sluiten
×
Mogen wij u om een kleine bijdrage vragen om het werk van Crescas blijvend mogelijk te maken? Alle content op deze website is vrij toegankelijk: de wekelijkse columns, video’s, geluidsbestanden, artikelen, etc. Dat willen wij graag zo houden. U kunt ons daarbij helpen met een kleine, vrijwillige bijdrage. Ieder bedrag is welkom. Met de groene knop hiernaast is dat zó geregeld. Dankuwel.
inloggen
×

Mijn Crescas

Inloggen met gebruikersnaam & wachtwoord






Zonder wachtwoord snel inloggen?

Columns

Weblogs disclaimer

Leo Frijda

Van 2009 tot en met 2016 schreef Leo Frijda literaire columns voor Crescas. Najaar 2011 publiceerde Amphora Books een deel van zijn columns onder de titel ''Het jodendom laat je niet los''. Eveneens bij Amphora Books verscheen begin 2015 ''Op het balkon van de elektrische tram'', een verzameling door hem geschreven opstellen over en rondom Franz Kafka.

vrijdag 11 september 2015

Toen ik jong was, deed ik de dingen gewoon, pas later krijg je mee uit wat voor familie je eigenlijk stamt, van wat voor materiaal je eigenlijk bent gemaakt.

Dit zegt Jenny Erpenbeck in het vraaggesprek met Margot Dijkgraaf nadat haar de Europese Literatuurprijs was toegekend voor haar roman Een handvol sneeuw (Aller Tage Abend). Die prijs is haar en vertaalster Elly Schippers vorige week uitgereikt en is bijzonder passend voor een roman met als decor de Europese geschiedenis van de vorige eeuw.


Jenny Erpenbeck (Wikipedia Commons)

In de vorige twee columns besprak ik de boeken van Judit Neurink en Paul Hellmann. Net als in die boeken staat een grootmoeder, Hedda Zinner, model voor de hoofdpersoon van Een handvol sneeuw. Jenny Erpenbeck is haar kleindochter. Zinner, zo lees ik in een ander interview (met Antoine Verbij in De Groene Amsterdammer), werd door haar Joodse ouders op hun vlucht voor pogroms uit Galicië naar Wenen meegenomen. In Wikipedia staat echter dat Zinner in Lemberg of in Wenen is geboren. Hoe dan ook, Hedda Zinner ontwikkelt zich in het interbellum tot antifasciste en communiste. Zij woonde achtereenvolgens in Berlijn, Wenen en Praag tot zij in 1935 naar Moskou ging, waar ze Stalins zuiveringen meemaakte. In 1945 keerde zij terug naar de DDR en ‘werd zij een populair schrijfster, die na de val van de Muur meteen in de vergetelheid raakte’. Zinner overleed in 1994. Achter haar staat dus inderdaad de Europese geschiedenis van de vorige eeuw.

De grootmoeder in Een handvol sneeuw, natuurlijk niet één op één Hedda Zinner, wordt in 1902 in Brody geboren, de plaats in Galicië waar ook Joseph Roth vandaan komt. In het eerste hoofdstuk lezen we over haar geboorte. Ook zij, de hoofdpersoon van de roman, heeft in die tijd nog een grootmoeder en een moeder. Twee Joodse vrouwen, elk met een eigen verhaal. De man van deze grootmoeder is tijdens een pogrom in Galicië in haar armen doodgeslagen. Haar bezittingen, een zevenarmige kandelaar en het verzameld werk van Goethe, symbolen van jodendom en Bildung, zullen in het verloop van de roman een rol blijven spelen, al zullen de sporen daarvan uiteindelijk verwaaien. Deze grootmoeder laat haar dochter, de moeder dus van de hoofdpersoon, trouwen met een goj, een keizerlijk-koninklijk ambtenaar, zij het wel van de laagste rang. Het is een bewuste keuze om haar dochter tegen het geweld van de Polen te beschermen.

Ik begrijp dat deze samenvatting van het eerste hoofdstuk misschien niet in helderheid uitblinkt. Dat ligt in dit geval niet alleen aan mij maar ook aan Erpenbeck, die geen namen noemt en van de lezer vraagt goed bij de les te blijven. Het loont echter de moeite en dat geldt ook voor het volgende dat de lezer eerst stap voor stap duidelijk wordt. In het eerste hoofdstuk van de roman sterft de baby van de Joodse dochter en de keizerlijk-koninklijk ambtenaar. In het tweede hoofdstuk echter blijkt de baby niet overleden, maar gaat zij met haar ouders naar Wenen. Ook in Wenen zal zij als jong meisje omkomen, maar in het derde hoofdstuk zien we haar weer terug in Moskou. Dat herhaalt zich nog twee keer voordat zij in het Berlijn van na de val van de Muur daadwerkelijk sterft.

Het is het thema dat de roman zijn bijzondere vorm geeft. Laat ik het maar het toeval noemen. De Europese geschiedenis waarin we de grootmoeder tegenkomen is nu eenmaal vol momenten waarin het toeval bepaalt wie verder leven wordt vergund. Door dat toeval elk hoofdstuk van de roman een andere kant op te laten vallen, komt wat er in het Europa van de vorige eeuw is gebeurd steeds opnieuw in een schrijnend en tegelijk persoonlijk licht te staan. Een mens kan duizend doden sterven. Het vakmanschap van Jenny Erpenbeck maakt dat je dit daardoor nogal ingewikkelde en complexe boek toch wil uitlezen. In mijn geval met stijgende bewondering voor thema en schrijfkunst.

Ik schreef dat de sporen van de zevenarmige kandelaar en het verzameld werk van Goethe uiteindelijk verwaaien. De grootmoeder wordt in Wenen niet Joods maar katholiek opgevoed en bij haar begrafenis in het Berlijn van de DDR (in het laatste hoofdstuk zal zij nog verder leven) wordt gezegd dat zij als dochter van een Oostenrijkse ambtenaar in Brody is geboren en in Wenen opgegroeid en uiteindelijk tot een schijfster van belangrijke romans is uitgegroeid. Niet gezegd wordt dat de grootmoeder van deze bekende schrijfster in 1941, zij is dan ongeveer tachtig jaar, op transport is gesteld naar het bij Minsk gelegen vernietigingskamp Maly Trostenets. De zevenarmige kandelaar had zij al eerder moeten afgeven voor de inzameling van metaal. Het verzameld werk van Goethe komt in 1941 via het Gestapobureau voor de Verkoop van Joodse verhuisboedels bij een antiquair terecht. De zoon van de grootmoeder zal, als hij een keer in Wenen is, die antiquair bezoeken maar, onwetend van de herkomst, aan het verzameld werk van Goethe voorbijlopen. Al die delen zijn ook te zwaar om in de trein naar Berlijn mee te nemen. Voor zijn moeder neemt hij uit Wenen wel een oud schilderijtje mee. “Weet je,” zegt ze dan tegen haar zoon, “ik ben bang dat alles verloren gaat – dat het spoor verloren gaat.”

In een interview met Guus Bauer merkt Jenny Erpenbeck op dat “de rekwisieten een belangrijke rol spelen. Zij zijn de bindende factor in de roman.” Wat mij in dat interview ook opviel waren de volgende passages:

Aan de basis van deze roman, ik weet eigenlijk niet of ik dat openbaar wil maken, staat het verhaal van mijn overgrootouders. Zij was naar verluidt Joods en hij niet. Ik wilde helemaal niet over hen schrijven, maar wel over het dilemma. Hij kon geen carrière maken, zij voelde zich daar schuldig over. Evenwicht is zelden interessant voor een boek.

(…)

Na veel research ben ik er overigens achter gekomen dat mijn overgrootvader ook Joods was.

(…)

Om de Joodse personages te kunnen beschrijven heb ik enorm veel moeten lezen. De Talmoed was een openbaring voor me. De hoogst artificiële en verfijnde kunst van het nadenken, ingebed in een lange traditie. Ik streef ernaar dat de taal in mijn boeken niet alleen transportmiddel is, maar zelf ook een betekenis heeft. Denken wordt handeling via de taal.

Jenny Erpenbeck heeft intussen een nieuw boek geschreven dat eind vorige maand in Duitsland is verschenen, Gehen, ging, gegangen. “Ik heb nou wel genoeg over mijn familie geschreven,” zei ze tegen Antoine Verbij in De Groene Amsterdammer. Dat nieuwe boek van Erpenbeck, met als thema de vluchtelingen van onze tijd, heb ik nog niet kunnen lezen. Maar het lijkt toch wel verwant met Een handvol sneeuw, waarin ze één van haar personages laat denken: ‘Binnen Europa hadden de mensen zich van oudsher, al zwervend over het vasteland, vermengd en een nieuw onderkomen gezocht als een land te weinig opleverde of het leven er om een andere reden ondraaglijk werd.’ En tegenover interviewster Marga Dijkgraaf zei Jenny Erpenbeck over Een handvol sneeuw: ‘Europeanen vergeten altijd dat we allemaal emigranten zijn. We komen allemaal ergens anders vandaan. Zo zit onze geschiedenis in elkaar.’


Jenny Erpenbeck, Een handvol sneeuw, vertaling Elly Schippers,
Uitgeverij Van Gennep, Amsterdam 2014

Delen |

Uw reactie:

vul de beveiligings-code in
jan 2017Een laatste column
okt 2016Kafka’s dierentuin
okt 2016De verbanning van de dood
sep 2016De kleine marktplaats Sadagora
sep 2016Irmgard Keun
aug 2016Brody
jul 2016Clarice Lispector
jun 2016Vuurontstekers
mei 2016Itzik Manger uit Czernowitz
apr 2016Tel me bij de amandelen
apr 2016Stadt der Dichter
apr 2016Tsjernivtsi
mrt 2016Langs de zuidelijke Boeg
mrt 2016In de schaduw van een boom
feb 2016Lin Jaldati
feb 2016Winternabijheid
jan 2016Bleib gesund!
dec 20152015
dec 2015Ruiter in de wolken
nov 2015Hommage aan Andreas Burnier
sep 2015'Jij schrijdt in trotse vrijheid'
sep 2015Een handvol sneeuw
aug 2015Schaduwen van het verleden
aug 2015Onze geschiedenis
jul 2015Damals im Romanischen Café
jul 2015Café Grössenwahn, Königin aller Cafés
jun 2015Kurt Löb
mei 2015Van hagedissen en ratten
mei 2015De benoemer en de verzwijger
apr 2015Aghed
feb 2015Asperges en gevulde eieren
jan 2015Op het spoor van Patrick Modiano
jan 2015Terugblik
nov 2014Mooie series
nov 2014Met een boek naar het museum
aug 2014Appie Drielsma (1937-2014)
jul 2014Opzij geschoven en gezwegen
jul 2014Exilliteratuur
jun 2014Kurt Lehmann of ook Konrad Merz
mei 2014Hommage
mei 2014Joseph Roth (1894-1939)
mei 2014Kafka en de Joden uit Galicië
mei 2014Schrijf dat op, Kisch!
apr 2014Kafka augustus 1914
feb 2014Heine, een voorproefje
jan 2014Kafka's raam
jan 2014Arnold Zweig en Hermann Struck
jan 2014Arnold Zweig
dec 2013Mijn lijstje 2013
dec 2013Nogmaals Jacob Israel de Haan
nov 2013Austerlitz
nov 2013W.G. Sebald
okt 2013Freud, Kafka en Wenen
sep 2013Marcel Reich-Ranicki (1920-2013)
sep 2013De beslissing
aug 2013Dan Pagis
aug 2013jewsandwords
aug 2013Voor de wet
jun 2013De groeten van meneer Onhandig (2)
jun 2013De groeten van meneer Onhandig (1)
mei 2013Klassenfoto met Walter Benjamin
mei 2013Amsterdam
apr 2013Treinreis naar Czernowitz
apr 2013Het Odessa van Jabotinsky
mrt 20131913
feb 2013Selma Meerbaum-Eisinger
feb 2013Van majestueuze katten en onmuzikale schrijvers
jan 2013Ravensbrück
jan 2013Milena Jesenská
dec 2012Mijn lijstje 2012
dec 2012Varia
nov 2012Schiller in Barnow
nov 2012De gedaanteverwisseling
nov 2012Joseph Schmidt
okt 2012Rondom Kafka (2)
okt 2012Appelfeld en Kafka
okt 2012Appelfeld en de taal
sep 2012Met Kafka naar de synagoge
sep 2012Rondom Kafka
aug 2012Vriendschap
jul 2012Kalman Polgar
jul 2012Een knipoog naar Max Brod
jun 2012Steinbarg en Manger
jun 2012Josef Burg
jun 2012Klara Blum
mei 2012Mythos Czernowitz
mei 2012De odyssee van Edgar Hilsenrath
mei 2012Nacht in Mogilev-Podolski
apr 2012Sereth
apr 2012Eichmann in Wenen
apr 2012Anna Seghers ontmoet Franz Kafka
mrt 2012Anna Seghers
mrt 2012Netty Reiling
mrt 2012Fallada past zich aan
feb 2012Nico Rost en Hans Fallada
feb 2012Karel van het Reve
feb 2012Kafka, Brenner en Feuchtwanger
jan 2012Holocaust Memorial Day
jan 2012De heerlijkheid van het leven
jan 2012Wassermann, Roth en Nederland
dec 2011De Hoge Raad buigt mee
dec 2011Isaak Babel
dec 2011Gerron
nov 2011Aharon Barak
nov 2011Abraham Mapu
nov 2011Naar Kaunas
okt 2011Briefwisseling Roth en Zweig (2)
okt 2011Briefwisseling Roth en Zweig (1)
okt 2011Rabbi Nachman en Kafka (2)
sep 2011Rabbi Nachman en Kafka (1)
sep 2011Czernowitz 1907
jul 2011Kafka in Berlijn
jul 2011Met Joseph Roth naar Berlijn
jul 2011Joseph Roth in Amsterdam
jun 2011Ik teken het gezicht van de tijd
jun 2011Het Joodse geheugen
jun 2011De memoires van Claude Lanzmann
apr 2011Heinrich Heine in Jeruzalem
apr 2011Jiri Weil houdt van katten
apr 2011Jiri Weil, getuige
apr 2011Laurent Binet, HhhH
mrt 2011Dan Porat, The Boy
mrt 2011De geheugenhut
mrt 2011The Search Committee
mrt 2011De Finklerkwestie
feb 2011Stefan Zweig, Joods schrijver
feb 2011Stefan Zweig, verdreven Europeaan
feb 2011Kisch, der rasende Reporter
jan 2011Verkeerde grootouders
jan 2011Ilse Aichinger en Kafka
jan 2011Perec, een leeservaring
jan 2011Van Kafka naar Perec
dec 2010Kafka, Weltsch en het zionisme (2)
dec 2010Kafka, Weltsch en het zionisme (1)
dec 2010Franz Kafka en Mania Tschissik
nov 2010Franz Kafka en Jizchak Löwy
nov 2010Erich Fried
nov 2010Harry Mulisch is zelf een mens
nov 2010Hannah Arendt en Gershom Scholem (2)
okt 2010Hannah Arendt en Gershom Scholem (1)
okt 2010Alexander Granach: ‘Da geht ein Mensch’
okt 2010Karl Emil Franzos: ‘Der Pojaz’
okt 2010Karl Emil Franzos: Zweigeist
sep 2010Hans Keilson
sep 2010Een intelligent hart
sep 2010Ernst Toller
sep 2010Jakob Wassermann: gebroken moralist
aug 2010Jakob Wassermann: Duitser en Jood
aug 2010Byron en de Joden
jul 2010Rathenau, ein begeisterter Deutscher, ein aufrechter Jude
jul 2010Walther Rathenau: Höre, Israel!
jun 2010Multatuli en de Joden
jun 2010Multatuli en W.A. Paap
jun 2010Herman de Man: Jood onder de boeren
mei 2010Herman de Man: ik ben een Jood
mei 2010Carry van Bruggen: een moedige Jodin
mei 2010Carry van Bruggen: De verlatene
apr 2010Carry van Bruggen: Seideravond
apr 2010Izak de Haan
apr 2010Carry van Bruggen
apr 2010Franz Baermann Steiner: Gebet im Garten
mrt 2010Franz Baermann Steiner: Praag, Jeruzalem, Oxford
mrt 2010Assaf Gavron
mrt 2010Celan en Bachmann (2)
mrt 2010Celan en Bachmann (1)
feb 2010Georg Hermann, een beschaafde Duitse Jood
feb 2010Heinz Liepmann bestraft
feb 2010Tussen orthodoxie en assimilatie
jan 2010Soma Morgenstern in de vergeethoek
jan 2010Hooligan in Roemenië
jan 2010Nogmaals Feuchtwanger
jan 2010Het succes van Feuchtwanger
dec 2009Paul Hellmann, medeaanklager
dec 2009Lezen over Auschwitz
nov 2009Ernst Weiss
nov 2009Bruno Schulz
nov 2009De zwarte zwaan van Israël
okt 2009Kafka en Else Lasker-Schüler
okt 2009Rahel Varnhagen
okt 2009Jacob Israël de Haan
okt 2009Noem het slaap
okt 2009Ongemakkelijk
sep 2009Bernard Malamud
sep 2009Leo Perutz
sep 2009De kant van Jeanne Weil
sep 2009De familie Pringsheim
aug 2009Simone Veil
aug 2009Grete Weil
jun 2009Heinrich Heine
jun 2009Ferrara
mei 2009Imre Kertész
mei 2009Aharon Appelfeld
mei 2009Joseph Roth (2)
apr 2009Joseph Roth (1)
apr 2009Zoektochten
mrt 2009Tegen het vergeten
mrt 2009Jeruzalem stond om ons heen
mrt 2009Berditsjev
mrt 2009Engführung
feb 2009Het lezen van Celan
feb 2009Moederland woord
feb 2009Abraham Sonne
feb 2009Canetti en het jodendom
jan 2009Dora Diamant
jan 2009Kafka en het zionisme
jan 2009Canon