sluiten
×
Mogen wij u om een kleine bijdrage vragen om het werk van Crescas blijvend mogelijk te maken? Alle content op deze website is vrij toegankelijk: de wekelijkse columns, video’s, geluidsbestanden, artikelen, etc. Dat willen wij graag zo houden. U kunt ons daarbij helpen met een kleine, vrijwillige bijdrage. Ieder bedrag is welkom. Met de groene knop hiernaast is dat zó geregeld. Dankuwel.
inloggen
×

Mijn Crescas

Inloggen met gebruikersnaam & wachtwoord






Zonder wachtwoord snel inloggen?

Columns

Weblogs disclaimer

Leo Frijda

Van 2009 tot en met 2016 schreef Leo Frijda literaire columns voor Crescas. Najaar 2011 publiceerde Amphora Books een deel van zijn columns onder de titel ''Het jodendom laat je niet los''. Eveneens bij Amphora Books verscheen begin 2015 ''Op het balkon van de elektrische tram'', een verzameling door hem geschreven opstellen over en rondom Franz Kafka.

vrijdag 25 mei 2012

Wie geïnteresseerd is in Joodse literatuur, komt steeds vaker Czernowitz tegen, eens de hoofdstad van de Boekovina waar, in de woorden van Paul Celan, mensen en boeken leefden. Czernowitz, lang in de vergetelheid geraakt, staat nu meer en meer in de belangstelling. Dat geldt ook voor de periode van 1848 tot 1918, de gouden eeuw van de Boekovina, toen een zelfstandig kroondomein van de dubbelmonarchie Oostenrijk-Hongarije. Zeker, een gedeelte van de vooral Jiddisj sprekende Joden leefden ook daar nog in armoedige omstandigheden. Maar de geassimileerde en Duits sprekende Joden konden toen al deelnemen aan het culturele en wetenschappelijke leven van hun tijd. Ze voerden daarin zelfs de boventoon. Die Bedeutung der jüdischen Bevölkerung für die kulturelle und wirtschaftliche Entwicklung der Bukowina und der Stadt Czernowitz kann nicht hoch genug eingeschäft werden.

Dit citaat is uit Mythos Czernowitz, Eine Stadt im Spiegel ihrer Nationalitäten (Deutsches Kulturforum östliches Europa, 2008). In 1910 is een volkstelling gehouden, zodat we precies weten hoe de bevolking toen was samengesteld. De Joden waren met 33,5 procent de grootste groep van de in totaal ongeveer 85.500 inwoners. De Oekraïners (Roethenen) maakten 17,8 procent van de inwoners van Czernowitz uit, de Duitsers 16 procent en de Roemenen 15,7 procent.

Eine multinationale, multikulturelle, multikonfessionelle österreichische Stadt, deren Bewohner sich friedlich nebeneinander eingerichtet hatten, tolerant den anderen ethnischen und konfessionellen Gruppen gegenüber.

Etnische Toleranz. Zo luidt ook de samenvatting in het voorwoord bij Das Czernowitzer Kochbuch met recepten uit de keukens van de verschillende bevolkingsgroepen die eens de Boekovina hebben bevolkt en toen friedlich naast elkaar leefden. Sommige recepten overlappen de tegenstellingen zoals een Oekraïens-Joods recept voor het bereiden van vlees met gedroogde pruimen, appels en knoflook, waarbij je kunt kiezen tussen varkens-, rund en lamsvlees. Er is ook een Duits-Joods recept: gevulde kip, eveneens met gedroogde pruimen. Een Roemeens-Joods recept heb ik niet gevonden. Het zal wel toeval zijn. Of toch niet?

Het fraaie beeld van etnische Toleranz is niet onjuist, Czernowitz telde voor 1918 twee Joodse burgermeesters, maar er moeten wel kanttekeningen bij worden geplaatst. Het citaat over Czernowitz als multinationale en multiculturele stad was niet volledig. De laatste woorden van het citaat had ik weggelaten: das macht bis heute den Mythos von Czernowitz aus.

In de literatuurgeschiedenis, door mij niet voor niets de spiegel van de Joodse ervaringswereld genoemd, is een voorbeeld te vinden dat de mythe van Czernowitz nuanceert. De spelers zijn Karl Emil Franzos (1848-1904) en Mihai Eminescu (1850-1889). Over Franzos schreef ik eerder in mijn columns van 8 oktober 2010 en 15 oktober 2010. Franzos, geboren in Czortkow, een kleine plaats in het aan de Boekovina grenzende Podolië, gaat in 1859 naar Czernowitz om daar het Duitstalige gymnasium te bezoeken. Franzos heeft zich daarna vrijwel altijd zeer positief over Czernowitz uitgelaten. Franzos, de Zweigeist, vond in Czernowitz de ‘Duits-Joodse symbiose’ die hij zocht.

Bekend is zijn beschrijving, uit 1875, van een treinreis van Wenen naar Czernowitz, door wat hij Halb-Asien noemt, Halb-Asien met zijn ärmlichen Hütten, den Mangel jeglicher Industrie und Kultur en met zijn Obscönitäten und Hetzschriften gegen die Juden. Maar dan, eindelijk, rijdt de trein het station van Czernowitz binnen:

Wer da einfährt, dem ist seltsam zu Mute: er ist plötzlich wieder im Westen, wo Bildung, Gesittung und weisses Tischzeug zu finden sind. Und will er wissen, wer dies Wunder vollbracht, so lausche er der Sprache der Bewohner: sie ist die Deutsche.

Der deutsche Geist, zo beëindigt Franzos zijn beschrijving, hat dies blühende Stücklein Europa hingestellt, mitten in den halbasiatische Kulturwüste!

De positieve houding van Franzos tegenover Klein-Wenen aan de Proet, zoals Czernowitz wel liefkozend werd genoemd, met tegelijk een neerbuigende houding tegenover het achterland, is hem niet door iedereen in dank afgenomen. Daarvoor moeten we eerst weer teruggaan naar het gymnasium in Czernowitz want in een lagere klas dan Franzos zat Mihai Eminescu. Eminescu wordt door de Roemenen als één van hun belangrijkste dichters beschouwd. Het gymnasium telde in die tijd ruim 500 scholieren, van wie ongeveer 100 Joden. Later zal Franzos der Geist der Humanität roemen die in die school heerste en hij voegt eraan toe:

Die Überzeugung von der Heilsamkeit deutscher Kultur wurde uns ebenso sacht wie andauernd eingeflösst, aber nie fiel ein Wort gegen eine andere Nationalität. Niemals vollends wurde eine Konfession angegriffen; eine Unbill aus solchen Gründen war geradezu undenkbar. Auch die Schüler hielten’s so, denn das Leben wirkte der Schule nicht entgegen, in der Stadt, im Lande herrschte tiefster Frieden aller Bekenntnisse.


Franzos

Eminescu

Franzos stelt het wel erg mooi voor en dat blijkt uit een hoofdstuk in het boek van Andrei Corbea-Hoisie, Czernowitzer Geschichten, Über eine städtische Kultur in Mittel(Ost)-Europa. Behalve van dat hoofdstuk maak ik hierna ook gebruik van de biografie van Mihai Eminescu van de hand van George Calinescu, in het Duits vertaald door Harald Krasser.

Het gymnasium van Czernowitz was, zagen we, een grote school en onzeker is of Franzos en Eminescu elkaar goed hebben gekend. Van elkaars bestaan moeten ze wel hebben geweten want januari 1866 behoorden ze tot de zeven leerlingen die bij het graf van hun leraar Aron Pumnul stonden. Ze hebben ook allebei meegewerkt aan de gedichtenbundel die aan hun overleden leraar is gewijd. Pumnul, die Roemeens gaf, gold als mentor van de Roemeense leerlingen en hij moet op Eminescu veel indruk hebben gemaakt en hem door zijn Patriotismus sterk hebben beïnvloed.

Eminescu verliet de Boekovina al in 1866 en dichtte (in Duitse vertaling):

Teure Bukowina, vor meinem Auge immer Seh ich deine Berge hoch im Sonnenschimmer.

Tien jaar later, in 1876, verschijnt van Franzos de bundeling feuilletons Aus Halb-Asien: Culturbilder aus Galizien, der Bukowina, Südrussland und Rumänien. Eminescu woonde toen in lasi en was de belangrijkste redacteur van het dagblad Curierul de Iasi. Net als veel andere Roemeense journalisten beschouwde Eminescu de feuilletons van zijn vroegere medeleerling Franzos als onrechtvaardig tegenover het Roemeense volk. Eminescu schreef over Verleumdungen gegen die Rumänen. Het ging Franzos echter niet specifiek om de Roemenen maar om het gebrek aan ontwikkeling in de landen van Halb-Asien. Ook over de daar wonende Joden liet hij zich immers niet alleen maar positief uit, ze hadden, schrijft hij, oogkleppen op en de eigen vrome waan was een beletsel voor verdere ontwikkeling. Die verdere ontwikkeling zag Franzos vooral in de Duitse cultuur. Zoals bijvoorbeeld in zijn laatste en belangrijkste roman, Der Pojaz, waarin hij een brug wil slaan tussen oost en west. In dit boek krijgt de hoofdpersoon, Sender Glatteis, die toneelspeler wil worden, de opdracht eerst Duits te leren.

Wat ik hier naar voren wil halen, is niet zozeer het Patriotismus van Eminescu. In zijn blad Curierul de Iasi bestrijdt Eminescu niet slechts de opvattingen van Franzos over het gebrek aan ontwikkeling van de bewoners van Halb-Asien maar valt hij Franzos bovendien scherp aan omdat hij een Jood is. Eminescu meent dat Franzos daarom nooit meer dan een oppervlakkig Duits kan schrijven, wie alle Juden, die in der deutschen Literatur durch ihren französelnden Stil und durch ihren frechen und niederträchtigen Ausdruck zum Vorschein kommen. Die wijze van formuleren komt helaas bekend voor. Het lijkt op de thesen van de Duitse studenten die ten grondslag lagen aan de boekverbranding van 1933. Zo luidde these 5: Schreibt der Jude deutsch, dann lügt er.

Was Eminescu een antisemiet? Volgens zijn biograaf niet: Als es endlich im Jahre 1878 dazu kam, dass den Juden unter dem Druck des Berliner Kongresses ein gewisses berechtiges Ausmass staatsbürgerlicher Rechte zuerkannt werden sollte, hat Eminescu, wie es heisst, aufgebracht erklärt, nach Asien oder Amerika auswandern zu wollen. Trotz allem war der Dichter kein Antisemit, er hat deutlich ausgesprochen, dass er weit davon entfernt sei ‘die Juden zu hassen’.

Toch maakt dit voorbeeld uit de literatuurgeschiedenis duidelijk dat de antisemitische maatregelen van na 1918, toen de Boekovina tot Roemenië ging behoren, niet uit de lucht zijn komen vallen. In het hiervoor aangehaalde boekje Mythos Czernowitz is het hoofdstuk Czernowitz unter rumänischer Verwaltung 1918-1940 und 1941-1944 van Mariana Hausleitner (zij schreef eerder het standaardwerk Die Rumäniserung der Bukowina). In haar bijdrage is samengevat wat er gebeurt als de Roemenen het na 1918 in de Boekovina voor het zeggen krijgen. Als voorbeeld kan de in 1875 gestichte universiteit van Czernowitz dienen. De universiteit is al in 1920 tot een volledig Roemeens instituut omgevormd. Voordien waren ook Joodse hoogleraren aan de universiteit verbonden, na 1920 was dat niet meer het geval.


Universiteit van Czernowitz

De Joden krijgen het vooral zwaar vanaf 1937. Bis 1939 verlor die Hälfte der Juden die Staatsbürgerschaft, und aus dem staatslichen Bildungswesen sowie mehreren Berufssparten wurden sie verdrängt. En dan volgt de gewelddadige periode 1941-1944. Eerst in Roemenië en daarna ook in de Boekovina. Eminescu schreef over Franzos in het dagblad van Iasi. De Joden van Iasi, laten we ook die geschiedenis niet vergeten, is het slecht vergaan. Juni 1941 vonden daar meer dan 13.000 Joden de dood. Vermoord, vooral door de Roemenen die onder leiding van Ion Antonescu de zijde van de Duitsers hadden gekozen. Een maand later vermoordden de Roemeense soldaten in de Boekovina 15.000 Joden. Anderen werden naar Transnistrië gedeporteerd en kwamen daar om. Ik heb daar uitgebreider over bericht in mijn columns over Edgar Hilsenrath. De Duitsers gaven aan de met hen optrekkende Roemenen de ruimte om zich van de Joden te ontdoen. Dat viel, leert ons wat wij weten over twee leerlingen van een zelfde gymnasium, ook al is het maar een klein incident, in een voor het antisemitisme vruchtbare voedingsbodem.

Czernowitz als spiegel van de Joodse ervaringswereld. Over Czernowitz, waar mensen en boeken leefden, zijn we nog niet uitgeschreven. Volgende keer de opmerkelijke levensloop van Zhu Bilan, als Klara Blum in 1904 in Czernowitz geboren.

Delen |

Uw reactie:

vul de beveiligings-code in
jan 2017Een laatste column
okt 2016Kafka’s dierentuin
okt 2016De verbanning van de dood
sep 2016De kleine marktplaats Sadagora
sep 2016Irmgard Keun
aug 2016Brody
jul 2016Clarice Lispector
jun 2016Vuurontstekers
mei 2016Itzik Manger uit Czernowitz
apr 2016Tel me bij de amandelen
apr 2016Stadt der Dichter
apr 2016Tsjernivtsi
mrt 2016Langs de zuidelijke Boeg
mrt 2016In de schaduw van een boom
feb 2016Lin Jaldati
feb 2016Winternabijheid
jan 2016Bleib gesund!
dec 20152015
dec 2015Ruiter in de wolken
nov 2015Hommage aan Andreas Burnier
sep 2015'Jij schrijdt in trotse vrijheid'
sep 2015Een handvol sneeuw
aug 2015Schaduwen van het verleden
aug 2015Onze geschiedenis
jul 2015Damals im Romanischen Café
jul 2015Café Grössenwahn, Königin aller Cafés
jun 2015Kurt Löb
mei 2015Van hagedissen en ratten
mei 2015De benoemer en de verzwijger
apr 2015Aghed
feb 2015Asperges en gevulde eieren
jan 2015Op het spoor van Patrick Modiano
jan 2015Terugblik
nov 2014Mooie series
nov 2014Met een boek naar het museum
aug 2014Appie Drielsma (1937-2014)
jul 2014Opzij geschoven en gezwegen
jul 2014Exilliteratuur
jun 2014Kurt Lehmann of ook Konrad Merz
mei 2014Hommage
mei 2014Joseph Roth (1894-1939)
mei 2014Kafka en de Joden uit Galicië
mei 2014Schrijf dat op, Kisch!
apr 2014Kafka augustus 1914
feb 2014Heine, een voorproefje
jan 2014Kafka's raam
jan 2014Arnold Zweig en Hermann Struck
jan 2014Arnold Zweig
dec 2013Mijn lijstje 2013
dec 2013Nogmaals Jacob Israel de Haan
nov 2013Austerlitz
nov 2013W.G. Sebald
okt 2013Freud, Kafka en Wenen
sep 2013Marcel Reich-Ranicki (1920-2013)
sep 2013De beslissing
aug 2013Dan Pagis
aug 2013jewsandwords
aug 2013Voor de wet
jun 2013De groeten van meneer Onhandig (2)
jun 2013De groeten van meneer Onhandig (1)
mei 2013Klassenfoto met Walter Benjamin
mei 2013Amsterdam
apr 2013Treinreis naar Czernowitz
apr 2013Het Odessa van Jabotinsky
mrt 20131913
feb 2013Selma Meerbaum-Eisinger
feb 2013Van majestueuze katten en onmuzikale schrijvers
jan 2013Ravensbrück
jan 2013Milena Jesenská
dec 2012Mijn lijstje 2012
dec 2012Varia
nov 2012Schiller in Barnow
nov 2012De gedaanteverwisseling
nov 2012Joseph Schmidt
okt 2012Rondom Kafka (2)
okt 2012Appelfeld en Kafka
okt 2012Appelfeld en de taal
sep 2012Met Kafka naar de synagoge
sep 2012Rondom Kafka
aug 2012Vriendschap
jul 2012Kalman Polgar
jul 2012Een knipoog naar Max Brod
jun 2012Steinbarg en Manger
jun 2012Josef Burg
jun 2012Klara Blum
mei 2012Mythos Czernowitz
mei 2012De odyssee van Edgar Hilsenrath
mei 2012Nacht in Mogilev-Podolski
apr 2012Sereth
apr 2012Eichmann in Wenen
apr 2012Anna Seghers ontmoet Franz Kafka
mrt 2012Anna Seghers
mrt 2012Netty Reiling
mrt 2012Fallada past zich aan
feb 2012Nico Rost en Hans Fallada
feb 2012Karel van het Reve
feb 2012Kafka, Brenner en Feuchtwanger
jan 2012Holocaust Memorial Day
jan 2012De heerlijkheid van het leven
jan 2012Wassermann, Roth en Nederland
dec 2011De Hoge Raad buigt mee
dec 2011Isaak Babel
dec 2011Gerron
nov 2011Aharon Barak
nov 2011Abraham Mapu
nov 2011Naar Kaunas
okt 2011Briefwisseling Roth en Zweig (2)
okt 2011Briefwisseling Roth en Zweig (1)
okt 2011Rabbi Nachman en Kafka (2)
sep 2011Rabbi Nachman en Kafka (1)
sep 2011Czernowitz 1907
jul 2011Kafka in Berlijn
jul 2011Met Joseph Roth naar Berlijn
jul 2011Joseph Roth in Amsterdam
jun 2011Ik teken het gezicht van de tijd
jun 2011Het Joodse geheugen
jun 2011De memoires van Claude Lanzmann
apr 2011Heinrich Heine in Jeruzalem
apr 2011Jiri Weil houdt van katten
apr 2011Jiri Weil, getuige
apr 2011Laurent Binet, HhhH
mrt 2011Dan Porat, The Boy
mrt 2011De geheugenhut
mrt 2011The Search Committee
mrt 2011De Finklerkwestie
feb 2011Stefan Zweig, Joods schrijver
feb 2011Stefan Zweig, verdreven Europeaan
feb 2011Kisch, der rasende Reporter
jan 2011Verkeerde grootouders
jan 2011Ilse Aichinger en Kafka
jan 2011Perec, een leeservaring
jan 2011Van Kafka naar Perec
dec 2010Kafka, Weltsch en het zionisme (2)
dec 2010Kafka, Weltsch en het zionisme (1)
dec 2010Franz Kafka en Mania Tschissik
nov 2010Franz Kafka en Jizchak Löwy
nov 2010Erich Fried
nov 2010Harry Mulisch is zelf een mens
nov 2010Hannah Arendt en Gershom Scholem (2)
okt 2010Hannah Arendt en Gershom Scholem (1)
okt 2010Alexander Granach: ‘Da geht ein Mensch’
okt 2010Karl Emil Franzos: ‘Der Pojaz’
okt 2010Karl Emil Franzos: Zweigeist
sep 2010Hans Keilson
sep 2010Een intelligent hart
sep 2010Ernst Toller
sep 2010Jakob Wassermann: gebroken moralist
aug 2010Jakob Wassermann: Duitser en Jood
aug 2010Byron en de Joden
jul 2010Rathenau, ein begeisterter Deutscher, ein aufrechter Jude
jul 2010Walther Rathenau: Höre, Israel!
jun 2010Multatuli en de Joden
jun 2010Multatuli en W.A. Paap
jun 2010Herman de Man: Jood onder de boeren
mei 2010Herman de Man: ik ben een Jood
mei 2010Carry van Bruggen: een moedige Jodin
mei 2010Carry van Bruggen: De verlatene
apr 2010Carry van Bruggen: Seideravond
apr 2010Izak de Haan
apr 2010Carry van Bruggen
apr 2010Franz Baermann Steiner: Gebet im Garten
mrt 2010Franz Baermann Steiner: Praag, Jeruzalem, Oxford
mrt 2010Assaf Gavron
mrt 2010Celan en Bachmann (2)
mrt 2010Celan en Bachmann (1)
feb 2010Georg Hermann, een beschaafde Duitse Jood
feb 2010Heinz Liepmann bestraft
feb 2010Tussen orthodoxie en assimilatie
jan 2010Soma Morgenstern in de vergeethoek
jan 2010Hooligan in Roemenië
jan 2010Nogmaals Feuchtwanger
jan 2010Het succes van Feuchtwanger
dec 2009Paul Hellmann, medeaanklager
dec 2009Lezen over Auschwitz
nov 2009Ernst Weiss
nov 2009Bruno Schulz
nov 2009De zwarte zwaan van Israël
okt 2009Kafka en Else Lasker-Schüler
okt 2009Rahel Varnhagen
okt 2009Jacob Israël de Haan
okt 2009Noem het slaap
okt 2009Ongemakkelijk
sep 2009Bernard Malamud
sep 2009Leo Perutz
sep 2009De kant van Jeanne Weil
sep 2009De familie Pringsheim
aug 2009Simone Veil
aug 2009Grete Weil
jun 2009Heinrich Heine
jun 2009Ferrara
mei 2009Imre Kertész
mei 2009Aharon Appelfeld
mei 2009Joseph Roth (2)
apr 2009Joseph Roth (1)
apr 2009Zoektochten
mrt 2009Tegen het vergeten
mrt 2009Jeruzalem stond om ons heen
mrt 2009Berditsjev
mrt 2009Engführung
feb 2009Het lezen van Celan
feb 2009Moederland woord
feb 2009Abraham Sonne
feb 2009Canetti en het jodendom
jan 2009Dora Diamant
jan 2009Kafka en het zionisme
jan 2009Canon