sluiten
×
Mogen wij u om een kleine bijdrage vragen om het werk van Crescas blijvend mogelijk te maken? Alle content op deze website is vrij toegankelijk: de wekelijkse columns, video’s, geluidsbestanden, artikelen, etc. Dat willen wij graag zo houden. U kunt ons daarbij helpen met een kleine, vrijwillige bijdrage. Ieder bedrag is welkom. Met de groene knop hiernaast is dat zó geregeld. Dankuwel.
inloggen
×

Mijn Crescas

Inloggen met gebruikersnaam & wachtwoord






Zonder wachtwoord snel inloggen?

Columns

Weblogs disclaimer

Leo Frijda

Van 2009 tot en met 2016 schreef Leo Frijda literaire columns voor Crescas. Najaar 2011 publiceerde Amphora Books een deel van zijn columns onder de titel ''Het jodendom laat je niet los''. Eveneens bij Amphora Books verscheen begin 2015 ''Op het balkon van de elektrische tram'', een verzameling door hem geschreven opstellen over en rondom Franz Kafka.

vrijdag 2 januari 2015

Tot mijn goede voornemens voor 2015 behoort het weer met een zekere regelmaat columns gaan schrijven over Joodse literatuur. Voor Crescas natuurlijk. Dat moet toch lukken nu mijn boek over Kafka klaar is en over enige tijd zal verschijnen onder de titel Op het balkon van de elektrische tram. Die titel is uit een kort verhaal van Kafka, De passagier.

Deze eerste column benut ik om op een aantal boeken te wijzen, vorig jaar verschenen van of over schrijvers die eerder in deze columns zijn behandeld. Om te beginnen Kafka, Die frühen Jahre, van Reiner Stach. Daarmee heeft Stach zijn magistrale driedelige biografie voltooid. Op de omslag heeft de uitgever, S. Fischer Verlag, een citaat van Imre Kertész afgedrukt. ‘Das Beste, was in diesem Genre hervorgebracht werden kann. Selbst ein Roman.’ En zo is het.

Ook over Stefan Zweig is een nieuwe biografie verschenen. George Prochnik schreef The Impossible Exile, Stefan Zweig at the End of the World. Deze biografie, uitgegeven door Other Press, beslaat de laatste jaren van Zweig, de naar het andere eind van de wereld verdreven Europeaan. ‘We are just ghosts - or memories’, moet hij hebben gezegd, zo lees ik bij Prochnik. Zweig: ‘We shall be homeless in all countries. We have no present and no future.’ De wereld van Zweig was ‘de wereld van gisteren.’ In Petropolis, een kleine plaats in de bergen bij Rio de Janeiro, zal Zweig in 1942, als hij zijn ‘herinneringen van een Europeaan’ heeft voltooid, samen met zijn echtgenote Lotte Altmann zelfmoord plegen.

Bij Prochnik las ik ook dat in het huis in Petropolis, aan de Rua Gonzalves Dias, nu een klein museum is gevestigd ‘commemorating stories of exiles who made their way to Brazil between 1933 and 1945’. Naast dit museum heeft Zweig ook van Prochnik een indringende ‘commemorating story’ gekregen. Toch miste ik iets in zijn boek. Zo schrijft Prochnik: ‘A rabbi who’d been granted a special dispensation delivered the funeral benediction in the town’s Catholic cemetery, in which the Zweigs were buried.’ Over de Joodse kant van Zweig deelt Prochnik weinig mee en dat geldt ook voor de relatie tussen Zweig en rabbijn Lemle, want hij was het die de begrafenisceremonie leidde. Over die Joodse kant vertelde ik het een en ander in de lezing die ik voor Crescas hield onder de titel Stefan Zweig en Joseph Roth, twee vrienden. De samenvatting van die lezing is op de website van Crescas te bekijken.

Over Joseph Roth is in het herdenkingsjaar 2014 bij Uitgeverij Prominent een aardig boekje verschenen, Parade van gebeenten, Gedichten & reportages over de eerste Wereldoorlog. Stefaan en Anke van den Bremt vertaalden de gedichten en Niels Bokhove de reportages. Als dichter is Roth vrijwel onbekend en dat is niet onbegrijpelijk, want, zoals Van Bokhove schrijft, het zijn geen gedichten ‘van wereldklasse’. Toch vindt de liefhebber ook in de gedichten Roth terug, vooral ‘roter Roth’ zoals hij in die jaren nog werd genoemd. De weerzin tegen de oorlog en zijn gevolgen is het centrale thema van de gedichten.

Roth’s heimwee naar de tijd van vóór de Eerste Wereldoorlog, de tijd van Franz Joseph, is prachtig verwoord in zijn reportage In der Kapuzinergruft. Franz Joseph, ‘mijn oude keizer’ schrijft Roth, is overleden 21 november 1916 en 30 november bijgezet in de keizerlijke grafkelder in Wenen. Roth, in de woorden van zijn biograaf Von Sternburg, ‘erweckt in diesem Artikel den Eindruck, er sei am 30 November dabei gewesen’:

Toen men hem begroef, de Keizer Franz Joseph, stond ik, een der talloze soldaten van zijn leger, een naamloos lid van de erehaag die wij toen vormden, vlak voor de Kapuzinergruft om zijn verheven lijk te begroeten.

Roth stond daar, bewegingsloos in de ‘geeft acht’-houding:

Maar mijn hart was bedroefd, en mijn ogen, volgens bevel en militair op de begrafenisstoet gericht, vulden zich met tranen, zodat ik wel keek maar helemaal niets zag. – Om wie weende ik toen? – Zeker om Keizer Franz Joseph: maar ook om mij zelf, mijn eigen kindertijd, mijn jeugd.

We vervolgen onze terugblik op vorig jaar verschenen boeken met het verhaal van Maxim Biller De verloren brief aan Thomas Mann, uitgegeven door Cossee en vertaald door Marcel Misset. De oorspronkelijke titel luidde Im Kopf von Bruno Schulz. De oorspronkelijke titel is beter omdat Biller verhaalt wat er in Schulz omgaat als hij de brief aan Thomas Mann schrijft. Ook anderen hebben al geconstateerd dat voor de verwijzing naar Thomas Mann zal zijn gekozen omdat de Nederlandse lezer deze schrijver beter kent dan Bruno Schulz. Ter introductie van Schulz is achterin het boekje een naschrift opgenomen en gelukkig staat op de omslag en in het boekje zelf een aantal tekeningen van Schulz.

Enige kennis van het werk en het leven van Schulz helpt bij het lezen van het boekje van Biller. Ook is enige kennis van het werk van Georges Perec nuttig alvorens zijn door de Arbeiderspers in de vertaling van Edu Borger uitgegeven eerste roman De condottiere te gaan lezen. Volgens de omslag is dit de eerste, voltooide roman van Perec, ‘in 1960 door Gallimard geweigerd en sindsdien in manuscriptvorm alleen bij ingewijden bekend.’

Zo’n ingewijde moet dan Manet van Montfrans zijn die al in 2003 een boekje over Perec schreef, Georges Perec, een gebruiksaanwijzing. In 2003 kent zij de inhoud van De condottiere al. Deze roman, schrijft Van Montfrans, ‘vertelt het verhaal van een meestervervalser (net als in andere boeken van Perec), een Gaspard Winckler, die er niet in slaagt een authentieke Antonella da Messina te vervaardigen en uit pure frustratie zijn opdrachtgever om het leven brengt.’

Van Montfrans:

De titel verwijst naar Perecs favoriete schilderij, het ‘ongelooflijk energieke portret van een man uit de Renaissance’ van Antonella da Messina, dat tot de vaste collectie van het Louvre behoort. Perecs bewondering geldt de uitdrukking van zelfverzekerdheid waarmee de legeraanvoerder de wereld inkijkt. Het kleine litteken dat deze op zijn bovenlip draagt noodt tot verdere identificatie: zelf heeft Perec een soortgelijk litteken, het restant van een verwonding in zijn kindertijd. Voor zijn alter ego in Le Condottiere, Gaspard Winckler, is deze identificatie echter niet weggelegd. Het thema van de kopie en de vervalsing dat in dit jeugdwerk al zo pregnant vorm krijgt, zal als een rode draad door Perecs hele werk lopen.

Als laatste van deze potpourri Een klein leven, Korte verhalen en essays van Vasili Grossman, uitgegeven door Balans en vertaald door Froukje Slofstra. Een klein leven plaats ik naast Kafka, Die frühen Jahre, van Reiner Stach op mijn persoonlijke lijstje van beste boeken uit 2014.

Over de magistrale roman van Grossman, Leven & Lot, schreef ik één van mijn eerste columns. In samenhang daarmee wees ik op de brieven die Grossman in 1950 en in 1961 aan zijn in Berditsjev omgebrachte moeder heeft gericht. De brief uit 1950 begint zo: ’In de winter van 1944 hoorde ik van je dood. Ik kwam aan in Berditsjev, ik ging het huis binnen waar je woonde en waaruit tante Anjoeta, oom David en Natasja waren vertrokken, en ik begreep dat je niet langer in leven was.’

Beide brieven zijn nu opgenomen in Een klein leven, samen met een aantal essays en verhalen, onder andere over De oorlog en de Jodenvervolging. Steeds met verhelderende inleidingen van de hand van Robert Chandler. Grossman is een ooggetuige. Hij rapporteerde over wat hij zag, in Berditsjev, in Treblinka. Maar hij vergat ook de mensen niet, zoals De oude onderwijzer, die anders dan de plaatselijke dokter geen einde aan zijn leven wil maken als de Joden zich moeten verzamelen op het grote plein van het stadje. ‘Hij had zijn hele leven tussen deze mensen geleefd, hij moest ook zijn bittere laatste uur met hen doorbrengen.’ Grossman is ongetwijfeld één van onze belangrijkste schrijvers.


Vasili Grossman

Delen |

Reacties

Luc De Cloedt

donderdag 29 januari 2015
Geachte Heer Frijda,
Ik heb net 'Een klein leven' van Grossman gelezen. De geselecteerde verhalen en de essays zijn indrukwekkend. Deze auteur mag inderdaad tot de reuzen van de 20ste-eeuwse Russische literatuur worden gerekend (samen met Platonov, Babel, etc.).
Hartelijk dank voor deze tip.
Hoogachtend,
Luc De Cloedt

Uw reactie:

vul de beveiligings-code in
jan 2017Een laatste column
okt 2016Kafka’s dierentuin
okt 2016De verbanning van de dood
sep 2016De kleine marktplaats Sadagora
sep 2016Irmgard Keun
aug 2016Brody
jul 2016Clarice Lispector
jun 2016Vuurontstekers
mei 2016Itzik Manger uit Czernowitz
apr 2016Tel me bij de amandelen
apr 2016Stadt der Dichter
apr 2016Tsjernivtsi
mrt 2016Langs de zuidelijke Boeg
mrt 2016In de schaduw van een boom
feb 2016Lin Jaldati
feb 2016Winternabijheid
jan 2016Bleib gesund!
dec 20152015
dec 2015Ruiter in de wolken
nov 2015Hommage aan Andreas Burnier
sep 2015'Jij schrijdt in trotse vrijheid'
sep 2015Een handvol sneeuw
aug 2015Schaduwen van het verleden
aug 2015Onze geschiedenis
jul 2015Damals im Romanischen Café
jul 2015Café Grössenwahn, Königin aller Cafés
jun 2015Kurt Löb
mei 2015Van hagedissen en ratten
mei 2015De benoemer en de verzwijger
apr 2015Aghed
feb 2015Asperges en gevulde eieren
jan 2015Op het spoor van Patrick Modiano
jan 2015Terugblik
nov 2014Mooie series
nov 2014Met een boek naar het museum
aug 2014Appie Drielsma (1937-2014)
jul 2014Opzij geschoven en gezwegen
jul 2014Exilliteratuur
jun 2014Kurt Lehmann of ook Konrad Merz
mei 2014Hommage
mei 2014Joseph Roth (1894-1939)
mei 2014Kafka en de Joden uit Galicië
mei 2014Schrijf dat op, Kisch!
apr 2014Kafka augustus 1914
feb 2014Heine, een voorproefje
jan 2014Kafka's raam
jan 2014Arnold Zweig en Hermann Struck
jan 2014Arnold Zweig
dec 2013Mijn lijstje 2013
dec 2013Nogmaals Jacob Israel de Haan
nov 2013Austerlitz
nov 2013W.G. Sebald
okt 2013Freud, Kafka en Wenen
sep 2013Marcel Reich-Ranicki (1920-2013)
sep 2013De beslissing
aug 2013Dan Pagis
aug 2013jewsandwords
aug 2013Voor de wet
jun 2013De groeten van meneer Onhandig (2)
jun 2013De groeten van meneer Onhandig (1)
mei 2013Klassenfoto met Walter Benjamin
mei 2013Amsterdam
apr 2013Treinreis naar Czernowitz
apr 2013Het Odessa van Jabotinsky
mrt 20131913
feb 2013Selma Meerbaum-Eisinger
feb 2013Van majestueuze katten en onmuzikale schrijvers
jan 2013Ravensbrück
jan 2013Milena Jesenská
dec 2012Mijn lijstje 2012
dec 2012Varia
nov 2012Schiller in Barnow
nov 2012De gedaanteverwisseling
nov 2012Joseph Schmidt
okt 2012Rondom Kafka (2)
okt 2012Appelfeld en Kafka
okt 2012Appelfeld en de taal
sep 2012Met Kafka naar de synagoge
sep 2012Rondom Kafka
aug 2012Vriendschap
jul 2012Kalman Polgar
jul 2012Een knipoog naar Max Brod
jun 2012Steinbarg en Manger
jun 2012Josef Burg
jun 2012Klara Blum
mei 2012Mythos Czernowitz
mei 2012De odyssee van Edgar Hilsenrath
mei 2012Nacht in Mogilev-Podolski
apr 2012Sereth
apr 2012Eichmann in Wenen
apr 2012Anna Seghers ontmoet Franz Kafka
mrt 2012Anna Seghers
mrt 2012Netty Reiling
mrt 2012Fallada past zich aan
feb 2012Nico Rost en Hans Fallada
feb 2012Karel van het Reve
feb 2012Kafka, Brenner en Feuchtwanger
jan 2012Holocaust Memorial Day
jan 2012De heerlijkheid van het leven
jan 2012Wassermann, Roth en Nederland
dec 2011De Hoge Raad buigt mee
dec 2011Isaak Babel
dec 2011Gerron
nov 2011Aharon Barak
nov 2011Abraham Mapu
nov 2011Naar Kaunas
okt 2011Briefwisseling Roth en Zweig (2)
okt 2011Briefwisseling Roth en Zweig (1)
okt 2011Rabbi Nachman en Kafka (2)
sep 2011Rabbi Nachman en Kafka (1)
sep 2011Czernowitz 1907
jul 2011Kafka in Berlijn
jul 2011Met Joseph Roth naar Berlijn
jul 2011Joseph Roth in Amsterdam
jun 2011Ik teken het gezicht van de tijd
jun 2011Het Joodse geheugen
jun 2011De memoires van Claude Lanzmann
apr 2011Heinrich Heine in Jeruzalem
apr 2011Jiri Weil houdt van katten
apr 2011Jiri Weil, getuige
apr 2011Laurent Binet, HhhH
mrt 2011Dan Porat, The Boy
mrt 2011De geheugenhut
mrt 2011The Search Committee
mrt 2011De Finklerkwestie
feb 2011Stefan Zweig, Joods schrijver
feb 2011Stefan Zweig, verdreven Europeaan
feb 2011Kisch, der rasende Reporter
jan 2011Verkeerde grootouders
jan 2011Ilse Aichinger en Kafka
jan 2011Perec, een leeservaring
jan 2011Van Kafka naar Perec
dec 2010Kafka, Weltsch en het zionisme (2)
dec 2010Kafka, Weltsch en het zionisme (1)
dec 2010Franz Kafka en Mania Tschissik
nov 2010Franz Kafka en Jizchak Löwy
nov 2010Erich Fried
nov 2010Harry Mulisch is zelf een mens
nov 2010Hannah Arendt en Gershom Scholem (2)
okt 2010Hannah Arendt en Gershom Scholem (1)
okt 2010Alexander Granach: ‘Da geht ein Mensch’
okt 2010Karl Emil Franzos: ‘Der Pojaz’
okt 2010Karl Emil Franzos: Zweigeist
sep 2010Hans Keilson
sep 2010Een intelligent hart
sep 2010Ernst Toller
sep 2010Jakob Wassermann: gebroken moralist
aug 2010Jakob Wassermann: Duitser en Jood
aug 2010Byron en de Joden
jul 2010Rathenau, ein begeisterter Deutscher, ein aufrechter Jude
jul 2010Walther Rathenau: Höre, Israel!
jun 2010Multatuli en de Joden
jun 2010Multatuli en W.A. Paap
jun 2010Herman de Man: Jood onder de boeren
mei 2010Herman de Man: ik ben een Jood
mei 2010Carry van Bruggen: een moedige Jodin
mei 2010Carry van Bruggen: De verlatene
apr 2010Carry van Bruggen: Seideravond
apr 2010Izak de Haan
apr 2010Carry van Bruggen
apr 2010Franz Baermann Steiner: Gebet im Garten
mrt 2010Franz Baermann Steiner: Praag, Jeruzalem, Oxford
mrt 2010Assaf Gavron
mrt 2010Celan en Bachmann (2)
mrt 2010Celan en Bachmann (1)
feb 2010Georg Hermann, een beschaafde Duitse Jood
feb 2010Heinz Liepmann bestraft
feb 2010Tussen orthodoxie en assimilatie
jan 2010Soma Morgenstern in de vergeethoek
jan 2010Hooligan in Roemenië
jan 2010Nogmaals Feuchtwanger
jan 2010Het succes van Feuchtwanger
dec 2009Paul Hellmann, medeaanklager
dec 2009Lezen over Auschwitz
nov 2009Ernst Weiss
nov 2009Bruno Schulz
nov 2009De zwarte zwaan van Israël
okt 2009Kafka en Else Lasker-Schüler
okt 2009Rahel Varnhagen
okt 2009Jacob Israël de Haan
okt 2009Noem het slaap
okt 2009Ongemakkelijk
sep 2009Bernard Malamud
sep 2009Leo Perutz
sep 2009De kant van Jeanne Weil
sep 2009De familie Pringsheim
aug 2009Simone Veil
aug 2009Grete Weil
jun 2009Heinrich Heine
jun 2009Ferrara
mei 2009Imre Kertész
mei 2009Aharon Appelfeld
mei 2009Joseph Roth (2)
apr 2009Joseph Roth (1)
apr 2009Zoektochten
mrt 2009Tegen het vergeten
mrt 2009Jeruzalem stond om ons heen
mrt 2009Berditsjev
mrt 2009Engführung
feb 2009Het lezen van Celan
feb 2009Moederland woord
feb 2009Abraham Sonne
feb 2009Canetti en het jodendom
jan 2009Dora Diamant
jan 2009Kafka en het zionisme
jan 2009Canon