sluiten
×
Mogen wij u om een kleine bijdrage vragen om het werk van Crescas blijvend mogelijk te maken? Alle content op deze website is vrij toegankelijk: de wekelijkse columns, video’s, geluidsbestanden, artikelen, etc. Dat willen wij graag zo houden. U kunt ons daarbij helpen met een kleine, vrijwillige bijdrage. Ieder bedrag is welkom. Met de groene knop hiernaast is dat zó geregeld. Dankuwel.
inloggen
×

Mijn Crescas

Inloggen met gebruikersnaam & wachtwoord






Zonder wachtwoord snel inloggen?

Columns

Weblogs disclaimer

Leo Frijda

Van 2009 tot en met 2016 schreef Leo Frijda literaire columns voor Crescas. Najaar 2011 publiceerde Amphora Books een deel van zijn columns onder de titel ''Het jodendom laat je niet los''. Eveneens bij Amphora Books verscheen begin 2015 ''Op het balkon van de elektrische tram'', een verzameling door hem geschreven opstellen over en rondom Franz Kafka.

vrijdag 8 februari 2013

Joseph Roth moet in Parijs ook wel eens het café Le Select aan de Boulevard Montparnasse hebben bezocht, want hij gebruikte briefpapier van dat café voor zijn brief aan Stefan Zweig van 31 december 1937. Lieber Freund, die alte Freundschaft besteht, begint Roth die brief aan Zweig.

Over de vriendschap tussen Roth en Zweig wil ik het pas 5 maart aanstaande tijdens mijn lezing voor Crescas hebben. Nu gaat het me om het café Le Select, één van de mooiste cafés van Parijs waar wij graag komen. Daar resideert de vermaarde cafékat Mickey. Zelden heb ik een meer majestueuze en stoïcijnse kat gezien. Mickey laat het minzaam toe dat cafébezoekers hem aanhalen en kunstenaars hem vereeuwigen. Zijn portret is al bij leven aan de muur van het café gehangen.


Mickey in Café Le Select
© Beatrice Szapiro

Mijn vriend Sam, eens een speelse kat, is op zijn oude dag bijna even majestueus en stoïcijns als Mickey. Dat komt hem goed van pas in zijn relatie tot de jonge hond, Tess, die intussen ook haar intree heeft gemaakt. Hebben wij nog moeite om Tess bij te brengen wie het voor het zeggen heeft, Sam weet van nature duidelijk te maken dat hij in de rangorde veel hoger staat dan Tess. Hond en kat accepteren elkaar en dat is alleen maar anders als Tess een speelse bui heeft. De eerste keer dat Tess zich aan te wild gedrag te buiten ging, heeft Sam haar met zijn nagels van achteren een flinke tik op de kont gegeven. Sindsdien hoeft hij slechts zijn poot op te tillen om Tess duidelijk te maken dat hij van dit, in zijn ogen overdreven, gedrag niet gediend is.

Deze wat persoonlijke aanloop brengt me opnieuw bij Milena Jesenská. Na mijn column over Ravensbrück, het boek van Sem-Sandberg, bedacht ik me ineens dat ik de kat van dochter Honza had gemist. Maar die kat staat wel degelijk in het boek van Sem-Sandberg. Als Milena 11 november 1939 gevangen is genomen, gaat Honza met haar kat naar het adres dat Milena haar van te voren had opgegeven. Honza is Jana Černá die in Kafka’s Milena heeft opgeschreven wat zij zich nog van haar moeder herinnert. Zij vertelt dat zij een kat had gevonden en van haar moeder mocht houden. It was allways I who used to keep cats. Now I’m old and you’re grown up, it’s your turn to have a kitten …, moet Milena haar hebben gezegd. Ook Jana Černá schrijft dat zij haar kat 11 november 1939 meeneemt naar het door Milena opgegeven adres van Fredy Mayer en zo is het dus in het boek van Sem-Sandberg terecht gekomen.

Er is echter nog een verhaal over de kat van Honza. Het staat in het boek van Margarete Buber-Neumann, Milena, de vriendin van Kafka, vertaald door Rachel Klein. Dat verhaal neem ik hier over. Om de kat te eren. Het speelt, zo begrijp ik, ten huize van de familie Mayer na de arrestatie van Milena.

Bij één gebeurtenis verwierf de kater (…) het respect van de hele familie. Dat gebeurde toen de Gestapo in de woning verscheen om Fredy Mayer te arresteren. Drie mannen woelden kasten en boekenplanken om toen plotseling uit een donkere hoek de grote kater in een gewaagde boog een Gestapoman van achteren op de schouder sprong en zijn nagels door het uniform heen sloeg. De heer van de geheime politie schrok zich dood en raakte geheel van streek. De huiszoeking werd onmiddellijk afgebroken.

Helaas werd Fredy Mayer niettemin zonder verdere formaliteiten naar de gevangenis afgevoerd.

Dan iets geheel anders, namelijk de muzikaliteit, of liever het gebrek aan muzikaliteit, van Joseph Roth en Franz Kafka.

Ich bin völlig unmusikalisch. Aber die Vögel hör ich gern singen, moet Joseph Roth tegen Soma Morgenstern hebben gezegd. Maar Morgenstern, net als Stefan Zweig een vriend van Roth, geloofde niet dat een zo gevoelig mens als Roth niet muzikaal zou zijn. Ik hield hem voor, schrijft Morgenstern in Joseph Roths Flucht und Ende, dat er maar weinig mensen zijn die honderd procent onmuzikaal zijn: Meistens behaupten das sogar sehr musikalische Menschen, die keine musikalische Bildung haben und demzufolge ein ernstes Werk der klassischen Musik nicht verstehen. Joseph Roth hield echter vol dass er musikalisch ungebildet sei und kein Interesse für Musik habe.

Ook Franz Kafka vond zichzelf onmuzikaal. Op 13 december 1912 vermeldt hij in zijn dagboek dat hij naar een concert van Brahms is gegaan en schrijft hij (in de vertaling van Nini Brunt): Het essentiële van mijn onmuzikaliteit is, dat ik muziek niet in haar geheel genieten kan, alleen zo nu en dan heeft ze een effect op mij en hoe zelden is dat effect muzikaal. Ook in één van zijn brieven aan Milena Jesenská schrijft Kafka: weisst Du eigentlich, dass ich vollständig, in einer meiner Erfahrung nach überhaupt sonst nicht vorkommenden Vollständigkeit unmusikalisch bin.

Net als bij Joseph Roth wordt het gebrek aan muzikaliteit bij Kafka genuanceerd door een vriend, die hem goed heeft gekend. In zijn biografie van Kafka schrijft Max Brod dass Kafka, wie zum Ausgleich für die besondere Gabe seiner musikalischen Sprachkunst, der eigentlichen Musikbegabung ermangelte. En dan volgt een interessante toevoeging van Brod:

Ich habe es öfters beobachtet, dass manche Autoren, deren Verse oder Prosa alle Zeichen guter Musik tragen, ihre musikalische Kraft gleichsam in der Sprache ausgeben, so dass für das Tonreich keine spezifische Eignung mehr übrigbleibt. Kafka spielte kein Instrument. Einmal sagte er mir, er könne die ‘Lustige Witwe’ nicht von ‘Tristan’ unterscheiden. Daran stimmt jedenfalls so viel, dass er sich um Kennenlernen hoher Musik nie sehr bemüht hat. Aber ein natürliches Gefühl für Rhythmus und Melos fehlte nicht.

Over de muzikaliteit van Roth en Kafka zeggen Morgenstern en Brod in wezen hetzelfde. Roth en Kafka beweren wel onmuzikaal te zijn maar dat komt alleen omdat zij hun muzikaliteit niet hebben ontwikkeld en voorrang hebben gegeven aan hun literair talent.

Iedereen is muzikaal luidt zelfs de titel van het boek van mijn buurtgenoot Henkjan Honing, de Amsterdamse hoogleraar muziekcognitie. Honing zal, zo vermoed ik, Brod bijvallen. Ik kreeg dat boek van hem cadeau en het begint, tot mijn geruststelling, als volgt:

Als je met mensen praat over muzikaliteit, krijg je vaak reacties in de trant van: ‘O, maar ik ben helemaal niet muzikaal, hoor.’ Of: ‘Ik kan absoluut geen toon houden.’ Vraag je even door, dan blijkt echter dat de meesten een kast vol cd’s hebben en dat ze vaak, en met veel plezier, naar muziek luisteren.

Noot:
Luc De Cloedt, lezer van deze columns, wees mij erop dat april aanstaande bij Uitgeverij Voetnoot in de serie Moldaviet negen door Irma Pieper vertaalde columns van Milena Jesenská verschijnen onder de titel De Weg naar eenvoud.

Delen |

Uw reactie:

vul de beveiligings-code in
jan 2017Een laatste column
okt 2016Kafka’s dierentuin
okt 2016De verbanning van de dood
sep 2016De kleine marktplaats Sadagora
sep 2016Irmgard Keun
aug 2016Brody
jul 2016Clarice Lispector
jun 2016Vuurontstekers
mei 2016Itzik Manger uit Czernowitz
apr 2016Tel me bij de amandelen
apr 2016Stadt der Dichter
apr 2016Tsjernivtsi
mrt 2016Langs de zuidelijke Boeg
mrt 2016In de schaduw van een boom
feb 2016Lin Jaldati
feb 2016Winternabijheid
jan 2016Bleib gesund!
dec 20152015
dec 2015Ruiter in de wolken
nov 2015Hommage aan Andreas Burnier
sep 2015'Jij schrijdt in trotse vrijheid'
sep 2015Een handvol sneeuw
aug 2015Schaduwen van het verleden
aug 2015Onze geschiedenis
jul 2015Damals im Romanischen Café
jul 2015Café Grössenwahn, Königin aller Cafés
jun 2015Kurt Löb
mei 2015Van hagedissen en ratten
mei 2015De benoemer en de verzwijger
apr 2015Aghed
feb 2015Asperges en gevulde eieren
jan 2015Op het spoor van Patrick Modiano
jan 2015Terugblik
nov 2014Mooie series
nov 2014Met een boek naar het museum
aug 2014Appie Drielsma (1937-2014)
jul 2014Opzij geschoven en gezwegen
jul 2014Exilliteratuur
jun 2014Kurt Lehmann of ook Konrad Merz
mei 2014Hommage
mei 2014Joseph Roth (1894-1939)
mei 2014Kafka en de Joden uit Galicië
mei 2014Schrijf dat op, Kisch!
apr 2014Kafka augustus 1914
feb 2014Heine, een voorproefje
jan 2014Kafka's raam
jan 2014Arnold Zweig en Hermann Struck
jan 2014Arnold Zweig
dec 2013Mijn lijstje 2013
dec 2013Nogmaals Jacob Israel de Haan
nov 2013Austerlitz
nov 2013W.G. Sebald
okt 2013Freud, Kafka en Wenen
sep 2013Marcel Reich-Ranicki (1920-2013)
sep 2013De beslissing
aug 2013Dan Pagis
aug 2013jewsandwords
aug 2013Voor de wet
jun 2013De groeten van meneer Onhandig (2)
jun 2013De groeten van meneer Onhandig (1)
mei 2013Klassenfoto met Walter Benjamin
mei 2013Amsterdam
apr 2013Treinreis naar Czernowitz
apr 2013Het Odessa van Jabotinsky
mrt 20131913
feb 2013Selma Meerbaum-Eisinger
feb 2013Van majestueuze katten en onmuzikale schrijvers
jan 2013Ravensbrück
jan 2013Milena Jesenská
dec 2012Mijn lijstje 2012
dec 2012Varia
nov 2012Schiller in Barnow
nov 2012De gedaanteverwisseling
nov 2012Joseph Schmidt
okt 2012Rondom Kafka (2)
okt 2012Appelfeld en Kafka
okt 2012Appelfeld en de taal
sep 2012Met Kafka naar de synagoge
sep 2012Rondom Kafka
aug 2012Vriendschap
jul 2012Kalman Polgar
jul 2012Een knipoog naar Max Brod
jun 2012Steinbarg en Manger
jun 2012Josef Burg
jun 2012Klara Blum
mei 2012Mythos Czernowitz
mei 2012De odyssee van Edgar Hilsenrath
mei 2012Nacht in Mogilev-Podolski
apr 2012Sereth
apr 2012Eichmann in Wenen
apr 2012Anna Seghers ontmoet Franz Kafka
mrt 2012Anna Seghers
mrt 2012Netty Reiling
mrt 2012Fallada past zich aan
feb 2012Nico Rost en Hans Fallada
feb 2012Karel van het Reve
feb 2012Kafka, Brenner en Feuchtwanger
jan 2012Holocaust Memorial Day
jan 2012De heerlijkheid van het leven
jan 2012Wassermann, Roth en Nederland
dec 2011De Hoge Raad buigt mee
dec 2011Isaak Babel
dec 2011Gerron
nov 2011Aharon Barak
nov 2011Abraham Mapu
nov 2011Naar Kaunas
okt 2011Briefwisseling Roth en Zweig (2)
okt 2011Briefwisseling Roth en Zweig (1)
okt 2011Rabbi Nachman en Kafka (2)
sep 2011Rabbi Nachman en Kafka (1)
sep 2011Czernowitz 1907
jul 2011Kafka in Berlijn
jul 2011Met Joseph Roth naar Berlijn
jul 2011Joseph Roth in Amsterdam
jun 2011Ik teken het gezicht van de tijd
jun 2011Het Joodse geheugen
jun 2011De memoires van Claude Lanzmann
apr 2011Heinrich Heine in Jeruzalem
apr 2011Jiri Weil houdt van katten
apr 2011Jiri Weil, getuige
apr 2011Laurent Binet, HhhH
mrt 2011Dan Porat, The Boy
mrt 2011De geheugenhut
mrt 2011The Search Committee
mrt 2011De Finklerkwestie
feb 2011Stefan Zweig, Joods schrijver
feb 2011Stefan Zweig, verdreven Europeaan
feb 2011Kisch, der rasende Reporter
jan 2011Verkeerde grootouders
jan 2011Ilse Aichinger en Kafka
jan 2011Perec, een leeservaring
jan 2011Van Kafka naar Perec
dec 2010Kafka, Weltsch en het zionisme (2)
dec 2010Kafka, Weltsch en het zionisme (1)
dec 2010Franz Kafka en Mania Tschissik
nov 2010Franz Kafka en Jizchak Löwy
nov 2010Erich Fried
nov 2010Harry Mulisch is zelf een mens
nov 2010Hannah Arendt en Gershom Scholem (2)
okt 2010Hannah Arendt en Gershom Scholem (1)
okt 2010Alexander Granach: ‘Da geht ein Mensch’
okt 2010Karl Emil Franzos: ‘Der Pojaz’
okt 2010Karl Emil Franzos: Zweigeist
sep 2010Hans Keilson
sep 2010Een intelligent hart
sep 2010Ernst Toller
sep 2010Jakob Wassermann: gebroken moralist
aug 2010Jakob Wassermann: Duitser en Jood
aug 2010Byron en de Joden
jul 2010Rathenau, ein begeisterter Deutscher, ein aufrechter Jude
jul 2010Walther Rathenau: Höre, Israel!
jun 2010Multatuli en de Joden
jun 2010Multatuli en W.A. Paap
jun 2010Herman de Man: Jood onder de boeren
mei 2010Herman de Man: ik ben een Jood
mei 2010Carry van Bruggen: een moedige Jodin
mei 2010Carry van Bruggen: De verlatene
apr 2010Carry van Bruggen: Seideravond
apr 2010Izak de Haan
apr 2010Carry van Bruggen
apr 2010Franz Baermann Steiner: Gebet im Garten
mrt 2010Franz Baermann Steiner: Praag, Jeruzalem, Oxford
mrt 2010Assaf Gavron
mrt 2010Celan en Bachmann (2)
mrt 2010Celan en Bachmann (1)
feb 2010Georg Hermann, een beschaafde Duitse Jood
feb 2010Heinz Liepmann bestraft
feb 2010Tussen orthodoxie en assimilatie
jan 2010Soma Morgenstern in de vergeethoek
jan 2010Hooligan in Roemenië
jan 2010Nogmaals Feuchtwanger
jan 2010Het succes van Feuchtwanger
dec 2009Paul Hellmann, medeaanklager
dec 2009Lezen over Auschwitz
nov 2009Ernst Weiss
nov 2009Bruno Schulz
nov 2009De zwarte zwaan van Israël
okt 2009Kafka en Else Lasker-Schüler
okt 2009Rahel Varnhagen
okt 2009Jacob Israël de Haan
okt 2009Noem het slaap
okt 2009Ongemakkelijk
sep 2009Bernard Malamud
sep 2009Leo Perutz
sep 2009De kant van Jeanne Weil
sep 2009De familie Pringsheim
aug 2009Simone Veil
aug 2009Grete Weil
jun 2009Heinrich Heine
jun 2009Ferrara
mei 2009Imre Kertész
mei 2009Aharon Appelfeld
mei 2009Joseph Roth (2)
apr 2009Joseph Roth (1)
apr 2009Zoektochten
mrt 2009Tegen het vergeten
mrt 2009Jeruzalem stond om ons heen
mrt 2009Berditsjev
mrt 2009Engführung
feb 2009Het lezen van Celan
feb 2009Moederland woord
feb 2009Abraham Sonne
feb 2009Canetti en het jodendom
jan 2009Dora Diamant
jan 2009Kafka en het zionisme
jan 2009Canon