sluiten
×
Mogen wij u om een kleine bijdrage vragen om het werk van Crescas blijvend mogelijk te maken? Alle content op deze website is vrij toegankelijk: de wekelijkse columns, video’s, geluidsbestanden, artikelen, etc. Dat willen wij graag zo houden. U kunt ons daarbij helpen met een kleine, vrijwillige bijdrage. Ieder bedrag is welkom. Met de groene knop hiernaast is dat zó geregeld. Dankuwel.
inloggen
×

Mijn Crescas

Inloggen met gebruikersnaam & wachtwoord






Zonder wachtwoord snel inloggen?

Columns

Weblogs disclaimer

Leo Frijda

Van 2009 tot en met 2016 schreef Leo Frijda literaire columns voor Crescas. Najaar 2011 publiceerde Amphora Books een deel van zijn columns onder de titel ''Het jodendom laat je niet los''. Eveneens bij Amphora Books verscheen begin 2015 ''Op het balkon van de elektrische tram'', een verzameling door hem geschreven opstellen over en rondom Franz Kafka.

vrijdag 13 maart 2009

Na het succes van Leven & Lot is nu gelukkig ook de vertaling van Alles stroomt van de Russische schrijver Vasili Grossman herdrukt met een nawoord van Ronald Bos. In dat nawoord besteedt Bos ruim aandacht aan de levensloop van Grossman en aan de tegenwerking die Grossman in Rusland ondervond waardoor Leven & Lot en Alles stroomt eerst na zijn overlijden konden worden gepubliceerd. Ronald Bos behandelt in zijn nawoord de Joodse thematiek in het werk van Grossman wel maar het is goed hier nog eens te benadrukken dat ook Leven & Lot terecht is opgenomen in de canon van moderne Joodse literatuur. Het behoort tot de boeken die voor de kennis en het begrijpen van de Joodse geschiedenis en het Joodse lot onmisbaar zijn.

Grossman schrijft over de menselijke tragedie die zich in zijn tijd heeft voltrokken. Hij was als frontlijnjournalist persoonlijk aanwezig bij de slag om Stalingrad en bij de bevrijding van Treblinka. Hierdoor en ook door zijn Joodse achtergrond kon Grossman twee thema’s met elkaar verbinden: de oorlog tussen Duitsland en Rusland en de moord op de Joden. Duitsland en Rusland kenden allebei, wat Grossman noemt, het staatsantisemitisme. Het volgende stadium van staatsantisemitisme, schrijft Grossman, is uitroeiing en dat gebeurde in de twintigste eeuw onder het fascisme. Grossman heeft het antisemitisme, in het Rusland van zijn tijd wijd en zijd verspreid, onverbloemd beschreven.

In Leven & Lot is Viktor Strum het alter ego van Grossman. Voor de oorlog had Strum over zijn Joodse achtergrond nooit nagedacht. De oorlog maakte dat anders. Al in het eerste gedeelte van Leven & Lot ontvangt Viktor Strum een brief van zijn moeder, Anna Strum. Die brief, met als datum 14 september 1941, beschrijft het leven van Anna Strum achter het prikkeldraad van het getto en is terecht een indrukwekkend monument voor de vermoorde Joden van Oost-Europa genoemd. Anna Strum weet dat de Duitsers samen met de Oekraïense politiemannen de Joden neerschieten. Ze voorziet haar dood en beschrijft in haar brief de plaats waar je moeder zal liggen en, zo eindigt de brief, dit is de laatste regel van je moeders laatste brief ...

In januari 1944 bereikte Grossman met de Russische troepen de stad Berditsjev, ten westen van Kiev. Als Iosif Solomonovitsj Grossman was hij daar op 12 december 1905 in een geassimileerd en zeker niet religieus gezin geboren. Van de 60.000 inwoners van Berditsjev waren 30.000 Joods. ‘De hoofdstad van de Jidden’ werd de stad wel genoemd. Toen Grossman Berditsjev bereikte, waren er vrijwel geen Joden meer. Als journalist heeft hij uitgebreid onderzoek naar hun ondergang gedaan en het schokte hem het meest dat een niet onaanzienlijk gedeelte van de plaatselijke bevolking mede schuldig was aan de gruweldaden. Er waren in Berditsjev maar 25 SS’ers. Niettemin zijn daar op 5 september 1941 in één dag 10.000 Joden doodgeschoten. In twee dagen, op 15 en 16 september 1941, zijn nog eens bijna 20.000 Joden omgebracht. Ze zijn allemaal in massagraven terechtgekomen. Het gebeurde stond model voor het meer bekende bloedbad van Babi Jar, waar eind september 1941 tienduizenden Joden zijn omgebracht. Ik haal dit alles uit het boek van John en Carol Garrard (dat Ronald Bos niet noemt), The Bones of Berdichev, The Life and Fate of Vasily Grossman. John en Carol Garrard waren in 1994 in Berditsjev. Daar stond een monument ter herinnering aan de gebeurtenis van medio september 1941, met als opschrift dat ter plaatse 18.640 Sovjetburgers door de fascisten zijn vermoord. Geen woord dat deze 18.640 slachtoffers allen Joden waren, geen van hen uitgezonderd. Geen woord ook over de actieve rol van de Oekraïense politie. Eén van de slachtoffers was Jekaterina Saveljena Vitis, de moeder van Grossman. Dat het hem niet is gelukt zijn moeder tijdig uit Berditsjev weg te krijgen, heeft Grossman zichzelf nooit kunnen vergeven. Leven & Lot is aan haar opgedragen.

Grossman heeft twee keer, in 1950 en in 1961, ontroerende brieven aan zijn in Berditsjev omgebrachte moeder gericht. Ik denk dat mijn liefde voor u en dit verschrikkelijke verdriet tot de dag van mijn dood niet zullen veranderen, schrijft hij in 1950. En in de brief van 1961: Als ik sterf, leeft u voort in het boek dat ik aan u heb opgedragen. Grossman is overleden op 14 september 1964. Vóór zijn dood schreef Grossman dat hij begraven wil worden op de Joodse Vostrykovskoe begraafplaats en, zo voegde hij daaraan toe, ik wil ook graag dat mijn boek wordt uitgegeven. Het boek van Grossman is uitgegeven en hij ligt op die Joodse begraafplaats. En zo gaf hij, ik citeer Garrard, uiting aan zijn verbondenheid met het Joodse volk.

Vasili Grossman, Alles stroomt, De Geus, 2009. John and Carol Garrard, The Bones of Berdichev, The Life and Fate of Vasily Grossman, The Free Press, 1996. Over Grossman schreef ik ook in het laatste nummer van Kol Mokum, het kwartaalblad van de Liberaal Joodse Gemeente Amsterdam (5769-3).

Delen |

Reacties

K.Sans

vrijdag 13 maart 2009
Ik ben diep onder indruk van Grossman als schrijver en filosoof.
Vele zinnen heb ik moeten noteren om ze vooral niet te vergeten.
Éen zin wil ik slechts noemen, op blz454, Al die mensen,oud en jong,etc, waren zich bewust van de hoogse poëzie die in het leven kan bestaan: de poëzie van het prozaïsche.

H.Croiset

vrijdag 18 januari 2013
Berditsjev, gruwelijk oord. Dat was het nog niet toen Tsjechov begin 1900 in de drie Zusters schreef: Balzac is in Berditsjev getrouwd, de dokter zegt het twee keer, daarna herhaalt Irina het nog eens, terwijl de dokter er een aantekening van maakt. Tsjechov hechtte er zo aan dat hij uit Nice een telegram met deze tekst stuurde naar Stanislavski die toen de drie Zusters regisseerde

Leo Frijda

maandag 21 januari 2013
Dank voor deze aardige aanvulling!

Adriaan Wiersma

zondag 10 augustus 2014
Lees nu "Een schrijver in oorlog", "Leven en lot" ligt klaar. "Bloodlands" van de Amerikaanse Hgl Snyder las ik daarvoor, dat boek is ook zeer de moeite waard, geeft veel achtergrondinformatie over de moord-feschiedenis in het gebied tussen de Oost- en de Zwarte zee, incl Oekraine vanaf 1917 - 1945. Snyder citeert Grossman en Ehrenburg meermalen. Het verduidelijkt veel - ook tav de actualiteit nu en de angst van Polen en de Baltische staten voor "Rusland". Dank voor uw bericht hierboven.

Uw reactie:

vul de beveiligings-code in
jan 2017Een laatste column
okt 2016Kafka’s dierentuin
okt 2016De verbanning van de dood
sep 2016De kleine marktplaats Sadagora
sep 2016Irmgard Keun
aug 2016Brody
jul 2016Clarice Lispector
jun 2016Vuurontstekers
mei 2016Itzik Manger uit Czernowitz
apr 2016Tel me bij de amandelen
apr 2016Stadt der Dichter
apr 2016Tsjernivtsi
mrt 2016Langs de zuidelijke Boeg
mrt 2016In de schaduw van een boom
feb 2016Lin Jaldati
feb 2016Winternabijheid
jan 2016Bleib gesund!
dec 20152015
dec 2015Ruiter in de wolken
nov 2015Hommage aan Andreas Burnier
sep 2015'Jij schrijdt in trotse vrijheid'
sep 2015Een handvol sneeuw
aug 2015Schaduwen van het verleden
aug 2015Onze geschiedenis
jul 2015Damals im Romanischen Café
jul 2015Café Grössenwahn, Königin aller Cafés
jun 2015Kurt Löb
mei 2015Van hagedissen en ratten
mei 2015De benoemer en de verzwijger
apr 2015Aghed
feb 2015Asperges en gevulde eieren
jan 2015Op het spoor van Patrick Modiano
jan 2015Terugblik
nov 2014Mooie series
nov 2014Met een boek naar het museum
aug 2014Appie Drielsma (1937-2014)
jul 2014Opzij geschoven en gezwegen
jul 2014Exilliteratuur
jun 2014Kurt Lehmann of ook Konrad Merz
mei 2014Hommage
mei 2014Joseph Roth (1894-1939)
mei 2014Kafka en de Joden uit Galicië
mei 2014Schrijf dat op, Kisch!
apr 2014Kafka augustus 1914
feb 2014Heine, een voorproefje
jan 2014Kafka's raam
jan 2014Arnold Zweig en Hermann Struck
jan 2014Arnold Zweig
dec 2013Mijn lijstje 2013
dec 2013Nogmaals Jacob Israel de Haan
nov 2013Austerlitz
nov 2013W.G. Sebald
okt 2013Freud, Kafka en Wenen
sep 2013Marcel Reich-Ranicki (1920-2013)
sep 2013De beslissing
aug 2013Dan Pagis
aug 2013jewsandwords
aug 2013Voor de wet
jun 2013De groeten van meneer Onhandig (2)
jun 2013De groeten van meneer Onhandig (1)
mei 2013Klassenfoto met Walter Benjamin
mei 2013Amsterdam
apr 2013Treinreis naar Czernowitz
apr 2013Het Odessa van Jabotinsky
mrt 20131913
feb 2013Selma Meerbaum-Eisinger
feb 2013Van majestueuze katten en onmuzikale schrijvers
jan 2013Ravensbrück
jan 2013Milena Jesenská
dec 2012Mijn lijstje 2012
dec 2012Varia
nov 2012Schiller in Barnow
nov 2012De gedaanteverwisseling
nov 2012Joseph Schmidt
okt 2012Rondom Kafka (2)
okt 2012Appelfeld en Kafka
okt 2012Appelfeld en de taal
sep 2012Met Kafka naar de synagoge
sep 2012Rondom Kafka
aug 2012Vriendschap
jul 2012Kalman Polgar
jul 2012Een knipoog naar Max Brod
jun 2012Steinbarg en Manger
jun 2012Josef Burg
jun 2012Klara Blum
mei 2012Mythos Czernowitz
mei 2012De odyssee van Edgar Hilsenrath
mei 2012Nacht in Mogilev-Podolski
apr 2012Sereth
apr 2012Eichmann in Wenen
apr 2012Anna Seghers ontmoet Franz Kafka
mrt 2012Anna Seghers
mrt 2012Netty Reiling
mrt 2012Fallada past zich aan
feb 2012Nico Rost en Hans Fallada
feb 2012Karel van het Reve
feb 2012Kafka, Brenner en Feuchtwanger
jan 2012Holocaust Memorial Day
jan 2012De heerlijkheid van het leven
jan 2012Wassermann, Roth en Nederland
dec 2011De Hoge Raad buigt mee
dec 2011Isaak Babel
dec 2011Gerron
nov 2011Aharon Barak
nov 2011Abraham Mapu
nov 2011Naar Kaunas
okt 2011Briefwisseling Roth en Zweig (2)
okt 2011Briefwisseling Roth en Zweig (1)
okt 2011Rabbi Nachman en Kafka (2)
sep 2011Rabbi Nachman en Kafka (1)
sep 2011Czernowitz 1907
jul 2011Kafka in Berlijn
jul 2011Met Joseph Roth naar Berlijn
jul 2011Joseph Roth in Amsterdam
jun 2011Ik teken het gezicht van de tijd
jun 2011Het Joodse geheugen
jun 2011De memoires van Claude Lanzmann
apr 2011Heinrich Heine in Jeruzalem
apr 2011Jiri Weil houdt van katten
apr 2011Jiri Weil, getuige
apr 2011Laurent Binet, HhhH
mrt 2011Dan Porat, The Boy
mrt 2011De geheugenhut
mrt 2011The Search Committee
mrt 2011De Finklerkwestie
feb 2011Stefan Zweig, Joods schrijver
feb 2011Stefan Zweig, verdreven Europeaan
feb 2011Kisch, der rasende Reporter
jan 2011Verkeerde grootouders
jan 2011Ilse Aichinger en Kafka
jan 2011Perec, een leeservaring
jan 2011Van Kafka naar Perec
dec 2010Kafka, Weltsch en het zionisme (2)
dec 2010Kafka, Weltsch en het zionisme (1)
dec 2010Franz Kafka en Mania Tschissik
nov 2010Franz Kafka en Jizchak Löwy
nov 2010Erich Fried
nov 2010Harry Mulisch is zelf een mens
nov 2010Hannah Arendt en Gershom Scholem (2)
okt 2010Hannah Arendt en Gershom Scholem (1)
okt 2010Alexander Granach: ‘Da geht ein Mensch’
okt 2010Karl Emil Franzos: ‘Der Pojaz’
okt 2010Karl Emil Franzos: Zweigeist
sep 2010Hans Keilson
sep 2010Een intelligent hart
sep 2010Ernst Toller
sep 2010Jakob Wassermann: gebroken moralist
aug 2010Jakob Wassermann: Duitser en Jood
aug 2010Byron en de Joden
jul 2010Rathenau, ein begeisterter Deutscher, ein aufrechter Jude
jul 2010Walther Rathenau: Höre, Israel!
jun 2010Multatuli en de Joden
jun 2010Multatuli en W.A. Paap
jun 2010Herman de Man: Jood onder de boeren
mei 2010Herman de Man: ik ben een Jood
mei 2010Carry van Bruggen: een moedige Jodin
mei 2010Carry van Bruggen: De verlatene
apr 2010Carry van Bruggen: Seideravond
apr 2010Izak de Haan
apr 2010Carry van Bruggen
apr 2010Franz Baermann Steiner: Gebet im Garten
mrt 2010Franz Baermann Steiner: Praag, Jeruzalem, Oxford
mrt 2010Assaf Gavron
mrt 2010Celan en Bachmann (2)
mrt 2010Celan en Bachmann (1)
feb 2010Georg Hermann, een beschaafde Duitse Jood
feb 2010Heinz Liepmann bestraft
feb 2010Tussen orthodoxie en assimilatie
jan 2010Soma Morgenstern in de vergeethoek
jan 2010Hooligan in Roemenië
jan 2010Nogmaals Feuchtwanger
jan 2010Het succes van Feuchtwanger
dec 2009Paul Hellmann, medeaanklager
dec 2009Lezen over Auschwitz
nov 2009Ernst Weiss
nov 2009Bruno Schulz
nov 2009De zwarte zwaan van Israël
okt 2009Kafka en Else Lasker-Schüler
okt 2009Rahel Varnhagen
okt 2009Jacob Israël de Haan
okt 2009Noem het slaap
okt 2009Ongemakkelijk
sep 2009Bernard Malamud
sep 2009Leo Perutz
sep 2009De kant van Jeanne Weil
sep 2009De familie Pringsheim
aug 2009Simone Veil
aug 2009Grete Weil
jun 2009Heinrich Heine
jun 2009Ferrara
mei 2009Imre Kertész
mei 2009Aharon Appelfeld
mei 2009Joseph Roth (2)
apr 2009Joseph Roth (1)
apr 2009Zoektochten
mrt 2009Tegen het vergeten
mrt 2009Jeruzalem stond om ons heen
mrt 2009Berditsjev
mrt 2009Engführung
feb 2009Het lezen van Celan
feb 2009Moederland woord
feb 2009Abraham Sonne
feb 2009Canetti en het jodendom
jan 2009Dora Diamant
jan 2009Kafka en het zionisme
jan 2009Canon