sluiten
×
Mogen wij u om een kleine bijdrage vragen om het werk van Crescas blijvend mogelijk te maken? Alle content op deze website is vrij toegankelijk: de wekelijkse columns, video’s, geluidsbestanden, artikelen, etc. Dat willen wij graag zo houden. U kunt ons daarbij helpen met een kleine, vrijwillige bijdrage. Ieder bedrag is welkom. Met de groene knop hiernaast is dat zó geregeld. Dankuwel.
inloggen
×

Mijn Crescas

Inloggen met gebruikersnaam & wachtwoord






Zonder wachtwoord snel inloggen?

Columns

Weblogs disclaimer

Leo Frijda

Van 2009 tot en met 2016 schreef Leo Frijda literaire columns voor Crescas. Najaar 2011 publiceerde Amphora Books een deel van zijn columns onder de titel ''Het jodendom laat je niet los''. Eveneens bij Amphora Books verscheen begin 2015 ''Op het balkon van de elektrische tram'', een verzameling door hem geschreven opstellen over en rondom Franz Kafka.

vrijdag 28 mei 2010

In 1927 en 1928 organiseerde de Bijenkorf lezingen over literatuur die ook op de radio konden worden beluisterd. Carry van Bruggen sprak over Het Joodsche milieu. Herman de Man over landelijke letterkunde. Zijn bekendste boek, Het wassende water, had De Man toen al geschreven. De roman verscheen in 1925 en beleefde in Nederland tientallen herdrukken.

Herman de Man zal bij menigeen nog wel enige bekendheid genieten als de schrijver van streekromans over het calvinistische boerenmilieu in de Lopikerwaard. De polders en hun bewoners uit zijn kindertijd, schrijft zijn biograaf Gé Vaartjes, lagen zo in hem verankerd dat hij niet anders kon dan juist hierover schrijven. Herman de Man werd de chroniqueur van het Hollandse polderlandschap en de daar heersende mentaliteit en cultuur. Het gebied dat hij beschreef, kreeg in de volksmond de naam 'Het land van Herman de Man'.

Maar waarschijnlijk zal minder bekend zijn dat Herman de Man op 11 juli 1898 in Woerden was geboren als Salomon Herman Hamburger. Of ook Herman de Man een lezing over Het Joodsche milieu had kunnen houden, blijft een open vraag. Hij heeft overwogen een roman te schrijven over Een jood tussen de boeren maar daaraan heeft hij helaas nooit uitvoering gegeven. We weten ook niet goed of zijn ouders, Herman Salomon Hamburger en Sara Hamburger-Cohen Schavrien, nog veel aan hun jodendom deden. Gé Vaartjes spreekt over de verwaterde Joodse leefstijl in zijn ouderlijk huis en betwijfelt zelfs of Sal Hamburger wel besneden was. En in 1927 ging Sal Hamburger, die zich toen al Herman de Man noemde, tot het katholieke geloof over. Met zijn Joodse vrouw, Eva Kalker, en hun zeven kinderen.

Ter Braak en Du Perron vonden de romans van de geboren verteller Herman de Man maar niks want niet van Europees niveau, zo oordeelden ze. Tot grote ergernis van Herman de Man. In zijn brieven schampert Du Perron, hoewel hij net als Ter Braak bekend staat om zijn onomwonden anti-Duitse houding, over het pseudoniem van Herman de Man. Aan Ter Braak schrijft hij in 1938 over dien poen Hamburger (gezegd De Man). En in een brief aan Pierre H. Dubois, ook uit 1938, laat hij zich uit over Herman de Man, let wel: niet Herman de Jodeman, Herman de tóch-Jodeman. Du Perron besefte wel dat dit te ver ging en waarschuwt aan het eind van zijn brief: geloof niet dat ik antisemiet ben, het is alleen dit soort semiet, dat zich zo graag vermomt, waaraan ik het land heb.

Maar was Herman de Man wel een semiet die zich zo graag vermomt? In 1933 schreef Herman de Man een nu vrijwel vergeten brochure met de titel Over de joden en hunne vervolgers. Daarvan luidt de eerste zin: Ik ben een jood.

De omslag van de brochure toont een davidster in een kruis met nog eens vier kruisen daaromheen. Ik ben een jood, schrijft Herman de Man. Maar hij laat daar onmiddellijk op volgen: Nimmer ben ik mij dat wezenlijker bewust geweest, dan sinds God mij de genade van het Doopsel deed deelachtig worden. Hij is dan wel katholiek geworden, schrijft hij, maar zonder de liefde voor mijn volk geweld aan te doen.

Als bijzondere karaktertrekken van Joden noemt Herman de Man een overmaat van impulsiviteit en een sterk fantasieleven, karaktertrekken die, wat hiervan ook zij, Herman de Man zelf niet vreemd waren. De antisemitische vooroordelen over de negatieve eigenschappen van het Joodse ras breekt hij in zijn boekje echter één voor één af. Hij vindt het maar onzin dat de Joden inferieur of onzedelijk zouden zijn. Ik ben een jood. U hebt reeds gelezen, dat ik dit verklaar, zonder bijkomende wanen; ik acht mij door deze afkomst boven niemand verheven, maar tevens mijn ras van geen enkel ras het mindere. Een meesterwerk is het boekje bepaald niet en de wetenschappelijke waarde van de brochure is, schrijft zijn biograaf terecht, nihil. 'Als uiting van zorg en protest is deze uitgave, geplaatst in een periode waarin Duitsland door Nederland als bevriende natie werd beschouwd, echter een daad.'

Herman de Man volgde de gebeurtenissen in het buurland vol zorg en verbaasde zich erover dat er zo weinig oppositie kwam. Over de vervolging van de Joden in Duitsland laat hij zich onomwonden negatief uit. Hij hekelt de uitzonderingsbepalingen die in dat land op de Joden van toepassing zijn verklaard en schrijft over primitief lynchrecht en blinde volkspassie. De brochure is vooral bestemd voor de katholieke lezer en bedoeld om de katholieken op te roepen de Joden thans bij te staan en om solidair met hen te zijn.

Het lukte Herman de Man aanvankelijk niet om zijn brochure gedrukt te krijgen. Eerst vroeg hij aan de katholieke uitgeverij De Gemeenschap om zijn brochure te drukken. Hij ging ervan uit dat De Gemeenschap zijn zorg over de ontwikkelingen in Duitsland zou begrijpen en het uitgeven van Over de joden en hunne vervolgers als een daad van verzet zou zien. Maar men weigerde. Ze nemen het niet, moet hij diep teleurgesteld hebben gezegd, en ze zijn er geen van allen vreemd van. Met dit laatste, schrijft zijn biograaf, doelde hij op antisemitische trekjes. Half juni 1933 kon de brochure echter toch verschijnen, bij Hollandia in Baarn.

De brochure kreeg wel een aardige pers maar bijzondere aandacht werd er verder niet aan geschonken. Afwijzende reacties waren er ook, zoals van de eveneens katholieke Gerard Knuvelder die in die periode nog bewondering had voor Hitler en vond dat deze goed werk deed tegen de Jodenmacht die de wereld verderft.

En Herman de Man? Hij bleef katholiek maar ook Jood. Zijn biograaf vermeldt dat in de tweede helft van de jaren dertig Vreedendaal, de woning van Herman de Man in Berlicum, aan Duitse Joden op doortocht tijdelijk onderdak bood. Er was steeds een aparte kamer voor dergelijke logés gereserveerd. Over Herman de Man, een karakter dat de volmaaktste tegenstellingen in zich verborgen hield, volgende keer meer.

Delen |

Reacties

peter willemse

woensdag 29 augustus 2012
Als we ons realiseren dat het joodse volk het door God uitverkoren volk is.
En beseffen dat uit dit volk Jezus de Messias geboren zou worden dan kunnen wij misschien op de juiste manier naar dit volk kijken. Zelf denk ik ,op geen andere manier..
Dus ik zegen ze ,niet omdat ze aardiger of slimmer zijn dan andere volken (ik weet niet of dat zo is)
maar ze blijven nu eenmaal de bijzondere positie houden zoals boven aangegeven.

Uw reactie:

vul de beveiligings-code in
jan 2017Een laatste column
okt 2016Kafka’s dierentuin
okt 2016De verbanning van de dood
sep 2016De kleine marktplaats Sadagora
sep 2016Irmgard Keun
aug 2016Brody
jul 2016Clarice Lispector
jun 2016Vuurontstekers
mei 2016Itzik Manger uit Czernowitz
apr 2016Tel me bij de amandelen
apr 2016Stadt der Dichter
apr 2016Tsjernivtsi
mrt 2016Langs de zuidelijke Boeg
mrt 2016In de schaduw van een boom
feb 2016Lin Jaldati
feb 2016Winternabijheid
jan 2016Bleib gesund!
dec 20152015
dec 2015Ruiter in de wolken
nov 2015Hommage aan Andreas Burnier
sep 2015'Jij schrijdt in trotse vrijheid'
sep 2015Een handvol sneeuw
aug 2015Schaduwen van het verleden
aug 2015Onze geschiedenis
jul 2015Damals im Romanischen Café
jul 2015Café Grössenwahn, Königin aller Cafés
jun 2015Kurt Löb
mei 2015Van hagedissen en ratten
mei 2015De benoemer en de verzwijger
apr 2015Aghed
feb 2015Asperges en gevulde eieren
jan 2015Op het spoor van Patrick Modiano
jan 2015Terugblik
nov 2014Mooie series
nov 2014Met een boek naar het museum
aug 2014Appie Drielsma (1937-2014)
jul 2014Opzij geschoven en gezwegen
jul 2014Exilliteratuur
jun 2014Kurt Lehmann of ook Konrad Merz
mei 2014Hommage
mei 2014Joseph Roth (1894-1939)
mei 2014Kafka en de Joden uit Galicië
mei 2014Schrijf dat op, Kisch!
apr 2014Kafka augustus 1914
feb 2014Heine, een voorproefje
jan 2014Kafka's raam
jan 2014Arnold Zweig en Hermann Struck
jan 2014Arnold Zweig
dec 2013Mijn lijstje 2013
dec 2013Nogmaals Jacob Israel de Haan
nov 2013Austerlitz
nov 2013W.G. Sebald
okt 2013Freud, Kafka en Wenen
sep 2013Marcel Reich-Ranicki (1920-2013)
sep 2013De beslissing
aug 2013Dan Pagis
aug 2013jewsandwords
aug 2013Voor de wet
jun 2013De groeten van meneer Onhandig (2)
jun 2013De groeten van meneer Onhandig (1)
mei 2013Klassenfoto met Walter Benjamin
mei 2013Amsterdam
apr 2013Treinreis naar Czernowitz
apr 2013Het Odessa van Jabotinsky
mrt 20131913
feb 2013Selma Meerbaum-Eisinger
feb 2013Van majestueuze katten en onmuzikale schrijvers
jan 2013Ravensbrück
jan 2013Milena Jesenská
dec 2012Mijn lijstje 2012
dec 2012Varia
nov 2012Schiller in Barnow
nov 2012De gedaanteverwisseling
nov 2012Joseph Schmidt
okt 2012Rondom Kafka (2)
okt 2012Appelfeld en Kafka
okt 2012Appelfeld en de taal
sep 2012Met Kafka naar de synagoge
sep 2012Rondom Kafka
aug 2012Vriendschap
jul 2012Kalman Polgar
jul 2012Een knipoog naar Max Brod
jun 2012Steinbarg en Manger
jun 2012Josef Burg
jun 2012Klara Blum
mei 2012Mythos Czernowitz
mei 2012De odyssee van Edgar Hilsenrath
mei 2012Nacht in Mogilev-Podolski
apr 2012Sereth
apr 2012Eichmann in Wenen
apr 2012Anna Seghers ontmoet Franz Kafka
mrt 2012Anna Seghers
mrt 2012Netty Reiling
mrt 2012Fallada past zich aan
feb 2012Nico Rost en Hans Fallada
feb 2012Karel van het Reve
feb 2012Kafka, Brenner en Feuchtwanger
jan 2012Holocaust Memorial Day
jan 2012De heerlijkheid van het leven
jan 2012Wassermann, Roth en Nederland
dec 2011De Hoge Raad buigt mee
dec 2011Isaak Babel
dec 2011Gerron
nov 2011Aharon Barak
nov 2011Abraham Mapu
nov 2011Naar Kaunas
okt 2011Briefwisseling Roth en Zweig (2)
okt 2011Briefwisseling Roth en Zweig (1)
okt 2011Rabbi Nachman en Kafka (2)
sep 2011Rabbi Nachman en Kafka (1)
sep 2011Czernowitz 1907
jul 2011Kafka in Berlijn
jul 2011Met Joseph Roth naar Berlijn
jul 2011Joseph Roth in Amsterdam
jun 2011Ik teken het gezicht van de tijd
jun 2011Het Joodse geheugen
jun 2011De memoires van Claude Lanzmann
apr 2011Heinrich Heine in Jeruzalem
apr 2011Jiri Weil houdt van katten
apr 2011Jiri Weil, getuige
apr 2011Laurent Binet, HhhH
mrt 2011Dan Porat, The Boy
mrt 2011De geheugenhut
mrt 2011The Search Committee
mrt 2011De Finklerkwestie
feb 2011Stefan Zweig, Joods schrijver
feb 2011Stefan Zweig, verdreven Europeaan
feb 2011Kisch, der rasende Reporter
jan 2011Verkeerde grootouders
jan 2011Ilse Aichinger en Kafka
jan 2011Perec, een leeservaring
jan 2011Van Kafka naar Perec
dec 2010Kafka, Weltsch en het zionisme (2)
dec 2010Kafka, Weltsch en het zionisme (1)
dec 2010Franz Kafka en Mania Tschissik
nov 2010Franz Kafka en Jizchak Löwy
nov 2010Erich Fried
nov 2010Harry Mulisch is zelf een mens
nov 2010Hannah Arendt en Gershom Scholem (2)
okt 2010Hannah Arendt en Gershom Scholem (1)
okt 2010Alexander Granach: ‘Da geht ein Mensch’
okt 2010Karl Emil Franzos: ‘Der Pojaz’
okt 2010Karl Emil Franzos: Zweigeist
sep 2010Hans Keilson
sep 2010Een intelligent hart
sep 2010Ernst Toller
sep 2010Jakob Wassermann: gebroken moralist
aug 2010Jakob Wassermann: Duitser en Jood
aug 2010Byron en de Joden
jul 2010Rathenau, ein begeisterter Deutscher, ein aufrechter Jude
jul 2010Walther Rathenau: Höre, Israel!
jun 2010Multatuli en de Joden
jun 2010Multatuli en W.A. Paap
jun 2010Herman de Man: Jood onder de boeren
mei 2010Herman de Man: ik ben een Jood
mei 2010Carry van Bruggen: een moedige Jodin
mei 2010Carry van Bruggen: De verlatene
apr 2010Carry van Bruggen: Seideravond
apr 2010Izak de Haan
apr 2010Carry van Bruggen
apr 2010Franz Baermann Steiner: Gebet im Garten
mrt 2010Franz Baermann Steiner: Praag, Jeruzalem, Oxford
mrt 2010Assaf Gavron
mrt 2010Celan en Bachmann (2)
mrt 2010Celan en Bachmann (1)
feb 2010Georg Hermann, een beschaafde Duitse Jood
feb 2010Heinz Liepmann bestraft
feb 2010Tussen orthodoxie en assimilatie
jan 2010Soma Morgenstern in de vergeethoek
jan 2010Hooligan in Roemenië
jan 2010Nogmaals Feuchtwanger
jan 2010Het succes van Feuchtwanger
dec 2009Paul Hellmann, medeaanklager
dec 2009Lezen over Auschwitz
nov 2009Ernst Weiss
nov 2009Bruno Schulz
nov 2009De zwarte zwaan van Israël
okt 2009Kafka en Else Lasker-Schüler
okt 2009Rahel Varnhagen
okt 2009Jacob Israël de Haan
okt 2009Noem het slaap
okt 2009Ongemakkelijk
sep 2009Bernard Malamud
sep 2009Leo Perutz
sep 2009De kant van Jeanne Weil
sep 2009De familie Pringsheim
aug 2009Simone Veil
aug 2009Grete Weil
jun 2009Heinrich Heine
jun 2009Ferrara
mei 2009Imre Kertész
mei 2009Aharon Appelfeld
mei 2009Joseph Roth (2)
apr 2009Joseph Roth (1)
apr 2009Zoektochten
mrt 2009Tegen het vergeten
mrt 2009Jeruzalem stond om ons heen
mrt 2009Berditsjev
mrt 2009Engführung
feb 2009Het lezen van Celan
feb 2009Moederland woord
feb 2009Abraham Sonne
feb 2009Canetti en het jodendom
jan 2009Dora Diamant
jan 2009Kafka en het zionisme
jan 2009Canon