sluiten
×
Mogen wij u om een kleine bijdrage vragen om het werk van Crescas blijvend mogelijk te maken? Alle content op deze website is vrij toegankelijk: de wekelijkse columns, video’s, geluidsbestanden, artikelen, etc. Dat willen wij graag zo houden. U kunt ons daarbij helpen met een kleine, vrijwillige bijdrage. Ieder bedrag is welkom. Met de groene knop hiernaast is dat zó geregeld. Dankuwel.
inloggen
×

Mijn Crescas

Inloggen met gebruikersnaam & wachtwoord






Zonder wachtwoord snel inloggen?

Columns

Weblogs disclaimer

Leo Frijda

Van 2009 tot en met 2016 schreef Leo Frijda literaire columns voor Crescas. Najaar 2011 publiceerde Amphora Books een deel van zijn columns onder de titel ''Het jodendom laat je niet los''. Eveneens bij Amphora Books verscheen begin 2015 ''Op het balkon van de elektrische tram'', een verzameling door hem geschreven opstellen over en rondom Franz Kafka.

vrijdag 11 januari 2013

Ieder die contact krijgt met een groot man wandelt met hem de onsterfelijkheid in, schreef Isaac Bashevis Singer in zijn vertelling Een vriend van Kafka. Het geldt ook voor de vrouwen rond Kafka. Zo publiceerde Michael Kumpfmüller in 2011 zijn roman Die Herrlichkeit des Lebens, over de liefde tussen Kafka en Dora Diamant. En vorig jaar verscheen Kafka in Love van Jacqueline Raoul-Duval. Van dit oorspronkelijk in het Frans geschreven boek over de liefdes van Kafka is één hoofdstuk gewijd aan Milena Jesenská (1896-1944). Steve Sem-Sandberg, bekend door De onzaligen van Lodz, schreef al in 2003 de roman Ravensbrück die deze maand bij uitgeverij Anthos in een Nederlandse vertaling van Geri de Boer zal verschijnen. Die moet ik dus nog lezen. In deze column loop ik daar al op vooruit.

Ravensbrück krijgt als ondertitel Een duizelingwekkende roman over Milena Jesenská. Daar ben ik blij om want in de titels van boeken over Milena wordt vaak aangehaakt bij haar heftige maar kortstondige relatie met Kafka. Commerciële overwegingen zullen daaraan niet vreemd zijn. Kafka’s Milena is de Engelse titel van het boek over Milena, geschreven door haar dochter Jana Černá. Ook Margarete Buber-Neumann gaf haar boek als titel mee Milena, de vriendin van Kafka, hoewel slechts 15 van de ruim 200 bladzijden over Milena en Kafka gaan.

Ik heb altijd veel bewondering gehad voor vrouwen als Milena Jesenská en Lou Andreas-Salomé. En dat niet alleen omdat zij hun bekendheid ontlenen aan de omgang met belangrijke mannen van hun tijd, Milena Jesenská met Kafka en Lou Andreas-Salomé met Nietsche, Rilke en Freud. Wie zich in hun levens verdiept, bemerkt al gauw dat zij dan te kort worden gedaan. Milena Jesenská en Lou Andreas-Salomé, op haar kom ik nog een keer terug, zijn het waard herinnerd te worden om de eigen persoonlijkheid. Bovendien is juist in dat licht de relatie van Milena met Kafka zo interessant. Milena was in die relatie de sterkere, schrijft Reiner Stach in zijn biografie van Kafka (Die Jahre der Erkenntnis). Voor het eerst, aldus Stach, had Kafka de kans op een relatie mit einer sinnlich, seelisch, intellektuell ebenbürtigen Frau.

De brieven van Kafka aan Milena zijn overgeleverd. Daarin kunnen we hun liefdesrelatie volgen. De brieven van Milena aan Kafka zijn echter verloren gegaan. Toch kunnen we ook van haar een goed beeld krijgen. Buber-Neumann, die tegelijk met Milena als gevangene in het vrouwenconcentratiekamp Ravensbrück verbleef, tekende van haar een liefdevol en indringend portret. Andere brieven van Milena zijn wel bewaard gebleven en door Alena Wagnerová bij Fischer Taschenbuch Verlag uitgegeven: Die Briefe von Milena, “Ich hätte zu antworten tage- und nächtelang”. Daarin zijn de brieven van Milena aan Max Brod te vinden. Bovendien verscheen bij Verlag Neue Kritik onder de titel Alles ist Leben haar Feuilletons und Reportages 1919-1939 met het in memoriam dat zij al twee dagen na het overlijden van Kafka schreef.

In afwachting van het verschijnen van het boek van Sem-Sandberg beperk ik mij vandaag tot enkele opmerkingen over Kafka en Milena.


Kaffeehaus Arco

In zijn eerste brief aan Milena schrijft Kafka:

Es fällt mir ein, dass ich mich an Ihr Gesicht eigentlich in keiner bestimmten Einzelheit erinnern kann. Nur wie Sie dann zwischen den Kaffeehaustischen weggingen, Ihre Gestalt, Ihr Kleid, das sehe ich noch.

Milena was afkomstig uit Praag maar woonde met haar man Ernst Polak in Wenen toen zij Kafka begin 1920 aansprak in het bekende Praagse café Arco. Eén van diens verhalen had zij al in het Tsjechisch vertaald en zij vroeg toestemming om ook zijn andere verhalen te mogen vertalen. Milena was toen nog geen 24 jaar oud maar had al een bewogen leven achter zich. Zo had haar vader haar in een inrichting laten opsluiten omdat zij, nog minderjarig, met Ernst Polak wilde trouwen, niet alleen tien jaar ouder maar ook nog eens een Jood. Toen zij meerderjarig was, zette zij dit huwelijk alsnog door.


Milena Jesenská

Dit is de bekendste foto van Milena Jesenská, afgedrukt op de voorzijde van haar brievenboek en van haar boek met feuilletons en reportages. Volgens Buber-Neumann moet een jeugdvriend over haar hebben gezegd: Milena was heel mooi, slank, niet teer, maar met een jongensachtige strakheid over zich. Anderen, onder wie Willy Haas, noemen haar in één adem hartstochtelijk en verstandig.

Kafka en Milena hebben elkaar in een periode van zo’n acht maanden, van april tot november 1920, maar twee keer persoonlijk ontmoet, eerst enkele dagen in Wenen en daarna nog een keer, maar voor een veel kortere tijd, in de grensplaats Gmünd. Ze schreven elkaar echter vrijwel dagelijks.

De brieven van Kafka aan Milena laten geen twijfel bestaan over de liefde die tussen hen was opgebloeid. Er komen in die brieven zinnen voor die je zo zou willen overnemen als je verliefd bent:

Du willst immer wissen, Milena, ob [ich] Dich lieb habe, aber das ist doch eine schwere Frage, die kann man nicht im Brief (…) beantworten. Wenn wir einmal nächstens einander sehen werden, werde ich es Dir gewiss sagen (wenn mir nicht die Stimme versagt).

Maar voor de diepte van hun relatie is nog veelzeggender dat Kafka de brief aan zijn vader en zelfs zijn dagboeken aan Milena heeft laten lezen. Een uitzonderlijk blijk van vertrouwen dat Milena nooit heeft beschaamd. Ook de uitingen van Kafka over het jodendom vallen in die categorie want, schrijft hij haar ook, gefährlich bleibt es, das Judentum, selbts zu Deinen Füssen. Kafka legt een mooie verbinding met zijn jodendom als hij Milena toevertrouwt dat zij zijn bar mitswe geschenk was:

Weisst Du übrigens, dass Du mir zur Konfirmation, es gibt auch eine Art jüdischer Konfirmation, geschenkt worden bist? Ich bin 83 geboren, war also 13 Jahre alt, als Du geboren wurdest. Der dreizehnte Geburtstag ist ein besonderes Fest, ich musste im Tempel ein mühselig eingelerntes Stück vorbeten, oben beim Altar, dann zu hause ein kleine (auch eingelernte) Rede halten. Ich bekam auch viele Geschenke. Aber ich stelle mir vor, dass ich nicht ganz zufrieden war, irgendein Geschenk fehlte mir noch, ich verlangte es vom Himmel; bis zum 10. August zögerte er.


Kafka 13 jaar oud

Waarom ging het toch mis? Waarom kon de relatie, zeker in en na Gmünd, niet tot volle wasdom komen? Het valt moeilijk in enkele zinnen samen te vatten. Het beste is Milena zelf aan het woord te laten die in haar brieven aan Max Brod in alle eerlijkheid probeert onder ogen te zien waarom het uiteindelijk tussen hen toch niet gaat. Kafka, schrijft ze, heeft nicht die Fähigkeit zu leben. Er hält ja immer sich für den, der schuldig ist und der schwach ist. En vooral over zijn angst schrijft Milena aan Max Brod, een niet aflatende angst die ze vaak sterk heeft ervaren, ook al was daarvan in de paar dagen dat zij in Wenen samen waren minder te merken. Aber ich war mit beiden Füssen unendlich fest mit dieser Erde hier zusammengewachsen, ich war nicht imstande, meinen Mann zu verlassen, und vielleicht war ich zu sehr Weib, um die Kraft zu haben, mich diesem Leben zu unterwerfen, von dem ich wusste, dass es strengste Askese bedeuten würde, auf Lebenszeit.

Al op 6 juni 1924, enkele dagen na het overlijden van Kafka, schrijft Milena een in memoriam in de Národní Listy. Laat ik maar weer enkele regels citeren: Er schrieb Bücher, die zum Bedeutendsten der jungen deutschen Literatuur gehören … Er war ein Mensch und Künstler von so feinem Gewissen, dass er auch dort etwas spürte, wo sich andere, die nicht so empfindlich waren, ungefährdet fühlten.

In haar verzamelde journalistieke stukken vond ik nog een reminiscentie aan Kafka. Kafka schreef in één van zijn brieven aan Milena over haar antisemitische vader en Joodse echtgenoot: Zwischen Deinem Mann und mir ist vor Deinem Vater gar kein Unterschied, für den Europäer haben wir das gleiche Negergesicht.

In 1938 schrijft Milena over ‘Lynchjustiz in Europa’: Es braucht in Europa heute keine farbige Haut, damit jemand zum Neger wird. En: Die Juden nahmen fast immer und überall eine Sonderstellung ein, und zu Zeiten, die wir als das goldene Zeitalter europäischer Blüte, Kultur und Zivilisation anzusehen gewohnt sind, wurden sie in Osteuropa wie Neger behandelt. Wieviel jüdische Neger gibt es heute? Im Dritten Reich etwa eine halbe Million. In Wien und ganz Österreich ungefähr 300 000.

Milena, die zich in woord en daad tegen het nationaalsocialisme heeft verzet, is één van The Righteous Among the Nations. Op de site van Yad Vashem staat een samenvatting van haar leven. Ravensbrück heeft zij niet overleefd.

Delen |

Reacties

jan hoekstra

maandag 4 september 2017
leerzaam,leerzaam,jh

Uw reactie:

vul de beveiligings-code in
jan 2017Een laatste column
okt 2016Kafka’s dierentuin
okt 2016De verbanning van de dood
sep 2016De kleine marktplaats Sadagora
sep 2016Irmgard Keun
aug 2016Brody
jul 2016Clarice Lispector
jun 2016Vuurontstekers
mei 2016Itzik Manger uit Czernowitz
apr 2016Tel me bij de amandelen
apr 2016Stadt der Dichter
apr 2016Tsjernivtsi
mrt 2016Langs de zuidelijke Boeg
mrt 2016In de schaduw van een boom
feb 2016Lin Jaldati
feb 2016Winternabijheid
jan 2016Bleib gesund!
dec 20152015
dec 2015Ruiter in de wolken
nov 2015Hommage aan Andreas Burnier
sep 2015'Jij schrijdt in trotse vrijheid'
sep 2015Een handvol sneeuw
aug 2015Schaduwen van het verleden
aug 2015Onze geschiedenis
jul 2015Damals im Romanischen Café
jul 2015Café Grössenwahn, Königin aller Cafés
jun 2015Kurt Löb
mei 2015Van hagedissen en ratten
mei 2015De benoemer en de verzwijger
apr 2015Aghed
feb 2015Asperges en gevulde eieren
jan 2015Op het spoor van Patrick Modiano
jan 2015Terugblik
nov 2014Mooie series
nov 2014Met een boek naar het museum
aug 2014Appie Drielsma (1937-2014)
jul 2014Opzij geschoven en gezwegen
jul 2014Exilliteratuur
jun 2014Kurt Lehmann of ook Konrad Merz
mei 2014Hommage
mei 2014Joseph Roth (1894-1939)
mei 2014Kafka en de Joden uit Galicië
mei 2014Schrijf dat op, Kisch!
apr 2014Kafka augustus 1914
feb 2014Heine, een voorproefje
jan 2014Kafka's raam
jan 2014Arnold Zweig en Hermann Struck
jan 2014Arnold Zweig
dec 2013Mijn lijstje 2013
dec 2013Nogmaals Jacob Israel de Haan
nov 2013Austerlitz
nov 2013W.G. Sebald
okt 2013Freud, Kafka en Wenen
sep 2013Marcel Reich-Ranicki (1920-2013)
sep 2013De beslissing
aug 2013Dan Pagis
aug 2013jewsandwords
aug 2013Voor de wet
jun 2013De groeten van meneer Onhandig (2)
jun 2013De groeten van meneer Onhandig (1)
mei 2013Klassenfoto met Walter Benjamin
mei 2013Amsterdam
apr 2013Treinreis naar Czernowitz
apr 2013Het Odessa van Jabotinsky
mrt 20131913
feb 2013Selma Meerbaum-Eisinger
feb 2013Van majestueuze katten en onmuzikale schrijvers
jan 2013Ravensbrück
jan 2013Milena Jesenská
dec 2012Mijn lijstje 2012
dec 2012Varia
nov 2012Schiller in Barnow
nov 2012De gedaanteverwisseling
nov 2012Joseph Schmidt
okt 2012Rondom Kafka (2)
okt 2012Appelfeld en Kafka
okt 2012Appelfeld en de taal
sep 2012Met Kafka naar de synagoge
sep 2012Rondom Kafka
aug 2012Vriendschap
jul 2012Kalman Polgar
jul 2012Een knipoog naar Max Brod
jun 2012Steinbarg en Manger
jun 2012Josef Burg
jun 2012Klara Blum
mei 2012Mythos Czernowitz
mei 2012De odyssee van Edgar Hilsenrath
mei 2012Nacht in Mogilev-Podolski
apr 2012Sereth
apr 2012Eichmann in Wenen
apr 2012Anna Seghers ontmoet Franz Kafka
mrt 2012Anna Seghers
mrt 2012Netty Reiling
mrt 2012Fallada past zich aan
feb 2012Nico Rost en Hans Fallada
feb 2012Karel van het Reve
feb 2012Kafka, Brenner en Feuchtwanger
jan 2012Holocaust Memorial Day
jan 2012De heerlijkheid van het leven
jan 2012Wassermann, Roth en Nederland
dec 2011De Hoge Raad buigt mee
dec 2011Isaak Babel
dec 2011Gerron
nov 2011Aharon Barak
nov 2011Abraham Mapu
nov 2011Naar Kaunas
okt 2011Briefwisseling Roth en Zweig (2)
okt 2011Briefwisseling Roth en Zweig (1)
okt 2011Rabbi Nachman en Kafka (2)
sep 2011Rabbi Nachman en Kafka (1)
sep 2011Czernowitz 1907
jul 2011Kafka in Berlijn
jul 2011Met Joseph Roth naar Berlijn
jul 2011Joseph Roth in Amsterdam
jun 2011Ik teken het gezicht van de tijd
jun 2011Het Joodse geheugen
jun 2011De memoires van Claude Lanzmann
apr 2011Heinrich Heine in Jeruzalem
apr 2011Jiri Weil houdt van katten
apr 2011Jiri Weil, getuige
apr 2011Laurent Binet, HhhH
mrt 2011Dan Porat, The Boy
mrt 2011De geheugenhut
mrt 2011The Search Committee
mrt 2011De Finklerkwestie
feb 2011Stefan Zweig, Joods schrijver
feb 2011Stefan Zweig, verdreven Europeaan
feb 2011Kisch, der rasende Reporter
jan 2011Verkeerde grootouders
jan 2011Ilse Aichinger en Kafka
jan 2011Perec, een leeservaring
jan 2011Van Kafka naar Perec
dec 2010Kafka, Weltsch en het zionisme (2)
dec 2010Kafka, Weltsch en het zionisme (1)
dec 2010Franz Kafka en Mania Tschissik
nov 2010Franz Kafka en Jizchak Löwy
nov 2010Erich Fried
nov 2010Harry Mulisch is zelf een mens
nov 2010Hannah Arendt en Gershom Scholem (2)
okt 2010Hannah Arendt en Gershom Scholem (1)
okt 2010Alexander Granach: ‘Da geht ein Mensch’
okt 2010Karl Emil Franzos: ‘Der Pojaz’
okt 2010Karl Emil Franzos: Zweigeist
sep 2010Hans Keilson
sep 2010Een intelligent hart
sep 2010Ernst Toller
sep 2010Jakob Wassermann: gebroken moralist
aug 2010Jakob Wassermann: Duitser en Jood
aug 2010Byron en de Joden
jul 2010Rathenau, ein begeisterter Deutscher, ein aufrechter Jude
jul 2010Walther Rathenau: Höre, Israel!
jun 2010Multatuli en de Joden
jun 2010Multatuli en W.A. Paap
jun 2010Herman de Man: Jood onder de boeren
mei 2010Herman de Man: ik ben een Jood
mei 2010Carry van Bruggen: een moedige Jodin
mei 2010Carry van Bruggen: De verlatene
apr 2010Carry van Bruggen: Seideravond
apr 2010Izak de Haan
apr 2010Carry van Bruggen
apr 2010Franz Baermann Steiner: Gebet im Garten
mrt 2010Franz Baermann Steiner: Praag, Jeruzalem, Oxford
mrt 2010Assaf Gavron
mrt 2010Celan en Bachmann (2)
mrt 2010Celan en Bachmann (1)
feb 2010Georg Hermann, een beschaafde Duitse Jood
feb 2010Heinz Liepmann bestraft
feb 2010Tussen orthodoxie en assimilatie
jan 2010Soma Morgenstern in de vergeethoek
jan 2010Hooligan in Roemenië
jan 2010Nogmaals Feuchtwanger
jan 2010Het succes van Feuchtwanger
dec 2009Paul Hellmann, medeaanklager
dec 2009Lezen over Auschwitz
nov 2009Ernst Weiss
nov 2009Bruno Schulz
nov 2009De zwarte zwaan van Israël
okt 2009Kafka en Else Lasker-Schüler
okt 2009Rahel Varnhagen
okt 2009Jacob Israël de Haan
okt 2009Noem het slaap
okt 2009Ongemakkelijk
sep 2009Bernard Malamud
sep 2009Leo Perutz
sep 2009De kant van Jeanne Weil
sep 2009De familie Pringsheim
aug 2009Simone Veil
aug 2009Grete Weil
jun 2009Heinrich Heine
jun 2009Ferrara
mei 2009Imre Kertész
mei 2009Aharon Appelfeld
mei 2009Joseph Roth (2)
apr 2009Joseph Roth (1)
apr 2009Zoektochten
mrt 2009Tegen het vergeten
mrt 2009Jeruzalem stond om ons heen
mrt 2009Berditsjev
mrt 2009Engführung
feb 2009Het lezen van Celan
feb 2009Moederland woord
feb 2009Abraham Sonne
feb 2009Canetti en het jodendom
jan 2009Dora Diamant
jan 2009Kafka en het zionisme
jan 2009Canon