sluiten
×
Mogen wij u om een kleine bijdrage vragen om het werk van Crescas blijvend mogelijk te maken? Alle content op deze website is vrij toegankelijk: de wekelijkse columns, video’s, geluidsbestanden, artikelen, etc. Dat willen wij graag zo houden. U kunt ons daarbij helpen met een kleine, vrijwillige bijdrage. Ieder bedrag is welkom. Met de groene knop hiernaast is dat zó geregeld. Dankuwel.
inloggen
×

Mijn Crescas

Inloggen met gebruikersnaam & wachtwoord






Zonder wachtwoord snel inloggen?

Columns

Weblogs disclaimer

Leo Frijda

Van 2009 tot en met 2016 schreef Leo Frijda literaire columns voor Crescas. Najaar 2011 publiceerde Amphora Books een deel van zijn columns onder de titel ''Het jodendom laat je niet los''. Eveneens bij Amphora Books verscheen begin 2015 ''Op het balkon van de elektrische tram'', een verzameling door hem geschreven opstellen over en rondom Franz Kafka.

vrijdag 29 januari 2010

Van Soma Morgenstern kende ik alleen Joseph Roths Flucht und Ende (1), zijn mooie boek met herinneringen aan Joseph Roth. Vorig jaar zomer kocht ik in Amsterdam op de uitmarkt voor een ramsjbedrag Idylle in ballingschap, een roman van Soma Morgenstern, in 2007 uitgegeven door Uitgeverij IJzer. Op de achterflap staat dat Morgenstern in Europa ‘in de vergeethoek’ was geraakt maar dat zijn boeken nu met groot succes opnieuw worden uitgegeven. Idylle in ballingschap is het tweede deel van een romantrilogie met de verzamelnaam Funken im Abgrund. Treurig is dat niets daarvan is vermeld in het boek van Uitgeverij IJzer.

Met de vertaling van Funken im Abgrund was al eerder een begin gemaakt. In 2001 heeft de Arbeiderspers het eerste deel, De zoon van de verloren zoon, uitgegeven. Op de achterflap van die uitgave staat gelukkig wel dat het gaat om het eerste deel ‘van een omvangrijke trilogie Funken im Abgrund’. Ook De zoon van de verloren zoon wordt aangeprezen als ‘de herontdekking van een vergeten meesterstuk’, ‘een lang vergeten roman over de verdwenen Joodse wereld’. De Arbeiderspers heeft het helaas bij dat eerste deel gelaten. Alles bij elkaar dus een weinig geslaagde introductie van de romans van Soma Morgenstern in Nederland. Zijn romantrilogie verdient ook in Nederland een behoorlijke uitgave. En dat geldt temeer als je weet hoe moeizaam en met veel vertraging de oorspronkelijke uitgave van Funken im Abgrund tot stand is gekomen.

Soma Morgenstern is in 1890 als Salomon Morgenstern in Galicië (Budzanow) geboren (2). Voor zijn verdere leven en voor zijn romantrilogie (3) is bepalend dat Morgenstern streng orthodox is opgevoed maar toch alle ruimte kreeg om zich te ontplooien. Morgenstern heeft daarom nooit de behoefte gevoeld zich tegen de orthodoxie af te zetten en altijd een sterke Joodse identiteit behouden. In 1914 gaat Morgenstern naar Wenen en vanaf 1924 werkt hij als journalist, vooral voor de Frankfurter Zeitung. Als Morgenstern in 1929 in Wenen een conferentie van Agoedat Jisraël bijwoont, inspireert hem dat tot het gaan schrijven van zijn romantrilogie. Morgenstern neemt in 1934 korte tijd en in 1938 definitief de wijk naar Parijs. Daar haalt de oorlog hem in. Zijn ervaringen in verschillende interneringskampen in Frankrijk en zijn vlucht van Marseille naar Casablanca heeft Morgenstern later in de roman Flucht in Frankreich verwerkt. Via Lissabon weet Morgenstern New York te bereiken waar hij tot zijn dood is blijven wonen.

Ook Joseph Roth was in Galicië geboren en zij kenden elkaar al heel lang toen Morgenstern in 1934 voor korte tijd naar Parijs moest uitwijken. Morgenstern logeerde die maanden in Hotel Foyot, waar ook Roth verbleef. Toen Morgenstern in 1938 Wenen voorgoed verliet, logeerde hij weer enige tijd in hetzelfde hotel als Roth, nu in Hotel de la Poste. Beide hotels lagen aan de Rue de Tournon met een gelijknamig café. Er is een foto (4) waarop Roth en Morgenstern samen in dat café zitten.

In 1934 had Morgenstern De zoon van de verloren zoon, het eerste deel van zijn romantrilogie, grotendeels al geschreven. Roth zei daarover tegen Morgenstern:

Du musst trachten, mit dem Buch schnell zu Ende zu kommen. Wir haben unsere Welt verloren. Ich bin in etwas besserer Lage als du, denn meine Bücher haben schon meinen Namen im Ausland bekannt gemacht. Das wird mir nicht viel helfen. Aber wie man in Wien sagt: besser wie gornix. Du, Soma, kommst schon fast zu spät. Wie soll sich einer, der jetzt deutsch schreibt, im Ausland als Flüchtling einen Namen machen?

Morgenstern heeft zijn boek in Parijs afgemaakt en het manuscript aan Roth laten lezen. Roth vond het ein Meisterwerk. Maar, zo voegde hij daaraan toe:

Die Juden in deinem Roman sinds so echt, dass der Leser von ihnen so abrücken wird wie die Judenfeinde und auch die assimilierten Juden es in der Trambahn tun, wenn ein echter Jude einsteigt. In meinen Büchern übersetze ich die Juden für den Leser. Du gibst sie im Original. Das ist gut für dich, aber nicht für das Buch auf dem Büchermarkt.

Profetische woorden. Querido vond het boek zu jüdisch om het uit te geven. Weliswaar kon De zoon van de verloren zoon in 1935 toch nog bij Erich Reiss Verlag verschijnen maar die Berlijnse uitgever mocht dit boek in Duitsland alleen aan Joden verkopen. Het vond zeker enige weerklank, vooral bij andere schrijvers (Stefan Zweig, Herman Hesse), maar raakte in de omstandigheden van die tijd ook spoedig weer in vergetelheid.

Nadat Morgenstern in 1934 in Wenen was teruggekeerd, begint hij aan deel twee, Idylle in ballingschap, dat al af was toen hij in 1938 Oostenrijk voorgoed moest verlaten maar dat hij daarna in Parijs heeft omgewerkt. Morgenstern begint dan ook aan deel drie: Das Vermächtnis des verlorenen Sohnes. Door zijn internering en vlucht uit Frankrijk gaat een groot deel van zijn manuscripten verloren. Hij moet het nodige reconstrueren en pas in 1943, hij is dan al in Amerika, kan hij de romantrilogie voltooien. In Engelse vertaling komen de drie romans achtereenvolgens in 1946, in 1947 en in 1950 op de markt. Een ingekorte Duitse uitgave van deel drie wordt in 1963 in een kleine oplage gedrukt met als titel Der verlorene Sohn. Eerst in 1996, dus meer dan vijftig jaar later, verschijnen zijn drie romans in het Duits, de taal waarin zij oorspronkelijk zijn geschreven (5). Met veel succes (6). Morgenstern, bij zijn overlijden in 1976 een nagenoeg vergeten schrijver, heeft dat niet meer mogen meemaken.

Funken im Abgrund is inderdaad ein Meisterwerk. Waarom? Daarover een volgende keer meer.




(1) Bij Kiepenheuer & Witsch, Köln, in 2008 uitgegeven als Kiwi Paperback. De Duitse citaten zijn uit Joseph Roths Flucht und Ende.
(2) Raphaela Kitzmantel, Eine Überfülle an Gegenwart, Soma Morgenstern Biografie, Czernin Verlag, Wien, 2005.
(3) Gabriela Wittwer, Zwischen Orthodoxie und Assimilation, Jüdischer Identitätsdiskurs in Soma Morgensterns Romantrilogie “Funken im Abgrund”, Tectum Verlag, Marburg, 2008.
(4) Afgedrukt met toestemming van Kiepenheuer & Witsch.
(5) Als onderdeel van het verzameld werk van Morgenstern dat Dietrich zu Klampen Verlag, Lüneburg, heeft uitgebracht.
(6) Aufbau Verlag, Berlin, heeft daarna de drie romans als Taschenbuch uitgegeven (in een cassette).

Delen |

Reacties

Irma Dakman

donderdag 6 december 2012
Ik kwam 'De zoon van de verloren zoon' van de week tegen op een 2e handsmarkt waar ik toevalig verzeild was geraakt. Een parel in een hooiberg! (Zwijnen&speld daargelaten.)
Nu denk ik dat ook het raadsel is opgelost waarom ik uit de openbare bieb ooit alleen maar het 1e deel heb kunnen lenen. Ik ben iemand die alleen boeken 2e hands koopt om ze later weer door te kunnen geven. Mijn huis wordt anders te klein. Maar dit zal ik moeten houden, vrees ik.
irmadakman.com

paul christiaan

vrijdag 2 oktober 2015
van de drie delen is deel drie mij het dierbaarst...in deel 1 is de verhouding tussen werwel en jankel schitterend getekend maar vind ik alfred nog te houterig, te onecht...in deel 2 komt alfred pas echt tot leven en is de progrom aan het slot hartverscheurend, in deel 3 is de auteur de meester die de eerste twee delen al aankondigen en krijgt het verhaal een diepte die zeldzaam is in de literatuur

Leo Frijda

woensdag 7 oktober 2015
In de hierna verschenen column van een week later heb ik de drie delen kort besproken en ook geschreven dat in deel één Alfred niet goed uit de verf komt. De apotheose van deel 3 bevalt ook mij goed. Dank verder voor deze reactie!

Uw reactie:

vul de beveiligings-code in
jan 2017Een laatste column
okt 2016Kafka’s dierentuin
okt 2016De verbanning van de dood
sep 2016De kleine marktplaats Sadagora
sep 2016Irmgard Keun
aug 2016Brody
jul 2016Clarice Lispector
jun 2016Vuurontstekers
mei 2016Itzik Manger uit Czernowitz
apr 2016Tel me bij de amandelen
apr 2016Stadt der Dichter
apr 2016Tsjernivtsi
mrt 2016Langs de zuidelijke Boeg
mrt 2016In de schaduw van een boom
feb 2016Lin Jaldati
feb 2016Winternabijheid
jan 2016Bleib gesund!
dec 20152015
dec 2015Ruiter in de wolken
nov 2015Hommage aan Andreas Burnier
sep 2015'Jij schrijdt in trotse vrijheid'
sep 2015Een handvol sneeuw
aug 2015Schaduwen van het verleden
aug 2015Onze geschiedenis
jul 2015Damals im Romanischen Café
jul 2015Café Grössenwahn, Königin aller Cafés
jun 2015Kurt Löb
mei 2015Van hagedissen en ratten
mei 2015De benoemer en de verzwijger
apr 2015Aghed
feb 2015Asperges en gevulde eieren
jan 2015Op het spoor van Patrick Modiano
jan 2015Terugblik
nov 2014Mooie series
nov 2014Met een boek naar het museum
aug 2014Appie Drielsma (1937-2014)
jul 2014Opzij geschoven en gezwegen
jul 2014Exilliteratuur
jun 2014Kurt Lehmann of ook Konrad Merz
mei 2014Hommage
mei 2014Joseph Roth (1894-1939)
mei 2014Kafka en de Joden uit Galicië
mei 2014Schrijf dat op, Kisch!
apr 2014Kafka augustus 1914
feb 2014Heine, een voorproefje
jan 2014Kafka's raam
jan 2014Arnold Zweig en Hermann Struck
jan 2014Arnold Zweig
dec 2013Mijn lijstje 2013
dec 2013Nogmaals Jacob Israel de Haan
nov 2013Austerlitz
nov 2013W.G. Sebald
okt 2013Freud, Kafka en Wenen
sep 2013Marcel Reich-Ranicki (1920-2013)
sep 2013De beslissing
aug 2013Dan Pagis
aug 2013jewsandwords
aug 2013Voor de wet
jun 2013De groeten van meneer Onhandig (2)
jun 2013De groeten van meneer Onhandig (1)
mei 2013Klassenfoto met Walter Benjamin
mei 2013Amsterdam
apr 2013Treinreis naar Czernowitz
apr 2013Het Odessa van Jabotinsky
mrt 20131913
feb 2013Selma Meerbaum-Eisinger
feb 2013Van majestueuze katten en onmuzikale schrijvers
jan 2013Ravensbrück
jan 2013Milena Jesenská
dec 2012Mijn lijstje 2012
dec 2012Varia
nov 2012Schiller in Barnow
nov 2012De gedaanteverwisseling
nov 2012Joseph Schmidt
okt 2012Rondom Kafka (2)
okt 2012Appelfeld en Kafka
okt 2012Appelfeld en de taal
sep 2012Met Kafka naar de synagoge
sep 2012Rondom Kafka
aug 2012Vriendschap
jul 2012Kalman Polgar
jul 2012Een knipoog naar Max Brod
jun 2012Steinbarg en Manger
jun 2012Josef Burg
jun 2012Klara Blum
mei 2012Mythos Czernowitz
mei 2012De odyssee van Edgar Hilsenrath
mei 2012Nacht in Mogilev-Podolski
apr 2012Sereth
apr 2012Eichmann in Wenen
apr 2012Anna Seghers ontmoet Franz Kafka
mrt 2012Anna Seghers
mrt 2012Netty Reiling
mrt 2012Fallada past zich aan
feb 2012Nico Rost en Hans Fallada
feb 2012Karel van het Reve
feb 2012Kafka, Brenner en Feuchtwanger
jan 2012Holocaust Memorial Day
jan 2012De heerlijkheid van het leven
jan 2012Wassermann, Roth en Nederland
dec 2011De Hoge Raad buigt mee
dec 2011Isaak Babel
dec 2011Gerron
nov 2011Aharon Barak
nov 2011Abraham Mapu
nov 2011Naar Kaunas
okt 2011Briefwisseling Roth en Zweig (2)
okt 2011Briefwisseling Roth en Zweig (1)
okt 2011Rabbi Nachman en Kafka (2)
sep 2011Rabbi Nachman en Kafka (1)
sep 2011Czernowitz 1907
jul 2011Kafka in Berlijn
jul 2011Met Joseph Roth naar Berlijn
jul 2011Joseph Roth in Amsterdam
jun 2011Ik teken het gezicht van de tijd
jun 2011Het Joodse geheugen
jun 2011De memoires van Claude Lanzmann
apr 2011Heinrich Heine in Jeruzalem
apr 2011Jiri Weil houdt van katten
apr 2011Jiri Weil, getuige
apr 2011Laurent Binet, HhhH
mrt 2011Dan Porat, The Boy
mrt 2011De geheugenhut
mrt 2011The Search Committee
mrt 2011De Finklerkwestie
feb 2011Stefan Zweig, Joods schrijver
feb 2011Stefan Zweig, verdreven Europeaan
feb 2011Kisch, der rasende Reporter
jan 2011Verkeerde grootouders
jan 2011Ilse Aichinger en Kafka
jan 2011Perec, een leeservaring
jan 2011Van Kafka naar Perec
dec 2010Kafka, Weltsch en het zionisme (2)
dec 2010Kafka, Weltsch en het zionisme (1)
dec 2010Franz Kafka en Mania Tschissik
nov 2010Franz Kafka en Jizchak Löwy
nov 2010Erich Fried
nov 2010Harry Mulisch is zelf een mens
nov 2010Hannah Arendt en Gershom Scholem (2)
okt 2010Hannah Arendt en Gershom Scholem (1)
okt 2010Alexander Granach: ‘Da geht ein Mensch’
okt 2010Karl Emil Franzos: ‘Der Pojaz’
okt 2010Karl Emil Franzos: Zweigeist
sep 2010Hans Keilson
sep 2010Een intelligent hart
sep 2010Ernst Toller
sep 2010Jakob Wassermann: gebroken moralist
aug 2010Jakob Wassermann: Duitser en Jood
aug 2010Byron en de Joden
jul 2010Rathenau, ein begeisterter Deutscher, ein aufrechter Jude
jul 2010Walther Rathenau: Höre, Israel!
jun 2010Multatuli en de Joden
jun 2010Multatuli en W.A. Paap
jun 2010Herman de Man: Jood onder de boeren
mei 2010Herman de Man: ik ben een Jood
mei 2010Carry van Bruggen: een moedige Jodin
mei 2010Carry van Bruggen: De verlatene
apr 2010Carry van Bruggen: Seideravond
apr 2010Izak de Haan
apr 2010Carry van Bruggen
apr 2010Franz Baermann Steiner: Gebet im Garten
mrt 2010Franz Baermann Steiner: Praag, Jeruzalem, Oxford
mrt 2010Assaf Gavron
mrt 2010Celan en Bachmann (2)
mrt 2010Celan en Bachmann (1)
feb 2010Georg Hermann, een beschaafde Duitse Jood
feb 2010Heinz Liepmann bestraft
feb 2010Tussen orthodoxie en assimilatie
jan 2010Soma Morgenstern in de vergeethoek
jan 2010Hooligan in Roemenië
jan 2010Nogmaals Feuchtwanger
jan 2010Het succes van Feuchtwanger
dec 2009Paul Hellmann, medeaanklager
dec 2009Lezen over Auschwitz
nov 2009Ernst Weiss
nov 2009Bruno Schulz
nov 2009De zwarte zwaan van Israël
okt 2009Kafka en Else Lasker-Schüler
okt 2009Rahel Varnhagen
okt 2009Jacob Israël de Haan
okt 2009Noem het slaap
okt 2009Ongemakkelijk
sep 2009Bernard Malamud
sep 2009Leo Perutz
sep 2009De kant van Jeanne Weil
sep 2009De familie Pringsheim
aug 2009Simone Veil
aug 2009Grete Weil
jun 2009Heinrich Heine
jun 2009Ferrara
mei 2009Imre Kertész
mei 2009Aharon Appelfeld
mei 2009Joseph Roth (2)
apr 2009Joseph Roth (1)
apr 2009Zoektochten
mrt 2009Tegen het vergeten
mrt 2009Jeruzalem stond om ons heen
mrt 2009Berditsjev
mrt 2009Engführung
feb 2009Het lezen van Celan
feb 2009Moederland woord
feb 2009Abraham Sonne
feb 2009Canetti en het jodendom
jan 2009Dora Diamant
jan 2009Kafka en het zionisme
jan 2009Canon