. Verhaal van de mol die in de loopgraaf onder hem groef en die hij voor een goddelijk teken hield, van die plek weg te gaan. Nauwelijks was hij weg of een soldaat die hem achterna was gekropen en zich nu boven de mol bevond, werd door een schot getroffen.

Bijna een jaar later, op 24 september 1915, werd in Praag de Schützengraben geopend, bedoeld om de burgers aan het thuisfront te laten zien hoe het aan het front toeging. De Schützengraben lag, schrijft Hartmut Binder, op het vroegere Kaiserinsel en er was een uitkijkpost van waaruit men van boven zicht had op de loopgraven. Ook Kafka heeft die bezocht. Op 6 november 1915 noteert hij in zijn dagboeken: “Kijken naar de mierenbeweging van het publiek bij en in de loopgraaf”. Hij stond toen dus waarschijnlijk op de uitkijkpost.

In Kafka, Prag und der Erste Weltkrieg, in 2012 uitgegeven door Manfred Engel en Ritchie Robertson, lees ik dat Julia Encke vooral in haar proefschrift uit 2006 het verband tussen de loopgraven uit de Eerste Wereldoorlog en Het hol heeft uitgewerkt. “Eine ihrer Hauptgeschichtspunkte ist dabei, wie die Technik der Grabenkämpfe im Ersten Weltkrieg vor allem den Gehörsinn herausfordert, mit dem der Feind geortet werden muss.”

Ook van Julia Encke kunnen we op 6 november ongetwijfeld een boeiende lezing tegemoet zien.

Delen |

Reacties

Luc De Cloedt

donderdag 24 november 2016
Geachte Heer Frijda,
In een van uw vroegere columns prees u Kafka's Welt van Hartmut Binder. Het boek kost 68 € bij jpc.de. Er staan talloze foto's in. Weet u of er ook voldoende interessants te lezen valt ?
Klaus Wagenbachs Kafka, Bilder als seinem Leben kost slechts 19,90 €. Ik ben geen Kafka-kenner. Wellicht bevat Binder te veel details voor de amateur die ik ben. Of vergis ik mij ? Welk boek raadt u mij aan ?
Ik las net dat Binder en Wagenbach elkaar het licht in de ogen niet gunnen.
Hoogachtend,
Luc De Cloedt, Brugge (België)

L. Frijda

vrijdag 25 november 2016
Beste Luc De Cloedt,

Het boek van Binder geeft niet alleen afbeeldingen die rechtstreeks Kafka betreffen maar ook van zijn tijd. Daarnaast plaatst Binder bij de afbeeldingen teksten van Kafka zodat de samenhang zichtbaar is. Het is dus dikker en duurder. Maar Wagenbach is natuurlijk eveneens het aanschaffen waard.

Groet.

Leo

Uw reactie:

vul de beveiligings-code in
jan 2017Een laatste column
okt 2016Kafka’s dierentuin
okt 2016De verbanning van de dood
sep 2016De kleine marktplaats Sadagora
sep 2016Irmgard Keun
aug 2016Brody
jul 2016Clarice Lispector
jun 2016Vuurontstekers
mei 2016Itzik Manger uit Czernowitz
apr 2016Tel me bij de amandelen
apr 2016Stadt der Dichter
apr 2016Tsjernivtsi
mrt 2016Langs de zuidelijke Boeg
mrt 2016In de schaduw van een boom
feb 2016Lin Jaldati
feb 2016Winternabijheid
jan 2016Bleib gesund!
dec 20152015
dec 2015Ruiter in de wolken
nov 2015Hommage aan Andreas Burnier
sep 2015'Jij schrijdt in trotse vrijheid'
sep 2015Een handvol sneeuw
aug 2015Schaduwen van het verleden
aug 2015Onze geschiedenis
jul 2015Damals im Romanischen Café
jul 2015Café Grössenwahn, Königin aller Cafés
jun 2015Kurt Löb
mei 2015Van hagedissen en ratten
mei 2015De benoemer en de verzwijger
apr 2015Aghed
feb 2015Asperges en gevulde eieren
jan 2015Op het spoor van Patrick Modiano
jan 2015Terugblik
nov 2014Mooie series
nov 2014Met een boek naar het museum
aug 2014Appie Drielsma (1937-2014)
jul 2014Opzij geschoven en gezwegen
jul 2014Exilliteratuur
jun 2014Kurt Lehmann of ook Konrad Merz
mei 2014Hommage
mei 2014Joseph Roth (1894-1939)
mei 2014Kafka en de Joden uit Galicië
mei 2014Schrijf dat op, Kisch!
apr 2014Kafka augustus 1914
feb 2014Heine, een voorproefje
jan 2014Kafka's raam
jan 2014Arnold Zweig en Hermann Struck
jan 2014Arnold Zweig
dec 2013Mijn lijstje 2013
dec 2013Nogmaals Jacob Israel de Haan
nov 2013Austerlitz
nov 2013W.G. Sebald
okt 2013Freud, Kafka en Wenen
sep 2013Marcel Reich-Ranicki (1920-2013)
sep 2013De beslissing
aug 2013Dan Pagis
aug 2013jewsandwords
aug 2013Voor de wet
jun 2013De groeten van meneer Onhandig (2)
jun 2013De groeten van meneer Onhandig (1)
mei 2013Klassenfoto met Walter Benjamin
mei 2013Amsterdam
apr 2013Treinreis naar Czernowitz
apr 2013Het Odessa van Jabotinsky
mrt 20131913
feb 2013Selma Meerbaum-Eisinger
feb 2013Van majestueuze katten en onmuzikale schrijvers
jan 2013Ravensbrück
jan 2013Milena Jesenská
dec 2012Mijn lijstje 2012
dec 2012Varia
nov 2012Schiller in Barnow
nov 2012De gedaanteverwisseling
nov 2012Joseph Schmidt
okt 2012Rondom Kafka (2)
okt 2012Appelfeld en Kafka
okt 2012Appelfeld en de taal
sep 2012Met Kafka naar de synagoge
sep 2012Rondom Kafka
aug 2012Vriendschap
jul 2012Kalman Polgar
jul 2012Een knipoog naar Max Brod
jun 2012Steinbarg en Manger
jun 2012Josef Burg
jun 2012Klara Blum
mei 2012Mythos Czernowitz
mei 2012De odyssee van Edgar Hilsenrath
mei 2012Nacht in Mogilev-Podolski
apr 2012Sereth
apr 2012Eichmann in Wenen
apr 2012Anna Seghers ontmoet Franz Kafka
mrt 2012Anna Seghers
mrt 2012Netty Reiling
mrt 2012Fallada past zich aan
feb 2012Nico Rost en Hans Fallada
feb 2012Karel van het Reve
feb 2012Kafka, Brenner en Feuchtwanger
jan 2012Holocaust Memorial Day
jan 2012De heerlijkheid van het leven
jan 2012Wassermann, Roth en Nederland
dec 2011De Hoge Raad buigt mee
dec 2011Isaak Babel
dec 2011Gerron
nov 2011Aharon Barak
nov 2011Abraham Mapu
nov 2011Naar Kaunas
okt 2011Briefwisseling Roth en Zweig (2)
okt 2011Briefwisseling Roth en Zweig (1)
okt 2011Rabbi Nachman en Kafka (2)
sep 2011Rabbi Nachman en Kafka (1)
sep 2011Czernowitz 1907
jul 2011Kafka in Berlijn
jul 2011Met Joseph Roth naar Berlijn
jul 2011Joseph Roth in Amsterdam
jun 2011Ik teken het gezicht van de tijd
jun 2011Het Joodse geheugen
jun 2011De memoires van Claude Lanzmann
apr 2011Heinrich Heine in Jeruzalem
apr 2011Jiri Weil houdt van katten
apr 2011Jiri Weil, getuige
apr 2011Laurent Binet, HhhH
mrt 2011Dan Porat, The Boy
mrt 2011De geheugenhut
mrt 2011The Search Committee
mrt 2011De Finklerkwestie
feb 2011Stefan Zweig, Joods schrijver
feb 2011Stefan Zweig, verdreven Europeaan
feb 2011Kisch, der rasende Reporter
jan 2011Verkeerde grootouders
jan 2011Ilse Aichinger en Kafka
jan 2011Perec, een leeservaring
jan 2011Van Kafka naar Perec
dec 2010Kafka, Weltsch en het zionisme (2)
dec 2010Kafka, Weltsch en het zionisme (1)
dec 2010Franz Kafka en Mania Tschissik
nov 2010Franz Kafka en Jizchak Löwy
nov 2010Erich Fried
nov 2010Harry Mulisch is zelf een mens
nov 2010Hannah Arendt en Gershom Scholem (2)
okt 2010Hannah Arendt en Gershom Scholem (1)
okt 2010Alexander Granach: ‘Da geht ein Mensch’
okt 2010Karl Emil Franzos: ‘Der Pojaz’
okt 2010Karl Emil Franzos: Zweigeist
sep 2010Hans Keilson
sep 2010Een intelligent hart
sep 2010Ernst Toller
sep 2010Jakob Wassermann: gebroken moralist
aug 2010Jakob Wassermann: Duitser en Jood
aug 2010Byron en de Joden
jul 2010Rathenau, ein begeisterter Deutscher, ein aufrechter Jude
jul 2010Walther Rathenau: Höre, Israel!
jun 2010Multatuli en de Joden
jun 2010Multatuli en W.A. Paap
jun 2010Herman de Man: Jood onder de boeren
mei 2010Herman de Man: ik ben een Jood
mei 2010Carry van Bruggen: een moedige Jodin
mei 2010Carry van Bruggen: De verlatene
apr 2010Carry van Bruggen: Seideravond
apr 2010Izak de Haan
apr 2010Carry van Bruggen
apr 2010Franz Baermann Steiner: Gebet im Garten
mrt 2010Franz Baermann Steiner: Praag, Jeruzalem, Oxford
mrt 2010Assaf Gavron
mrt 2010Celan en Bachmann (2)
mrt 2010Celan en Bachmann (1)
feb 2010Georg Hermann, een beschaafde Duitse Jood
feb 2010Heinz Liepmann bestraft
feb 2010Tussen orthodoxie en assimilatie
jan 2010Soma Morgenstern in de vergeethoek
jan 2010Hooligan in Roemenië
jan 2010Nogmaals Feuchtwanger
jan 2010Het succes van Feuchtwanger
dec 2009Paul Hellmann, medeaanklager
dec 2009Lezen over Auschwitz
nov 2009Ernst Weiss
nov 2009Bruno Schulz
nov 2009De zwarte zwaan van Israël
okt 2009Kafka en Else Lasker-Schüler
okt 2009Rahel Varnhagen
okt 2009Jacob Israël de Haan
okt 2009Noem het slaap
okt 2009Ongemakkelijk
sep 2009Bernard Malamud
sep 2009Leo Perutz
sep 2009De kant van Jeanne Weil
sep 2009De familie Pringsheim
aug 2009Simone Veil
aug 2009Grete Weil
jun 2009Heinrich Heine
jun 2009Ferrara
mei 2009Imre Kertész
mei 2009Aharon Appelfeld
mei 2009Joseph Roth (2)
apr 2009Joseph Roth (1)
apr 2009Zoektochten
mrt 2009Tegen het vergeten
mrt 2009Jeruzalem stond om ons heen
mrt 2009Berditsjev
mrt 2009Engführung
feb 2009Het lezen van Celan
feb 2009Moederland woord
feb 2009Abraham Sonne
feb 2009Canetti en het jodendom
jan 2009Dora Diamant
jan 2009Kafka en het zionisme
jan 2009Canon