sluiten
×
Mogen wij u om een kleine bijdrage vragen om het werk van Crescas blijvend mogelijk te maken? Alle content op deze website is vrij toegankelijk: de wekelijkse columns, video’s, geluidsbestanden, artikelen, etc. Dat willen wij graag zo houden. U kunt ons daarbij helpen met een kleine, vrijwillige bijdrage. Ieder bedrag is welkom. Met de groene knop hiernaast is dat zó geregeld. Dankuwel.
inloggen
×

Mijn Crescas

Inloggen met gebruikersnaam & wachtwoord






Zonder wachtwoord snel inloggen?

Columns

Weblogs disclaimer

Leo Frijda

Van 2009 tot en met 2016 schreef Leo Frijda literaire columns voor Crescas. Najaar 2011 publiceerde Amphora Books een deel van zijn columns onder de titel ''Het jodendom laat je niet los''. Eveneens bij Amphora Books verscheen begin 2015 ''Op het balkon van de elektrische tram'', een verzameling door hem geschreven opstellen over en rondom Franz Kafka.

vrijdag 22 februari 2013

Over de dichteres Selma Meerbaum-Eisinger is een nieuw boek verschenen: Du, weisst du, wie ein Rabe schreit? Die titel is ontleend aan de eerste regel van het gedicht Du, weisst du … Selma Meerbaum-Eisinger is in Nederland vooral bekend doordat Herman van Veen gedichten van haar in zijn repertoire heeft opgenomen, ook Du, weisst du … De vertolking van Herman van Veen kan op YouTube worden beluisterd. De tekst van het gedicht loopt met de video mee.

Du, weisst du, wie ein Rabe schreit? is uitgegeven door Rimbaud als band 71 van de voortreffelijke serie Bukowiner Literaturlandschaft. De tekst van de gedichten van Selma Meerbaum-Eisinger is overeenkomstig een eerdere uitgave, in 1979 onder de titel Blütenlese verschenen bij de uitgeverij van de universiteit van Tel Aviv. Daarnaast zijn van een privédruk uit 1976 de tekeningen opgenomen die Selma zelf in haar album had gevoegd. Die tekeningen zijn van de hand van Mosche Krinitz, eveneens uit Czernowitz. Selma had haar gedichten bijeengebracht in een album dat bestemd was voor haar vriend Lejser Fichman. Het is van een opdracht voorzien, in Liebe gewidmet.

De gedichten worden in deze nieuwe uitgave gevolgd door een uitvoerig en verhelderend essay van de hand van Helmut Braun waarin hij samenvat wat over het korte leven van Selma Meerbaum-Eisinger bekend is. Bovendien corrigeert hij onjuistheden die in eerdere levensberichten zijn geslopen. Foto’s en andere afbeeldingen completeren het beeld.


Selma Meerbaum Eisinger

Selma Meerbaum-Eisinger, ze doet mij op de van haar bekende foto aan Anne Frank denken, is 5 februari 1924 in Czernowitz geboren. Haar geboortehuis staat, schrijft Braun, aan de Bilaergasse 38 en daar is sinds 2004 een herinneringsplaquette aangebracht. Czernowitz behoorde echter in 1924 tot Roemenië en de Bilaergasse was omgedoopt tot Bilei. Nu ligt Czernowitz in Oekraïne en zal men naar de Tchernishevkogo moeten vragen om het geboortehuis te vinden. Wisselende straatnamen zijn typerend voor dit gedeelte van Midden Europa.

De vader van Selma, Chaim Meir (Max) Meerbaum, overleed twee jaar na haar geboorte, waarna haar moeder, Friederike Schrager, hertrouwde met Leo Eisinger. Vandaar de achternaam Meerbaum-Eisinger. De kenners van Paul Celan zal de achternaam Schrager bekend voorkomen. Ook de moeder van Celan is immers een Schrager. Paul Celan en Selma Meerbaum-Eisinger delen een overgrootvader.

De gedichten beslaan de periode van 1939 tot 1941. Voor Selma Meerbaum-Eisinger geldt wat Rose Ausländer, een andere dichteres uit Czernowitz, zo onder woorden heeft gebracht:

Warum schreibe ich? Vielleicht weil ich in Czernowitz zur Welt kam, weil die Welt in Czernowitz zu mir kam. Die besondere Landschaft. Die besonderen Menschen. Märchen und Mythen lagen in der Luft, man atmete sie ein.

In het door Selma geschreven gedicht Spaziergang vind je Landschaft en Märchen terug. De stad Czernowitz ligt in de verte:

Die Felder sind nur dunkelbraune Schollen
und hie und da ein bisschen gelber Grün
und kleine Spatzen, dumm und frech und kühn,
laufen darüber hin wie Kinder welche tollen …
Ganz fern die Stadt mit ihren vielen Türmen,
mit Häusern, welche licht und froh hinstürmen,

ist wie ein altes Bild aus einem Märchen.
Die Luft ist leis und voll von Sehnen,
so dass man wartet auf die blauen Lerchen
und fahren möchte ich in ganz schlanken Kähnen.

Het oudste gedicht uit de bundel dateert van 1939 en is getiteld Gilu waarin de regels: Für uns ist es das Symbol unseres Lebens, unserer Wünsche: “Freiheit auf allen Gebieten!” Selma had zich toen aangesloten bij de zionistische jeugdbeweging Hashomer Hatsair waar ze Lejser Fichman ontmoette.

Het laatste gedicht uit de bundel is getiteld Tragik en luidt:

Das ist das Schwerste: sich versenken
und wissen, dass man überflüssig ist,
sich ganz zu geben und zu denken,
dass man wie Rauch ins Nichts verfliesst.

Met rood potlood is aan dit gedicht, gedateerd 23 december 1941, toegevoegd: Ich habe keine Zeit gehabt zu Ende zu schreiben. Schade dass du dich nicht von mir empfehlen wolltest. Alles Gute Selma.

Wij weten dat Selma de sjoa niet heeft overleefd. Mede omdat in eerdere uitgaven alleen de eerste zin van de toevoeging is aangehaald, volgens Braun een opzettelijke misleiding, is het gedicht vaak in dat licht begrepen. Dat is echter niet juist. De gedichten in de bundel die zij voor Lejser Fichman heeft samengesteld, zijn niet in chronologische volgorde opgenomen en Tragik is niet het laatste gedicht dat zij voor de bundel heeft geschreven. Dat is het gedicht Stefan Zweig van een dag later. Helmut Braun toont overtuigend aan dat Tragik moet worden gelezen als een verzuchting over een onbeantwoorde liefde. Vanaf februari 1941 was Lejser Fichman in een kamp in Roemenië tewerkgesteld. Hij wist al enkele dagen tevoren dat hij moest vertrekken maar van Selma had hij geen afscheid genomen.

In de bundel staat wel een ander gedicht dat direct met de bezetting van Czernowitz te maken heeft, Poem. Selma schreef dit gedicht 7 juli 1941, twee dagen nadat de Roemeense troepen de stad hadden ingenomen. Warum brüllen die Kanonen? / Warum stirbt das Leben / für glitzernde Kronen?, dicht ze. Ich möchte leben … und möchte den Himmel mit Händen fassen / und möchte frei sein und atmen und schrein. / Ich will nicht sterben. Nein! Die vertwijfeling en angst om wat stond te gebeuren had goede gronden. Op 11 juli 1941 ging de synagoge van Czernowitz in vlammen op en werden duizenden Joden, onder wie opperrabbijn Abraham Mark, aan de oevers van de rivier de Proet doodgeschoten.

Op 11 oktober 1941 is in Czernowitz het getto ingericht en van daaruit werden de meeste Joden uit Czernowitz per trein naar Transnistrië, het gebied aan de andere kant van de rivier de Dnjestr, gedeporteerd. Velen overleefden het niet. Het laatste transport uit het getto dateert van 14 november 1941 waarna het getto werd opgeheven en zij die niet waren gedeporteerd naar huis konden terugkeren. Onder hen Selma en haar ouders. Zij waren voorlopig gered door burgemeester Traian Popovici die de bezetters ervan had weten te overtuigen dat niet alle Joden als arbeidskrachten konden worden gemist. Na diens gedwongen terugtreden ging het voor Selma en haar ouders toch nog mis. Op 28 juni 1942 zijn zij alsnog naar Transnistrië gedeporteerd. Selma had haar gedichten aan een vriendin, Else Keren, gegeven, waardoor deze bewaard zijn gebleven. Else Keren staat met Selma op de omslag van Du, weisst du, wie ein Rabe schreit?

Lejser Fichman is na zijn verblijf in een Roemeens werkkamp in 1944 naar Czernowitz teruggekeerd. Hij heeft geprobeerd om illegaal Palestina te bereiken. Het schip waarop hij die reis maakte, de Mefkure, is 5 augustus 1944 door een Russische onderzeeër in de Zwarte Zee tot zinken gebracht. Geen van de honderden Palestinagangers heeft het overleefd.

Hoe is het Selma en haar ouders vergaan? We weten meer van het transport van 28 juni 1942 naar Transnistrië uit het boek van Isaak Weissglas, vader van de dichter Immanuel Weissglas, Steinbruch am Bug. Dit Bericht einer Deportation nach Transnistrien is in 1995 uitgegeven door Literaturhaus Berlin. Weissglas maakte dezelfde reis, zij het dat hij in kamp Cariera de Piatră, een steengroeve aan de oever van de rivier de Bug, te werk is gesteld. Hij zal het overleven en in zijn boek getuigenis afleggen wat de Boekoviner Joden in Transnistrië is overkomen.


Uitgave van het dagboek van Arnold Daghani, Londen/Portland (Oregon) 2009

Op 18 augustus 1942 zijn 500 Joden uit Cariera de Piatră te werk gesteld in het kamp Michailovka, gelegen aan de andere kant van de rivier de Bug. Onder hen Selma en haar ouders, de ouders van Paul Celan en de schilder Arnold Daghani die niet alleen tekeningen heeft gemaakt maar tevens een dagboek heeft bijgehouden waarin hij ook het lot van Selma heeft beschreven. Daghani heeft het overleefd. Selma en haar ouders en de ouders van Paul Celan niet.

Selma Meerbaum-Eisinger is 16 december 1942 in Michailovka aan vlektyfus overleden. In zijn dagboek schrijft Daghani dat hij naderhand op een potloodtekening heeft weergegeven hoe het lichaam van Selma met een ladder werd weggehaald. Die tekening staat in de uitgave van het dagboek van Daghani en is ook te vinden op de website van Yad Vashem.

Braun beëindigt zijn essay met de volgende woorden:

Eine junge Frau konnte ihre grosse Liebe nicht leben. Sie musste sterben, weil sie Jüdin war. 57 Gedichte machen sie unvergesslich.

Delen |

Reacties

Anke Jonathans

dinsdag 26 februari 2013
Wat leuk om uw column te lezen. Heel toevallig hebben wij kortgeleden aandacht besteed aan deze dichteres. http://www.bornsesynagoge.nl/selmameerbaum/
Het werd een heel bijzondere en ontroerende avond met prachtige muziek, geinspireerd op de gedichten van Selma en uitgevoerd en gecomponeerd door musici in de leeftijd van Selma. Er zijn professionele opnames gemaakt van de avond. Op dit moment worden die opnames gemonteerd. Mocht u geinteresseerd zijn, dan wil ik met alle plezier de link van deze montage naar u doorsturen, zodra deze klaar is.
Met vriendelijke groet,
Anke Jonathans

Uw reactie:

vul de beveiligings-code in
jan 2017Een laatste column
okt 2016Kafka’s dierentuin
okt 2016De verbanning van de dood
sep 2016De kleine marktplaats Sadagora
sep 2016Irmgard Keun
aug 2016Brody
jul 2016Clarice Lispector
jun 2016Vuurontstekers
mei 2016Itzik Manger uit Czernowitz
apr 2016Tel me bij de amandelen
apr 2016Stadt der Dichter
apr 2016Tsjernivtsi
mrt 2016Langs de zuidelijke Boeg
mrt 2016In de schaduw van een boom
feb 2016Lin Jaldati
feb 2016Winternabijheid
jan 2016Bleib gesund!
dec 20152015
dec 2015Ruiter in de wolken
nov 2015Hommage aan Andreas Burnier
sep 2015'Jij schrijdt in trotse vrijheid'
sep 2015Een handvol sneeuw
aug 2015Schaduwen van het verleden
aug 2015Onze geschiedenis
jul 2015Damals im Romanischen Café
jul 2015Café Grössenwahn, Königin aller Cafés
jun 2015Kurt Löb
mei 2015Van hagedissen en ratten
mei 2015De benoemer en de verzwijger
apr 2015Aghed
feb 2015Asperges en gevulde eieren
jan 2015Op het spoor van Patrick Modiano
jan 2015Terugblik
nov 2014Mooie series
nov 2014Met een boek naar het museum
aug 2014Appie Drielsma (1937-2014)
jul 2014Opzij geschoven en gezwegen
jul 2014Exilliteratuur
jun 2014Kurt Lehmann of ook Konrad Merz
mei 2014Hommage
mei 2014Joseph Roth (1894-1939)
mei 2014Kafka en de Joden uit Galicië
mei 2014Schrijf dat op, Kisch!
apr 2014Kafka augustus 1914
feb 2014Heine, een voorproefje
jan 2014Kafka's raam
jan 2014Arnold Zweig en Hermann Struck
jan 2014Arnold Zweig
dec 2013Mijn lijstje 2013
dec 2013Nogmaals Jacob Israel de Haan
nov 2013Austerlitz
nov 2013W.G. Sebald
okt 2013Freud, Kafka en Wenen
sep 2013Marcel Reich-Ranicki (1920-2013)
sep 2013De beslissing
aug 2013Dan Pagis
aug 2013jewsandwords
aug 2013Voor de wet
jun 2013De groeten van meneer Onhandig (2)
jun 2013De groeten van meneer Onhandig (1)
mei 2013Klassenfoto met Walter Benjamin
mei 2013Amsterdam
apr 2013Treinreis naar Czernowitz
apr 2013Het Odessa van Jabotinsky
mrt 20131913
feb 2013Selma Meerbaum-Eisinger
feb 2013Van majestueuze katten en onmuzikale schrijvers
jan 2013Ravensbrück
jan 2013Milena Jesenská
dec 2012Mijn lijstje 2012
dec 2012Varia
nov 2012Schiller in Barnow
nov 2012De gedaanteverwisseling
nov 2012Joseph Schmidt
okt 2012Rondom Kafka (2)
okt 2012Appelfeld en Kafka
okt 2012Appelfeld en de taal
sep 2012Met Kafka naar de synagoge
sep 2012Rondom Kafka
aug 2012Vriendschap
jul 2012Kalman Polgar
jul 2012Een knipoog naar Max Brod
jun 2012Steinbarg en Manger
jun 2012Josef Burg
jun 2012Klara Blum
mei 2012Mythos Czernowitz
mei 2012De odyssee van Edgar Hilsenrath
mei 2012Nacht in Mogilev-Podolski
apr 2012Sereth
apr 2012Eichmann in Wenen
apr 2012Anna Seghers ontmoet Franz Kafka
mrt 2012Anna Seghers
mrt 2012Netty Reiling
mrt 2012Fallada past zich aan
feb 2012Nico Rost en Hans Fallada
feb 2012Karel van het Reve
feb 2012Kafka, Brenner en Feuchtwanger
jan 2012Holocaust Memorial Day
jan 2012De heerlijkheid van het leven
jan 2012Wassermann, Roth en Nederland
dec 2011De Hoge Raad buigt mee
dec 2011Isaak Babel
dec 2011Gerron
nov 2011Aharon Barak
nov 2011Abraham Mapu
nov 2011Naar Kaunas
okt 2011Briefwisseling Roth en Zweig (2)
okt 2011Briefwisseling Roth en Zweig (1)
okt 2011Rabbi Nachman en Kafka (2)
sep 2011Rabbi Nachman en Kafka (1)
sep 2011Czernowitz 1907
jul 2011Kafka in Berlijn
jul 2011Met Joseph Roth naar Berlijn
jul 2011Joseph Roth in Amsterdam
jun 2011Ik teken het gezicht van de tijd
jun 2011Het Joodse geheugen
jun 2011De memoires van Claude Lanzmann
apr 2011Heinrich Heine in Jeruzalem
apr 2011Jiri Weil houdt van katten
apr 2011Jiri Weil, getuige
apr 2011Laurent Binet, HhhH
mrt 2011Dan Porat, The Boy
mrt 2011De geheugenhut
mrt 2011The Search Committee
mrt 2011De Finklerkwestie
feb 2011Stefan Zweig, Joods schrijver
feb 2011Stefan Zweig, verdreven Europeaan
feb 2011Kisch, der rasende Reporter
jan 2011Verkeerde grootouders
jan 2011Ilse Aichinger en Kafka
jan 2011Perec, een leeservaring
jan 2011Van Kafka naar Perec
dec 2010Kafka, Weltsch en het zionisme (2)
dec 2010Kafka, Weltsch en het zionisme (1)
dec 2010Franz Kafka en Mania Tschissik
nov 2010Franz Kafka en Jizchak Löwy
nov 2010Erich Fried
nov 2010Harry Mulisch is zelf een mens
nov 2010Hannah Arendt en Gershom Scholem (2)
okt 2010Hannah Arendt en Gershom Scholem (1)
okt 2010Alexander Granach: ‘Da geht ein Mensch’
okt 2010Karl Emil Franzos: ‘Der Pojaz’
okt 2010Karl Emil Franzos: Zweigeist
sep 2010Hans Keilson
sep 2010Een intelligent hart
sep 2010Ernst Toller
sep 2010Jakob Wassermann: gebroken moralist
aug 2010Jakob Wassermann: Duitser en Jood
aug 2010Byron en de Joden
jul 2010Rathenau, ein begeisterter Deutscher, ein aufrechter Jude
jul 2010Walther Rathenau: Höre, Israel!
jun 2010Multatuli en de Joden
jun 2010Multatuli en W.A. Paap
jun 2010Herman de Man: Jood onder de boeren
mei 2010Herman de Man: ik ben een Jood
mei 2010Carry van Bruggen: een moedige Jodin
mei 2010Carry van Bruggen: De verlatene
apr 2010Carry van Bruggen: Seideravond
apr 2010Izak de Haan
apr 2010Carry van Bruggen
apr 2010Franz Baermann Steiner: Gebet im Garten
mrt 2010Franz Baermann Steiner: Praag, Jeruzalem, Oxford
mrt 2010Assaf Gavron
mrt 2010Celan en Bachmann (2)
mrt 2010Celan en Bachmann (1)
feb 2010Georg Hermann, een beschaafde Duitse Jood
feb 2010Heinz Liepmann bestraft
feb 2010Tussen orthodoxie en assimilatie
jan 2010Soma Morgenstern in de vergeethoek
jan 2010Hooligan in Roemenië
jan 2010Nogmaals Feuchtwanger
jan 2010Het succes van Feuchtwanger
dec 2009Paul Hellmann, medeaanklager
dec 2009Lezen over Auschwitz
nov 2009Ernst Weiss
nov 2009Bruno Schulz
nov 2009De zwarte zwaan van Israël
okt 2009Kafka en Else Lasker-Schüler
okt 2009Rahel Varnhagen
okt 2009Jacob Israël de Haan
okt 2009Noem het slaap
okt 2009Ongemakkelijk
sep 2009Bernard Malamud
sep 2009Leo Perutz
sep 2009De kant van Jeanne Weil
sep 2009De familie Pringsheim
aug 2009Simone Veil
aug 2009Grete Weil
jun 2009Heinrich Heine
jun 2009Ferrara
mei 2009Imre Kertész
mei 2009Aharon Appelfeld
mei 2009Joseph Roth (2)
apr 2009Joseph Roth (1)
apr 2009Zoektochten
mrt 2009Tegen het vergeten
mrt 2009Jeruzalem stond om ons heen
mrt 2009Berditsjev
mrt 2009Engführung
feb 2009Het lezen van Celan
feb 2009Moederland woord
feb 2009Abraham Sonne
feb 2009Canetti en het jodendom
jan 2009Dora Diamant
jan 2009Kafka en het zionisme
jan 2009Canon