sluiten
×
Mogen wij u om een kleine bijdrage vragen om het werk van Crescas blijvend mogelijk te maken? Alle content op deze website is vrij toegankelijk: de wekelijkse columns, video’s, geluidsbestanden, artikelen, etc. Dat willen wij graag zo houden. U kunt ons daarbij helpen met een kleine, vrijwillige bijdrage. Ieder bedrag is welkom. Met de groene knop hiernaast is dat zó geregeld. Dankuwel.
inloggen
×

Mijn Crescas

Inloggen met gebruikersnaam & wachtwoord






Zonder wachtwoord snel inloggen?

Columns

Weblogs disclaimer

Leo Frijda

Van 2009 tot en met 2016 schreef Leo Frijda literaire columns voor Crescas. Najaar 2011 publiceerde Amphora Books een deel van zijn columns onder de titel ''Het jodendom laat je niet los''. Eveneens bij Amphora Books verscheen begin 2015 ''Op het balkon van de elektrische tram'', een verzameling door hem geschreven opstellen over en rondom Franz Kafka.

vrijdag 1 mei 2009

In Juden auf Wanderschaft uit 1927 beschrijft Joseph Roth een kleine stad met 18.000 inwoners van wie 15.000 Joden. 8.000 van hen leven van de handel, als marskramer, anderen oefenen de meest verschillende beroepen uit. De stad heeft een marktplaats en een station waar eenmaal per dag een trein langskomt. Er zijn twee kerken, een synagoge en 40 kleine gebedshuizen waar men ook de Tora en Talmoed bestudeert. Ontroerend is de beschrijving van de arme Jood die net zo weinig geld heeft als zijn antisemitische vijanden. Maar hij leeft anders. Hij hongert en spaart want zijn kinderen moeten naar school om onderwijs te volgen en op sjabbesavond eet hij alsof hij welvarend is. Hij speelt de welvarende. Joseph Roth beschrijft ook een lewaje waarbij vier Joden de kist door de straten van de stad naar de Joodse begraafplaats brengen. Had Joseph Roth zich de eigen lewaje ook zo voorgesteld?

Voor die kleine stad stond Brody model, de grensplaats in Galicië waar Moses Joseph Roth in 1894 is geboren. Galicië behoorde in die tijd tot de Dubbelmonarchie Oostenrijk-Hongarije en Brody was een Joodse plaats, met zelfs twee synagogen en 84 gebedshuizen. Habsburg en Brody werden voor Joseph Roth symbolen van een verloren tijd, vastgelegd in zijn boeken de Radetzkymarsch uit 1932 en Hiob uit 1930.

Door de biografieën van David Bronsen en Von Sternburg weten we meer over de jeugdjaren van Joseph Roth. Zijn ouders, Nachum Roth en Maria (of Miriam) Grübel, stonden in 1892 in de synagoge van Brody onder de choepa. Met Nachum Roth is het slecht afgelopen. Al in de herfst van 1893 is hij ingestort waarna hij tot zijn dood in 1910 werd verpleegd in een instelling voor geesteszieken. Joseph Roth heeft zijn vader nooit gekend. Hij was enig kind en woonde met zijn moeder in bij grootvader Jechiël Grübel die geen erg succesvolle zakenman moet zijn geweest maar echt arm heeft Joseph Roth het in zijn jeugd toch niet gehad. Onder de Joden van Brody vond men zowel Chassidiem als aanhangers van de Haskala. Wat kreeg Joseph Roth hiervan mee? Jechiël Grübel en zijn dochter waren gelovige Joden. Men ging naar de synagoge en er werd een koosjere huishouding gevoerd. Het cheder heeft Joseph Roth echter niet bezocht. Hij ging naar de Duitstalige school van Moritz Hirsch al kregen de leerlingen ook hier Hebreeuwse les. Daarna bezoekt hij het Kronprinz Rudolf Gymnasium. Hij zat in een klas met 20 leerlingen onder wie 7 Joden. Dit alles laat een verschuiving naar een meer verlicht Jodendom zien wat waarschijnlijk is versneld na het overlijden van grootvader Jechiël Grübel. Toch kan worden geconcludeerd dat Joseph Roth in zijn jeugd veel van het traditionele Jodendom heeft opgestoken. En in zijn werken vind je de sporen terug van de verschillende facetten van het Jodendom waarmee hij in zijn jeugd is geconfronteerd.

Joseph Roth heeft Juden auf Wanderschaft geschreven om de oostjoden te verdedigen tegen de neerbuigende houding en soms zelfs afkeer van de geassimileerde Joden die al langer in het westen woonden. Bijvoorbeeld in Wenen waar de arme oostjoden meestal in de wijk Leopoldstadt terecht waren gekomen. Joseph Roth geeft in zijn boek een indringend beeld van de moeilijke omstandigheden waarin de Joden in de wijk Leopoldstadt moesten leven. Maar, schrijft Joseph Roth, de kinderen van die oostjoden zijn soms al begaafde juristen, artsen, journalisten, toneelspelers. Zo ook Joseph Roth die eerst in Lemberg en later in Wenen is gaan studeren. Bij Joseph Roth zelf is van een neerbuigende houding niets te vinden, laat staan van Joodse zelfhaat.

Juden auf Wanderschaft is onvertaald gebleven en minder bekend dan Hiob. De vorige column over Joseph Roth besloot ik met: zijn hart sloeg jüdisch. Wie Juden auf Wanderschaft heeft gelezen, zal dit moeilijk kunnen tegenspreken. Joseph Roth heeft altijd een Joods hart behouden. Juden auf Wanderschaft is een essay, geen roman. Misschien is daarom dit boek niet opgenomen in de canon van moderne Joodse literatuur waarover ik in mijn eerste column van 16 januari jl. schreef. Ook Hiob, een toch zo warm en echt Joods boek, vinden we niet terug in die lijst van honderd boeken en dat vind ik onbegrijpelijk. Joseph Roth is daarin gelukkig wel met zijn novelle Der Leviathan (1940) vertegenwoordigd.

In de nieuwe biografie van Von Sternburg wordt Joseph Roth een sceptische Jood genoemd. Tja. Er zijn zoveel stromingen binnen het Jodendom dat altijd wel een standpunt te vinden valt waar iemand het niet mee eens is. Honderd Joden honderd meningen. En Joseph Roth had een zekere liefde voor tegendraadsheid.

Von Sternburg geeft als voorbeeld de kijk van Joseph Roth op het zionisme. Daarover was Joseph Roth inderdaad kritisch wat in het verlengde ligt van zijn afwijzing van nationale staten, bevreesd als hij was dat een Joodse staat veel weg zou hebben van de Europese staten van zijn tijd. Hij begrijpt niet, schrijft hij in Juden auf Wanderschaft, dat de Joden een eigen staat willen in een tijd waarin de hele wereld zich aan patriottische waanzin overgeeft. Maar ook Joseph Roth erkent in 1927 al dat Joden een recht hebben op Palestina, niet omdat zij daar oorspronkelijk vandaan komen maar omdat geen ander land hen wil hebben. En tien jaar later noemt Joseph Roth het zionisme wellicht toch noodzakelijk; zelfs hij, de scepticus, noteert Von Sternburg. De catastrofe was nabij. Het gaf Joseph Roth aanleiding een voorwoord te schrijven voor een nieuwe uitgave van Juden auf Wanderschaft waarvan het toen echter niet meer is gekomen. In dat voorwoord merkt Joseph Roth op dat de geassimileerde Duitse Joden het hadden verleerd Joden te zijn, maar, schrijft hij, in deze tijd moeten ze stap voor stap opnieuw hun Joods zijn aanleren. Aan het Jodendom kon men zich niet meer onttrekken. Zelf heeft Joseph Roth dat ook nooit gedaan. Stefan Zweig had gelijk toen hij zich verbijsterd afvroeg waarom een zo Joods mens als Joseph Roth door een katholieke priester was begraven.

Zie voor de biografie van de hand van Wilhelm von Sternburg de eerste column over Joseph Roth van twee weken geleden. DTV (Deutsche Taschenbuch Verlag) heeft een goedkope uitgave van Juden auf Wanderschaft uitgebracht.

Delen |

Reacties

ed taverne

dinsdag 26 januari 2010
een prachtige schets van Roths even indringd boek. Een interessante en prachtig geschreven analyse van Roths 'idealisering?' van de shtetl is ook te vinden in een vroege studie van Claudio Magris Weit von wo. Verlorene Welt des Ostjudentums (Wien: Europaverlag) 1971,

gr ed taverne

Uw reactie:

vul de beveiligings-code in
jan 2017Een laatste column
okt 2016Kafka’s dierentuin
okt 2016De verbanning van de dood
sep 2016De kleine marktplaats Sadagora
sep 2016Irmgard Keun
aug 2016Brody
jul 2016Clarice Lispector
jun 2016Vuurontstekers
mei 2016Itzik Manger uit Czernowitz
apr 2016Tel me bij de amandelen
apr 2016Stadt der Dichter
apr 2016Tsjernivtsi
mrt 2016Langs de zuidelijke Boeg
mrt 2016In de schaduw van een boom
feb 2016Lin Jaldati
feb 2016Winternabijheid
jan 2016Bleib gesund!
dec 20152015
dec 2015Ruiter in de wolken
nov 2015Hommage aan Andreas Burnier
sep 2015'Jij schrijdt in trotse vrijheid'
sep 2015Een handvol sneeuw
aug 2015Schaduwen van het verleden
aug 2015Onze geschiedenis
jul 2015Damals im Romanischen Café
jul 2015Café Grössenwahn, Königin aller Cafés
jun 2015Kurt Löb
mei 2015Van hagedissen en ratten
mei 2015De benoemer en de verzwijger
apr 2015Aghed
feb 2015Asperges en gevulde eieren
jan 2015Op het spoor van Patrick Modiano
jan 2015Terugblik
nov 2014Mooie series
nov 2014Met een boek naar het museum
aug 2014Appie Drielsma (1937-2014)
jul 2014Opzij geschoven en gezwegen
jul 2014Exilliteratuur
jun 2014Kurt Lehmann of ook Konrad Merz
mei 2014Hommage
mei 2014Joseph Roth (1894-1939)
mei 2014Kafka en de Joden uit Galicië
mei 2014Schrijf dat op, Kisch!
apr 2014Kafka augustus 1914
feb 2014Heine, een voorproefje
jan 2014Kafka's raam
jan 2014Arnold Zweig en Hermann Struck
jan 2014Arnold Zweig
dec 2013Mijn lijstje 2013
dec 2013Nogmaals Jacob Israel de Haan
nov 2013Austerlitz
nov 2013W.G. Sebald
okt 2013Freud, Kafka en Wenen
sep 2013Marcel Reich-Ranicki (1920-2013)
sep 2013De beslissing
aug 2013Dan Pagis
aug 2013jewsandwords
aug 2013Voor de wet
jun 2013De groeten van meneer Onhandig (2)
jun 2013De groeten van meneer Onhandig (1)
mei 2013Klassenfoto met Walter Benjamin
mei 2013Amsterdam
apr 2013Treinreis naar Czernowitz
apr 2013Het Odessa van Jabotinsky
mrt 20131913
feb 2013Selma Meerbaum-Eisinger
feb 2013Van majestueuze katten en onmuzikale schrijvers
jan 2013Ravensbrück
jan 2013Milena Jesenská
dec 2012Mijn lijstje 2012
dec 2012Varia
nov 2012Schiller in Barnow
nov 2012De gedaanteverwisseling
nov 2012Joseph Schmidt
okt 2012Rondom Kafka (2)
okt 2012Appelfeld en Kafka
okt 2012Appelfeld en de taal
sep 2012Met Kafka naar de synagoge
sep 2012Rondom Kafka
aug 2012Vriendschap
jul 2012Kalman Polgar
jul 2012Een knipoog naar Max Brod
jun 2012Steinbarg en Manger
jun 2012Josef Burg
jun 2012Klara Blum
mei 2012Mythos Czernowitz
mei 2012De odyssee van Edgar Hilsenrath
mei 2012Nacht in Mogilev-Podolski
apr 2012Sereth
apr 2012Eichmann in Wenen
apr 2012Anna Seghers ontmoet Franz Kafka
mrt 2012Anna Seghers
mrt 2012Netty Reiling
mrt 2012Fallada past zich aan
feb 2012Nico Rost en Hans Fallada
feb 2012Karel van het Reve
feb 2012Kafka, Brenner en Feuchtwanger
jan 2012Holocaust Memorial Day
jan 2012De heerlijkheid van het leven
jan 2012Wassermann, Roth en Nederland
dec 2011De Hoge Raad buigt mee
dec 2011Isaak Babel
dec 2011Gerron
nov 2011Aharon Barak
nov 2011Abraham Mapu
nov 2011Naar Kaunas
okt 2011Briefwisseling Roth en Zweig (2)
okt 2011Briefwisseling Roth en Zweig (1)
okt 2011Rabbi Nachman en Kafka (2)
sep 2011Rabbi Nachman en Kafka (1)
sep 2011Czernowitz 1907
jul 2011Kafka in Berlijn
jul 2011Met Joseph Roth naar Berlijn
jul 2011Joseph Roth in Amsterdam
jun 2011Ik teken het gezicht van de tijd
jun 2011Het Joodse geheugen
jun 2011De memoires van Claude Lanzmann
apr 2011Heinrich Heine in Jeruzalem
apr 2011Jiri Weil houdt van katten
apr 2011Jiri Weil, getuige
apr 2011Laurent Binet, HhhH
mrt 2011Dan Porat, The Boy
mrt 2011De geheugenhut
mrt 2011The Search Committee
mrt 2011De Finklerkwestie
feb 2011Stefan Zweig, Joods schrijver
feb 2011Stefan Zweig, verdreven Europeaan
feb 2011Kisch, der rasende Reporter
jan 2011Verkeerde grootouders
jan 2011Ilse Aichinger en Kafka
jan 2011Perec, een leeservaring
jan 2011Van Kafka naar Perec
dec 2010Kafka, Weltsch en het zionisme (2)
dec 2010Kafka, Weltsch en het zionisme (1)
dec 2010Franz Kafka en Mania Tschissik
nov 2010Franz Kafka en Jizchak Löwy
nov 2010Erich Fried
nov 2010Harry Mulisch is zelf een mens
nov 2010Hannah Arendt en Gershom Scholem (2)
okt 2010Hannah Arendt en Gershom Scholem (1)
okt 2010Alexander Granach: ‘Da geht ein Mensch’
okt 2010Karl Emil Franzos: ‘Der Pojaz’
okt 2010Karl Emil Franzos: Zweigeist
sep 2010Hans Keilson
sep 2010Een intelligent hart
sep 2010Ernst Toller
sep 2010Jakob Wassermann: gebroken moralist
aug 2010Jakob Wassermann: Duitser en Jood
aug 2010Byron en de Joden
jul 2010Rathenau, ein begeisterter Deutscher, ein aufrechter Jude
jul 2010Walther Rathenau: Höre, Israel!
jun 2010Multatuli en de Joden
jun 2010Multatuli en W.A. Paap
jun 2010Herman de Man: Jood onder de boeren
mei 2010Herman de Man: ik ben een Jood
mei 2010Carry van Bruggen: een moedige Jodin
mei 2010Carry van Bruggen: De verlatene
apr 2010Carry van Bruggen: Seideravond
apr 2010Izak de Haan
apr 2010Carry van Bruggen
apr 2010Franz Baermann Steiner: Gebet im Garten
mrt 2010Franz Baermann Steiner: Praag, Jeruzalem, Oxford
mrt 2010Assaf Gavron
mrt 2010Celan en Bachmann (2)
mrt 2010Celan en Bachmann (1)
feb 2010Georg Hermann, een beschaafde Duitse Jood
feb 2010Heinz Liepmann bestraft
feb 2010Tussen orthodoxie en assimilatie
jan 2010Soma Morgenstern in de vergeethoek
jan 2010Hooligan in Roemenië
jan 2010Nogmaals Feuchtwanger
jan 2010Het succes van Feuchtwanger
dec 2009Paul Hellmann, medeaanklager
dec 2009Lezen over Auschwitz
nov 2009Ernst Weiss
nov 2009Bruno Schulz
nov 2009De zwarte zwaan van Israël
okt 2009Kafka en Else Lasker-Schüler
okt 2009Rahel Varnhagen
okt 2009Jacob Israël de Haan
okt 2009Noem het slaap
okt 2009Ongemakkelijk
sep 2009Bernard Malamud
sep 2009Leo Perutz
sep 2009De kant van Jeanne Weil
sep 2009De familie Pringsheim
aug 2009Simone Veil
aug 2009Grete Weil
jun 2009Heinrich Heine
jun 2009Ferrara
mei 2009Imre Kertész
mei 2009Aharon Appelfeld
mei 2009Joseph Roth (2)
apr 2009Joseph Roth (1)
apr 2009Zoektochten
mrt 2009Tegen het vergeten
mrt 2009Jeruzalem stond om ons heen
mrt 2009Berditsjev
mrt 2009Engführung
feb 2009Het lezen van Celan
feb 2009Moederland woord
feb 2009Abraham Sonne
feb 2009Canetti en het jodendom
jan 2009Dora Diamant
jan 2009Kafka en het zionisme
jan 2009Canon