sluiten
×
Mogen wij u om een kleine bijdrage vragen om het werk van Crescas blijvend mogelijk te maken? Alle content op deze website is vrij toegankelijk: de wekelijkse columns, video’s, geluidsbestanden, artikelen, etc. Dat willen wij graag zo houden. U kunt ons daarbij helpen met een kleine, vrijwillige bijdrage. Ieder bedrag is welkom. Met de groene knop hiernaast is dat zó geregeld. Dankuwel.
inloggen
×

Mijn Crescas

Inloggen met gebruikersnaam & wachtwoord






Zonder wachtwoord snel inloggen?

Columns

Weblogs disclaimer

Leo Frijda

Van 2009 tot en met 2016 schreef Leo Frijda literaire columns voor Crescas. Najaar 2011 publiceerde Amphora Books een deel van zijn columns onder de titel ''Het jodendom laat je niet los''. Eveneens bij Amphora Books verscheen begin 2015 ''Op het balkon van de elektrische tram'', een verzameling door hem geschreven opstellen over en rondom Franz Kafka.

vrijdag 9 december 2011

Vieles in diesem Roman ist erfunden. Dieses leider nicht: Am 30. Oktober 1944 wurden Kurt Gerron und Seine Frau Olga in Auschwitz ermordet. Drei Tage später wurden die Vergasungen endgültig eingestellt.

De vertaling van de nieuwe roman van Charles Lewinsky, Gerron, is er nog niet. Maar daarop wilde ik niet wachten. Ik was te nieuwsgierig naar de roman over de bekende toneelman en filmregisseur Kurt Gerron. Gerron verbleef vanaf 1933 in Nederland. Hij is omstreden omdat hij in Theresienstadt een nationaalsocialistische propagandafilm heeft moeten maken. Wat Gerron, zijn vrouw en meer dan twintig anderen die in de film optraden, met de dood hebben moeten bekopen. Toen de film klaar was, werden zij vrijwel onmiddellijk op de trein naar Auschwitz gezet en daar vermoord. Wie was Kurt Gerron?

Kurt Gerron is als Kurt Gerson 11 mei 1897 in Berlijn geboren. In een geassimileerd Joods gezin. Als frontsoldaat liep hij in de Eerste Wereldoorlog een ernstige verwonding op. Zijn studie medicijnen gaf hij op om aan het toneel te gaan. Gerron is vooral bekend geworden door zijn optreden in de Dreigroschenoper van Bertold Brecht en door zijn rol in de film Der blaue Engel, naar het boek Professor Unrat van Heinrich Mann. Daarin is hij te zien samen met Marlene Dietrich en Emil Jannings. Ook heeft hij een groot aantal films geregisseerd. Met zijn vrouw Olga en met zijn ouders vlucht Gerron in 1933 naar Parijs en vervolgens naar Nederland waar hij de kans krijgt om de film Merijntje Gijzen’s jeugd, naar het boek van A.M. de Jong, te regisseren. Maar ook in Nederland blijkt hij in de val te zitten. In 1943 wordt hij in Westerbork geïnterneerd en februari 1944 gaat hij, als Prominenter, op transport naar Theresienstadt. Daar krijgt hij de opdracht van kampcommandant Karl Rahm om over Theresienstadt een propagandafilm te maken. De indruk moet worden gewekt dat de Joden het daar goed hebben. Ein Dokumentarfilm aus dem jüdischen Siedlungsgebiet heette de film oorspronkelijk. De film is meer bekend onder de naam Der Führer schenkt den Juden eine Stadt. Fragmenten van de film zijn bewaard gebleven en kunnen op internet worden bekeken.

Kampcommandant Rahm gaf Gerron drie dagen respijt om te reageren op de opdracht een film over Theresienstadt te maken. Drie dagen respijt. Keuzevrijheid had Gerron echter niet. Niet meewerken, wist hij, betekende op transport worden gesteld naar Auschwitz. Het boek van Lewinsky draait om die drie dagen. Het is geschreven in de ik-vorm, in de vorm van een innerlijke monoloog waarin Gerron in vertwijfeling nadenkt over de opdracht een de nazi’s welgevallige film te maken. Een film waarin hij tegelijkertijd terugblikt op zijn leven. Het biedt Lewinsky de gelegenheid het verhaal een ruimere historische achtergrond te geven en na het succes van zijn eerdere roman, Het lot van de familie Meijer, opnieuw te laten zien dat hij een knap verteller is.

De gekozen opzet heeft het voordeel dat men veel te weten komt over het leven van Gerron, ook over zijn tijd in Nederland, en dat is interessant. Maar aan die opzet kleven ook bezwaren. Dat het om slechts drie dagen respijt gaat verdwijnt uit het zicht en voor de geloofwaardigheid van een innerlijke monoloog wordt alles uit het leven van Gerron wel erg breed uitgemeten, vooral in het begin. Dit is echter geen literaire kritiek en daarom voeg ik aan mijn aarzeling over de gekozen opzet maar een positieve noot toe: Meine Erinnerungen kann Rahm nicht einsperren, denkt Gerron, solange wir noch unsere eigenen Gedanken denken, solang sind wir noch Menschen.

Lastiger vind ik de geloofwaardigheid van het verhaal zelf. Lewinsky waarschuwt zijn lezers, ik begon daarmee, dat hij veel heeft verzonnen. Dat mag. Maar door een bekende figuur die werkelijk heeft bestaan tot hoofdpersoon van een roman te maken, waarbij ook anderen met naam en toenaam worden genoemd, verwacht de lezer dat de verzonnen feiten toch zoveel mogelijk aansluiten bij wat wel bekend is. Ik kan het niet controleren. Zo heb ik het standaardwerk van H.G. Adler over Theresienstadt er echt niet naast gelegd. Dat kan van een lezer niet verlangd worden. Toevallig vond ik wel een detail waaruit kan volgen dat, al heeft Lewinsky veel verzonnen, hij toch niet alles zo maar uit zijn duim heeft gezogen.


Kurt Gerron

L.C. Barnstijn heeft Gerron in 1933 naar Nederland gehaald om Merijntje Gijzen’s jeugd, het boek van A.M. de Jong, te regisseren. De film, waarin De Jong zelf de rol van pastoor speelt, had veel succes. Merijntje werd gespeeld door Marcel Krols en de broer van Merijntje door een toen nog jonge Kees Brusse.

In Theresienstadt roept Gerron zich dit alles weer in herinnering. Pappie haben sie mich damals ... genannt. Mich den kinderlosen dicke Gerron ... Keine andere Rolle habe ich lieber gespielt. Gerron gaat met de beide jongens uit eten en behandelt hen als volwassenen. Dat had destijds de grootvader van Gerron ook met hem gedaan, een prachtig verhaal in het begin van de roman en een goede les voor opvoeders.

Es war eine so schöne Zeit. Auch wegen des Films. Aber vor allem wegen der Jungs.
'Pappie' haben sie zu mir gesagt.
Pappie.

Mels de Jong heeft een biografie over zijn oom A.M. de Jong geschreven en daarin staat een passage waarin Kees Brusse desgevraagd terugkijkt op zijn rol in Merijntje Gijzen’s jeugd. Hij herinnert zich de onvergetelijke warmte, aandacht en liefde voor zijn film èn ons, kinderen, van regisseur Kurt Gerron. Hij is mij mijn hele leven bijgebleven als de ideale regisseur!

In het boek van Lewinsky komt op veel plaatsen de liefde van Gerron voor kinderen naar voren. Uit de herinneringen van Kees Brusse blijkt dat dit een betrouwbare achtergrond kan hebben. Gerron heeft in de roman een hechte relatie met zijn vrouw Olga. Ik weet niet of dit eveneens op geverifieerde feiten berust. Hoe dan ook, net als de liefde van Gerron voor kinderen ontroert de relatie tussen Gerron en Olga. Gerron kan op Olga leunen. Olga hat immer das richtige Gefühl.

Ik kan in dit kort bestek niet alles aanroeren. Het gaat erom aandacht te vragen voor een interessant boek dat tot nadenken noopt en dat kan nooit kwaad. Ik kom dus nu tot de kern, de twijfel van Gerron of hij de film al dan niet zal maken. Een film waarin hij de werkelijkheid geweld moet aandoen. Ich soll ein Theresienstadt erfinden, in dem alle Menschen glücklich sind. Zufrieden. Dankbar. Gesund. Dat was de opdracht. En dan is de vraag: hoe ver mag je de nationaalsocialisten ter wille zijn om je eigen hachje te redden. Want dat stond onverbiddelijk vast, weigeren betekent transport naar Auschwitz, een vooruitzicht dat Gerron grote angst inboezemt, ook al weet hij in Theresienstadt nog niet wat zich in Auschwitz precies afspeelt.

Het dilemma wordt op verschillende plaatsen in het boek steeds opnieuw geformuleerd:

Sie haben meine Eltern nach Sobibor geschickt.
Und jetzt soll ich ihnen helfen, der Welt vorzulügen, dass sie eigentlich ganz nett zu uns sind?
Was wäre ich für ein Mensch, wenn ich das täte?

En elders:

Will ich als Mann sterben oder als Schwein weiterleben?

Lewinsky laat Gerron gesprekken voeren met dr. Paul Eppstein, de Judenältester in Theresienstadt. Eppstein is tegenover Gerron duidelijk: Sie meinen doch wirklich nicht, dass Sie etwas zu entscheiden haben, Herr Gerron? En in een ander gesprek laat Eppstein uitkomen dat hij ook zelf moeite heeft met zijn leidende rol: Ich versuche das Beste zu tun, glauben Sie mir. Auch wenn ich weiss, dass dieses Beste abgrundtief schlecht ist.

Door Eppstein tegenover Gerron te plaatsen laat Lewinsky doorschemeren dat degenen die moesten beslissen over wie wel en wie niet op transport gingen, voor een veel zwaarder dilemma stonden dan Gerron. Het dilemma van Gerron, wel of niet meewerken aan een propagandafilm, is pijnlijk. Natuurlijk. Maar is zijn beslissing om het te doen zo onbegrijpelijk? Laat staan verwijtbaar?

Eigenlijk is Gerron niet zozeer een roman over een morele vraag in een klemsituatie. Theresienstadt is veeleer de schrijnende achtergrond van een roman over een kunstenaar, een entertainer, die, hoewel een in zijn vak beroemd man, toch niet tot de top behoort. Theresienstadt is, zou je kunnen zeggen, het decor. Het thema van de roman is de kunstenaar die zich aan het publiek verkoopt. Het is Gerron en ook Jo Spier, die Gerron bij het opnemen van de film heeft geholpen, door de Joden van Theresienstadt vooral kwalijk genomen dat zij de film met de volle inzet van hun kunstenaarschap hebben gemaakt. Ook dat is niet zonder meer onbegrijpelijk omdat Gerron, nu hij een film kon maken, weer iemand was, niet meer een nummer, maar iemand, Kurt Gerron. Jetzt bin ich wieder Regisseur. Ein Mann, der etwas bewegt. Ich bin wieder Kurt Gerron.

Ich bin so ein Schauspieler. Immer schon gewesen. Nicht nur von Beruf, laat Lewinsky Gerron zeggen, sondern auch von Karakter.

Graag had ik deze column met een afgewogen oordeel willen afsluiten. Maar dat lukt me niet. En dat is misschien maar goed ook. Goed en kwaad lopen bij mensen nu eenmaal door elkaar. Ook bij de Gerron van Lewinsky van wie ik niet weet hoe dicht hij de Gerron benadert die echt heeft bestaan.

Voor geïnteresseerden: op internet vond ik een kort interview met Lewinsky over zijn nieuwe boek en een filmpje waarop hij voorleest uit ‘Gerron’.

Delen |

Reacties

salomon bouman

zaterdag 10 december 2011
Dag Leo.......Met plezier je verhandeling over Gerron gelezen. hart gr salomon

N. Geel

donderdag 15 december 2011
Oktober 2012 verschijnt de vertaling bij Signatuur onder de titel Terugkeer Ongewenst. Ik weet dat het verhaal me enorm raakte en dat ik letterlijk tot tranen toe geroerd was, terwijl Lewinsky allerminst uit was op een 'tearjerker', nu niet en nooit niet. En dat hij briljant gebruik maakt van de middelen die literatuur biedt. Ik weet ook dat hij veel en nauwkeurig onderzoek heeft gedaan naar de historische feiten over en rondom Gerrons leven, maar gelukkig stulpt nergens al die kennis uit de naden van de vertelling - sterker nog, de naden zijn onzichtbaar - en dat tekent de ware meester, de ware romancier! Het is mij een eer de uitgever van deze auteur en deze roman te zijn.

Leo Frijda

donderdag 15 december 2011
Dank voor de mededeling over de Nederlandse vertaling en de aanvullingen. Het is goed te weten dat Lewinsky veel en nauwkeurig onderzoek heeft gedaan. En de eer de uitgever van Lewinsky te zijn komt u terecht toe.

Ruud Schulten

woensdag 31 oktober 2012
Dank Leo Frijda voor uw ook nu weer zeer interessante beschouwingen. Lees op dit moment deze zeer boeiende. Wat is fictie, wat was werkelijkheid, in het begin van dit boek speelde deze vraag parten, maar gaandeweg heb ik me aan het meesterlijke verteltalent van Lewinsky overgegeven. Een keuze die gevoed wordt door de overtuigende manier waarop hij Gerron als mens neerzet. Toch blijft de vraag fictie/werkelijkheid boven het boek hangen. Onontkoombaar denk ik, op internet heb ik vrij weinig erover kunnen vinden, daarom ben ik blij met de reactie van de uitgever die het vermoeden van zeer diepgaande research bevestigt. In augustus 2012 bezocht ik Theresienstadt, de film van Gerron, althans het deel dat is bewaard gebleven draaien ze in een filmzaaltje, er is ook een expositie op zolder van een blok van het voormalige kazernecomplex, ook daar aandacht voor Kurt Gerron. Het boek van Lewinsky raakt me net zo diep als het bezoek aan Theresienstadt deed

A van Dijke

vrijdag 11 januari 2013
We weten allemaal, dat de wreedheid van de mensheid onderschat wordt, terwijl de geschiedenis ons (al duizenden jaren) leert dat het een universeel onderdeel is van onze soort. Het is niet alleen voorbehouden aan de nazi\'s; zelf konden we (hollanders) er destijds als slavenhandelaren ook wat van. Lewinsky beseft maar al te goed, dat de waarheid gekker is dan de fantasie.
Ik vind het zeer lovenswaardig, dat de schrijver, desondanks, zeer diepgaand feitenonderzoek heeft gepleegd, al was het misschien alleen maar, om te voorkomen, dat de holocaust-ontkenners gebruik kunnen maken van het feit, dat het ongelofelijke bijna niet waar kan zijn.
Voor mijzelf is de vraag waarheid/fictie minder relevant. Ik weet/besef wat er zich zoal heeft afgespeeld. Maar, het verhaal in ik-vorm vertellen, alles beschouwen door de ogen van hoofdpersoon Kurt Gerson, vind ik bijzonder knap gedaan. Het lezen van dit boek maakt je stil en enthousiast tegelijk.


Uw reactie:

vul de beveiligings-code in
jan 2017Een laatste column
okt 2016Kafka’s dierentuin
okt 2016De verbanning van de dood
sep 2016De kleine marktplaats Sadagora
sep 2016Irmgard Keun
aug 2016Brody
jul 2016Clarice Lispector
jun 2016Vuurontstekers
mei 2016Itzik Manger uit Czernowitz
apr 2016Tel me bij de amandelen
apr 2016Stadt der Dichter
apr 2016Tsjernivtsi
mrt 2016Langs de zuidelijke Boeg
mrt 2016In de schaduw van een boom
feb 2016Lin Jaldati
feb 2016Winternabijheid
jan 2016Bleib gesund!
dec 20152015
dec 2015Ruiter in de wolken
nov 2015Hommage aan Andreas Burnier
sep 2015'Jij schrijdt in trotse vrijheid'
sep 2015Een handvol sneeuw
aug 2015Schaduwen van het verleden
aug 2015Onze geschiedenis
jul 2015Damals im Romanischen Café
jul 2015Café Grössenwahn, Königin aller Cafés
jun 2015Kurt Löb
mei 2015Van hagedissen en ratten
mei 2015De benoemer en de verzwijger
apr 2015Aghed
feb 2015Asperges en gevulde eieren
jan 2015Op het spoor van Patrick Modiano
jan 2015Terugblik
nov 2014Mooie series
nov 2014Met een boek naar het museum
aug 2014Appie Drielsma (1937-2014)
jul 2014Opzij geschoven en gezwegen
jul 2014Exilliteratuur
jun 2014Kurt Lehmann of ook Konrad Merz
mei 2014Hommage
mei 2014Joseph Roth (1894-1939)
mei 2014Kafka en de Joden uit Galicië
mei 2014Schrijf dat op, Kisch!
apr 2014Kafka augustus 1914
feb 2014Heine, een voorproefje
jan 2014Kafka's raam
jan 2014Arnold Zweig en Hermann Struck
jan 2014Arnold Zweig
dec 2013Mijn lijstje 2013
dec 2013Nogmaals Jacob Israel de Haan
nov 2013Austerlitz
nov 2013W.G. Sebald
okt 2013Freud, Kafka en Wenen
sep 2013Marcel Reich-Ranicki (1920-2013)
sep 2013De beslissing
aug 2013Dan Pagis
aug 2013jewsandwords
aug 2013Voor de wet
jun 2013De groeten van meneer Onhandig (2)
jun 2013De groeten van meneer Onhandig (1)
mei 2013Klassenfoto met Walter Benjamin
mei 2013Amsterdam
apr 2013Treinreis naar Czernowitz
apr 2013Het Odessa van Jabotinsky
mrt 20131913
feb 2013Selma Meerbaum-Eisinger
feb 2013Van majestueuze katten en onmuzikale schrijvers
jan 2013Ravensbrück
jan 2013Milena Jesenská
dec 2012Mijn lijstje 2012
dec 2012Varia
nov 2012Schiller in Barnow
nov 2012De gedaanteverwisseling
nov 2012Joseph Schmidt
okt 2012Rondom Kafka (2)
okt 2012Appelfeld en Kafka
okt 2012Appelfeld en de taal
sep 2012Met Kafka naar de synagoge
sep 2012Rondom Kafka
aug 2012Vriendschap
jul 2012Kalman Polgar
jul 2012Een knipoog naar Max Brod
jun 2012Steinbarg en Manger
jun 2012Josef Burg
jun 2012Klara Blum
mei 2012Mythos Czernowitz
mei 2012De odyssee van Edgar Hilsenrath
mei 2012Nacht in Mogilev-Podolski
apr 2012Sereth
apr 2012Eichmann in Wenen
apr 2012Anna Seghers ontmoet Franz Kafka
mrt 2012Anna Seghers
mrt 2012Netty Reiling
mrt 2012Fallada past zich aan
feb 2012Nico Rost en Hans Fallada
feb 2012Karel van het Reve
feb 2012Kafka, Brenner en Feuchtwanger
jan 2012Holocaust Memorial Day
jan 2012De heerlijkheid van het leven
jan 2012Wassermann, Roth en Nederland
dec 2011De Hoge Raad buigt mee
dec 2011Isaak Babel
dec 2011Gerron
nov 2011Aharon Barak
nov 2011Abraham Mapu
nov 2011Naar Kaunas
okt 2011Briefwisseling Roth en Zweig (2)
okt 2011Briefwisseling Roth en Zweig (1)
okt 2011Rabbi Nachman en Kafka (2)
sep 2011Rabbi Nachman en Kafka (1)
sep 2011Czernowitz 1907
jul 2011Kafka in Berlijn
jul 2011Met Joseph Roth naar Berlijn
jul 2011Joseph Roth in Amsterdam
jun 2011Ik teken het gezicht van de tijd
jun 2011Het Joodse geheugen
jun 2011De memoires van Claude Lanzmann
apr 2011Heinrich Heine in Jeruzalem
apr 2011Jiri Weil houdt van katten
apr 2011Jiri Weil, getuige
apr 2011Laurent Binet, HhhH
mrt 2011Dan Porat, The Boy
mrt 2011De geheugenhut
mrt 2011The Search Committee
mrt 2011De Finklerkwestie
feb 2011Stefan Zweig, Joods schrijver
feb 2011Stefan Zweig, verdreven Europeaan
feb 2011Kisch, der rasende Reporter
jan 2011Verkeerde grootouders
jan 2011Ilse Aichinger en Kafka
jan 2011Perec, een leeservaring
jan 2011Van Kafka naar Perec
dec 2010Kafka, Weltsch en het zionisme (2)
dec 2010Kafka, Weltsch en het zionisme (1)
dec 2010Franz Kafka en Mania Tschissik
nov 2010Franz Kafka en Jizchak Löwy
nov 2010Erich Fried
nov 2010Harry Mulisch is zelf een mens
nov 2010Hannah Arendt en Gershom Scholem (2)
okt 2010Hannah Arendt en Gershom Scholem (1)
okt 2010Alexander Granach: ‘Da geht ein Mensch’
okt 2010Karl Emil Franzos: ‘Der Pojaz’
okt 2010Karl Emil Franzos: Zweigeist
sep 2010Hans Keilson
sep 2010Een intelligent hart
sep 2010Ernst Toller
sep 2010Jakob Wassermann: gebroken moralist
aug 2010Jakob Wassermann: Duitser en Jood
aug 2010Byron en de Joden
jul 2010Rathenau, ein begeisterter Deutscher, ein aufrechter Jude
jul 2010Walther Rathenau: Höre, Israel!
jun 2010Multatuli en de Joden
jun 2010Multatuli en W.A. Paap
jun 2010Herman de Man: Jood onder de boeren
mei 2010Herman de Man: ik ben een Jood
mei 2010Carry van Bruggen: een moedige Jodin
mei 2010Carry van Bruggen: De verlatene
apr 2010Carry van Bruggen: Seideravond
apr 2010Izak de Haan
apr 2010Carry van Bruggen
apr 2010Franz Baermann Steiner: Gebet im Garten
mrt 2010Franz Baermann Steiner: Praag, Jeruzalem, Oxford
mrt 2010Assaf Gavron
mrt 2010Celan en Bachmann (2)
mrt 2010Celan en Bachmann (1)
feb 2010Georg Hermann, een beschaafde Duitse Jood
feb 2010Heinz Liepmann bestraft
feb 2010Tussen orthodoxie en assimilatie
jan 2010Soma Morgenstern in de vergeethoek
jan 2010Hooligan in Roemenië
jan 2010Nogmaals Feuchtwanger
jan 2010Het succes van Feuchtwanger
dec 2009Paul Hellmann, medeaanklager
dec 2009Lezen over Auschwitz
nov 2009Ernst Weiss
nov 2009Bruno Schulz
nov 2009De zwarte zwaan van Israël
okt 2009Kafka en Else Lasker-Schüler
okt 2009Rahel Varnhagen
okt 2009Jacob Israël de Haan
okt 2009Noem het slaap
okt 2009Ongemakkelijk
sep 2009Bernard Malamud
sep 2009Leo Perutz
sep 2009De kant van Jeanne Weil
sep 2009De familie Pringsheim
aug 2009Simone Veil
aug 2009Grete Weil
jun 2009Heinrich Heine
jun 2009Ferrara
mei 2009Imre Kertész
mei 2009Aharon Appelfeld
mei 2009Joseph Roth (2)
apr 2009Joseph Roth (1)
apr 2009Zoektochten
mrt 2009Tegen het vergeten
mrt 2009Jeruzalem stond om ons heen
mrt 2009Berditsjev
mrt 2009Engführung
feb 2009Het lezen van Celan
feb 2009Moederland woord
feb 2009Abraham Sonne
feb 2009Canetti en het jodendom
jan 2009Dora Diamant
jan 2009Kafka en het zionisme
jan 2009Canon