sluiten
×
Mogen wij u om een kleine bijdrage vragen om het werk van Crescas blijvend mogelijk te maken? Alle content op deze website is vrij toegankelijk: de wekelijkse columns, video’s, geluidsbestanden, artikelen, etc. Dat willen wij graag zo houden. U kunt ons daarbij helpen met een kleine, vrijwillige bijdrage. Ieder bedrag is welkom. Met de groene knop hiernaast is dat zó geregeld. Dankuwel.
inloggen
×

Mijn Crescas

Inloggen met gebruikersnaam & wachtwoord






Zonder wachtwoord snel inloggen?

Columns

Weblogs disclaimer

Leo Frijda

Van 2009 tot en met 2016 schreef Leo Frijda literaire columns voor Crescas. Najaar 2011 publiceerde Amphora Books een deel van zijn columns onder de titel ''Het jodendom laat je niet los''. Eveneens bij Amphora Books verscheen begin 2015 ''Op het balkon van de elektrische tram'', een verzameling door hem geschreven opstellen over en rondom Franz Kafka.

vrijdag 31 juli 2015

Onder de titel Der heilige Trinker heeft Géza von Cziffra zijn herinneringen aan Joseph Roth opgeschreven. Von Cziffra heeft Joseph Roth en ook Egon Erwin Kisch in de jaren twintig van de vorige eeuw ontmoet in het Romanische Café in Berlijn dat na het Café des Westens de ontmoetingsplaats werd van schrijvers, beeldende kunstenaars en journalisten. Daar, schrijft Canetti in De fakkel in het oor, kwam een ieder die zichzelf wilde manifesteren en dat was iets waar niemand zich aan onttrok.

Het Romanische Café, veel groter dan het Café des Westens, lag vlakbij de Kaiser-Wilhem-Gedächtniskirche, op de hoek van de Tauentzienstrasse en de Budapester Strasse. Er was een kleinere ruimte, het ‘Bassin für Schwimmer’, waar de prominenten hun vaste plek hadden, en een grotere ruimte, het ‘Bassin für Nichtschwimmer’, waar men moest gaan zitten als men nog niet bekend was maar toch gezien wilde worden. Aan de kant van de Tauentzienstrasse was ook een terras, maar dat was meer voor toeristen en andere buitenstaanders.


Het Romanische Café,
tekening van Rudolf Grossmann (1882-1941)

Volgens Géza von Cziffra moet Richard, de roodharige en gebochelde krantenkelner uit het Café des Westens, hem in het Romanische Café op Joseph Roth hebben gewezen. In het Romanische Café was Richard echter geen krantenkelner meer. Net als Roth was hij daar stamgast. ‘In het Romanische Café, het nieuwe favoriete huis van de Berlijnse bohème’, schreef Roth al in 1923, ‘bedient een slank te noemen krantenkelner’.

Von Cziffra publiceerde Der heilige Trinker pas in 1983 maar ik twijfel er toch niet aan dat hij Roth in het Romanische Café daadwerkelijk zal hebben ontmoet. Von Cziffra raakte met Roth in gesprek, aan een tafeltje in het ‘Bassin für Schwimmer’. Roth had net een roman gepubliceerd, het betrof Hotel Savoy, en hij probeert Von Cziffra, als journalist verbonden aan verschillende kranten, over te halen om voor recensies van zijn boek te zorgen. En dan komt, schrijft Von Cziffra, Egon Erwin Kisch binnen die Roth begroet.

Ook Roth en Kisch kwamen dus in het Romanische Café. Laat ik meteen maar zeggen dat dit café mij minder trekt dan het Café des Westens waar ik graag wat had willen drinken. De toegang tot het ‘Bassin für Schwimmer’ waar ik Roth en Kisch had kunnen ontmoeten, zou me natuurlijk zijn ontzegd. Ik was waarschijnlijk niet verder gekomen dan het terras. Bovendien werd het café spottend ook wel ‘rachmonisches Café’ genoemd, niet zozeer omdat er veel Joden kwamen, maar omdat de inrichting niet overhield en de keuken niet al te best was. En dan ballen zich ook nog eens zwarte wolken aan de horizon samen. Maar de ernst daarvan liet in de beginjaren nog niet iedereen tot zich doordringen. En in het Romanische Café ontmoette men gelijkgestemden. Dus toch maar even gaan kijken.

Over het Romanische Café zijn twee boekjes verschenen, Damals im Romanischen Café van Jürgen Schebera en Im Wartesaal der Poesie van H.J. Fohsel. Daarin staan veel herinneringen en tekeningen van tijdgenoten. De tekening van Rudolf Grossmann koos ik uit Damals im Romanischen Café waarvan de titel is ontleend aan een ‘chanson’:

Net als het Café des Westens is het Romanische Café definitief verleden tijd. Het gebouw waarin het was gevestigd, is in de laatste jaren van de oorlog verwoest. Maar dat markeert slechts de teloorgang van het Romanische Café die al veel eerder was begonnen.

Al in 1926 schreef Goebbels: ‘Die bolschewistischen Juden (…) sitzen im Romanischen Kaffee (…) und brüten dort ihre finsteren Umsturzpläne aus; und abends bevölkeren sie bis tief in die Nacht hinein die Amüsierlokale des Kurfürstendamms, lassen sich von Negerkapellen zum Tanz aufspielen und schreiten lachend über die Not der Zeit hinweg.’ En in 1927 trok een aantal bruinhemden scheldend en schimpend op de Joden over de Kurfürstendamm. Zij drongen het Romanische Café binnen, vielen de bezoekers aan die men voor Joden hield en vernielden de inventaris.

De stamgasten lieten zich echter niet verjagen en er waren ook nog steeds andere geluiden. Nog in 1931 kreeg Else Lasker-Schüler de Kleist-Preis. In het juryrapport kon men lezen:

In den Büchern Else Lasker-Schülers finden sich viele Verse, die den ewiggültigen Schöpfungen unserer grössten deutschen Meister ebenbürtig sind. In den Dramen ‘Die Wupper’ und ‘Arthur Aronymus und seine Väter’ gestaltet Else Lasker-Schüler eine in tiefer Verbundenheit zur Heimat geschaute Menschenwelt, die erfüllt ist von Herzlichkeit und gläubiger Güte.

De nationaalsocialisten kwamen daartegen in opstand. De Völkischer Beobachter: ‘Die Tochter eines Beduinenscheichs erhält den Kleist-Preis! (…) Wir meinen, dass die rein hebräische Poesie der Lasker-Schüler uns Deutsche gar nichts angeht.’ Ook de Vossische Zeitung wond er geen doekjes om: ‘(…) was immer eine Jüdin auch schreibt, vor allem keine deutsche Kunst!’


Else Lasker Schuler,
karikatuur uit ‘Im Wartesaal der Poesie’

Nadat haar de Kleist-Preis was toegekend, zal Else Lasker-Schüler nog maar korte tijd naar het Romanische Café kunnen gaan, in Berlijn de Wartesaal der Poesie. Op 19 april 1933 verlaat zij voor altijd Duitsland. Even daarvoor was zij op straat door de nationaalsocialisten gemolesteerd.

Ook veel andere schrijvers, beeldende kunstenaars en journalisten zullen vanaf 1933 niet meer in het Romanische Café te vinden zijn. Ik noem slechts enkelen van hen. Joseph Roth was in 1932 nog in Berlijn en kwam daarna nooit meer naar die stad terug. Egon Erwin Kisch is een dag na de rijksdagbrand gevangengenomen maar men moest hem na enige tijd weer ‘knarsetandend’ vrijlaten omdat hij in het bezit was van een Tsjechisch paspoort. Ook Kisch zal Berlijn verlaten en nooit meer terugkomen. Anderen wachtte een beroerder lot. Zo is Erich Mühsam, die we ook al in het Café des Westens tegenkwamen, net als Kisch een dag na de rijksdagbrand gevangengenomen en daarna opgesloten in het concentratiekamp Oranienburg. Daar hebben de nationaalsocialisten hem in 1934 vermoord.

In het boekje Im Wartesaal der Poesie las ik dat in het najaar van 1933 Jean-Paul Sartre en Simone de Beauvoir naar Berlijn waren gekomen om daar enige tijd aan de universiteit te studeren. Simone de Beauvoir schreef dat zij vaak samen een wandeling maakten van de Kurfürstendamm naar de Alexanderplatz. “Sartre führte mich auch ins Romanische Café, den einstigen Treffpunkt der Intellektuellen; seit ein oder zwei Jahren mieden sie es. Ich sah nur einen grossen Raum voller kleiner Marmortische und steiflehniger Stühle.”

Im Wartesaal der Poesie staat een ironisch maar niet mis te verstaan commentaar. De intellectuelen die niet gevangen waren genomen, hadden Sartre en De Beauvoir in Parijs kunnen treffen, in Café de Flore, in Café Les Deux Magots of in Café du Dôme in Montparnasse. Zij hadden aan hen kunnen vragen waarom zij het Romanische Café meden.

Er zijn foto’s waarop Egon Erwin Kisch, diens vrouw Gisela, en Anna Seghers in een emigrantencafé in Parijs zitten. Ook Anna Seghers is na de rijksdagbrand eerst gevangen genomen en daarna weer vrijgelaten. Zij had een Hongaars paspoort. Erich Mühsam en vele anderen hadden dit niet.

Hoe kan je weten, zo vroeg ik me bij het schrijven van deze column af, of zwarte wolken die zich aan de horizon samenballen, zullen overwaaien of daadwerkelijk slecht weer voorspellen. Dat gold voor de schrijvers, beeldende kunstenaars en journalisten in het Romanische Café. Het geldt helaas nog steeds. Maar wat hebben we, bedacht ik me ook, een prachtige toost als we in een café met elkaar het glas heffen.

Delen |

Reacties

Salomon Bouman

vrijdag 31 juli 2015
Weer een mooi stuk.....salomon

Uw reactie:

vul de beveiligings-code in
jan 2017Een laatste column
okt 2016Kafka’s dierentuin
okt 2016De verbanning van de dood
sep 2016De kleine marktplaats Sadagora
sep 2016Irmgard Keun
aug 2016Brody
jul 2016Clarice Lispector
jun 2016Vuurontstekers
mei 2016Itzik Manger uit Czernowitz
apr 2016Tel me bij de amandelen
apr 2016Stadt der Dichter
apr 2016Tsjernivtsi
mrt 2016Langs de zuidelijke Boeg
mrt 2016In de schaduw van een boom
feb 2016Lin Jaldati
feb 2016Winternabijheid
jan 2016Bleib gesund!
dec 20152015
dec 2015Ruiter in de wolken
nov 2015Hommage aan Andreas Burnier
sep 2015'Jij schrijdt in trotse vrijheid'
sep 2015Een handvol sneeuw
aug 2015Schaduwen van het verleden
aug 2015Onze geschiedenis
jul 2015Damals im Romanischen Café
jul 2015Café Grössenwahn, Königin aller Cafés
jun 2015Kurt Löb
mei 2015Van hagedissen en ratten
mei 2015De benoemer en de verzwijger
apr 2015Aghed
feb 2015Asperges en gevulde eieren
jan 2015Op het spoor van Patrick Modiano
jan 2015Terugblik
nov 2014Mooie series
nov 2014Met een boek naar het museum
aug 2014Appie Drielsma (1937-2014)
jul 2014Opzij geschoven en gezwegen
jul 2014Exilliteratuur
jun 2014Kurt Lehmann of ook Konrad Merz
mei 2014Hommage
mei 2014Joseph Roth (1894-1939)
mei 2014Kafka en de Joden uit Galicië
mei 2014Schrijf dat op, Kisch!
apr 2014Kafka augustus 1914
feb 2014Heine, een voorproefje
jan 2014Kafka's raam
jan 2014Arnold Zweig en Hermann Struck
jan 2014Arnold Zweig
dec 2013Mijn lijstje 2013
dec 2013Nogmaals Jacob Israel de Haan
nov 2013Austerlitz
nov 2013W.G. Sebald
okt 2013Freud, Kafka en Wenen
sep 2013Marcel Reich-Ranicki (1920-2013)
sep 2013De beslissing
aug 2013Dan Pagis
aug 2013jewsandwords
aug 2013Voor de wet
jun 2013De groeten van meneer Onhandig (2)
jun 2013De groeten van meneer Onhandig (1)
mei 2013Klassenfoto met Walter Benjamin
mei 2013Amsterdam
apr 2013Treinreis naar Czernowitz
apr 2013Het Odessa van Jabotinsky
mrt 20131913
feb 2013Selma Meerbaum-Eisinger
feb 2013Van majestueuze katten en onmuzikale schrijvers
jan 2013Ravensbrück
jan 2013Milena Jesenská
dec 2012Mijn lijstje 2012
dec 2012Varia
nov 2012Schiller in Barnow
nov 2012De gedaanteverwisseling
nov 2012Joseph Schmidt
okt 2012Rondom Kafka (2)
okt 2012Appelfeld en Kafka
okt 2012Appelfeld en de taal
sep 2012Met Kafka naar de synagoge
sep 2012Rondom Kafka
aug 2012Vriendschap
jul 2012Kalman Polgar
jul 2012Een knipoog naar Max Brod
jun 2012Steinbarg en Manger
jun 2012Josef Burg
jun 2012Klara Blum
mei 2012Mythos Czernowitz
mei 2012De odyssee van Edgar Hilsenrath
mei 2012Nacht in Mogilev-Podolski
apr 2012Sereth
apr 2012Eichmann in Wenen
apr 2012Anna Seghers ontmoet Franz Kafka
mrt 2012Anna Seghers
mrt 2012Netty Reiling
mrt 2012Fallada past zich aan
feb 2012Nico Rost en Hans Fallada
feb 2012Karel van het Reve
feb 2012Kafka, Brenner en Feuchtwanger
jan 2012Holocaust Memorial Day
jan 2012De heerlijkheid van het leven
jan 2012Wassermann, Roth en Nederland
dec 2011De Hoge Raad buigt mee
dec 2011Isaak Babel
dec 2011Gerron
nov 2011Aharon Barak
nov 2011Abraham Mapu
nov 2011Naar Kaunas
okt 2011Briefwisseling Roth en Zweig (2)
okt 2011Briefwisseling Roth en Zweig (1)
okt 2011Rabbi Nachman en Kafka (2)
sep 2011Rabbi Nachman en Kafka (1)
sep 2011Czernowitz 1907
jul 2011Kafka in Berlijn
jul 2011Met Joseph Roth naar Berlijn
jul 2011Joseph Roth in Amsterdam
jun 2011Ik teken het gezicht van de tijd
jun 2011Het Joodse geheugen
jun 2011De memoires van Claude Lanzmann
apr 2011Heinrich Heine in Jeruzalem
apr 2011Jiri Weil houdt van katten
apr 2011Jiri Weil, getuige
apr 2011Laurent Binet, HhhH
mrt 2011Dan Porat, The Boy
mrt 2011De geheugenhut
mrt 2011The Search Committee
mrt 2011De Finklerkwestie
feb 2011Stefan Zweig, Joods schrijver
feb 2011Stefan Zweig, verdreven Europeaan
feb 2011Kisch, der rasende Reporter
jan 2011Verkeerde grootouders
jan 2011Ilse Aichinger en Kafka
jan 2011Perec, een leeservaring
jan 2011Van Kafka naar Perec
dec 2010Kafka, Weltsch en het zionisme (2)
dec 2010Kafka, Weltsch en het zionisme (1)
dec 2010Franz Kafka en Mania Tschissik
nov 2010Franz Kafka en Jizchak Löwy
nov 2010Erich Fried
nov 2010Harry Mulisch is zelf een mens
nov 2010Hannah Arendt en Gershom Scholem (2)
okt 2010Hannah Arendt en Gershom Scholem (1)
okt 2010Alexander Granach: ‘Da geht ein Mensch’
okt 2010Karl Emil Franzos: ‘Der Pojaz’
okt 2010Karl Emil Franzos: Zweigeist
sep 2010Hans Keilson
sep 2010Een intelligent hart
sep 2010Ernst Toller
sep 2010Jakob Wassermann: gebroken moralist
aug 2010Jakob Wassermann: Duitser en Jood
aug 2010Byron en de Joden
jul 2010Rathenau, ein begeisterter Deutscher, ein aufrechter Jude
jul 2010Walther Rathenau: Höre, Israel!
jun 2010Multatuli en de Joden
jun 2010Multatuli en W.A. Paap
jun 2010Herman de Man: Jood onder de boeren
mei 2010Herman de Man: ik ben een Jood
mei 2010Carry van Bruggen: een moedige Jodin
mei 2010Carry van Bruggen: De verlatene
apr 2010Carry van Bruggen: Seideravond
apr 2010Izak de Haan
apr 2010Carry van Bruggen
apr 2010Franz Baermann Steiner: Gebet im Garten
mrt 2010Franz Baermann Steiner: Praag, Jeruzalem, Oxford
mrt 2010Assaf Gavron
mrt 2010Celan en Bachmann (2)
mrt 2010Celan en Bachmann (1)
feb 2010Georg Hermann, een beschaafde Duitse Jood
feb 2010Heinz Liepmann bestraft
feb 2010Tussen orthodoxie en assimilatie
jan 2010Soma Morgenstern in de vergeethoek
jan 2010Hooligan in Roemenië
jan 2010Nogmaals Feuchtwanger
jan 2010Het succes van Feuchtwanger
dec 2009Paul Hellmann, medeaanklager
dec 2009Lezen over Auschwitz
nov 2009Ernst Weiss
nov 2009Bruno Schulz
nov 2009De zwarte zwaan van Israël
okt 2009Kafka en Else Lasker-Schüler
okt 2009Rahel Varnhagen
okt 2009Jacob Israël de Haan
okt 2009Noem het slaap
okt 2009Ongemakkelijk
sep 2009Bernard Malamud
sep 2009Leo Perutz
sep 2009De kant van Jeanne Weil
sep 2009De familie Pringsheim
aug 2009Simone Veil
aug 2009Grete Weil
jun 2009Heinrich Heine
jun 2009Ferrara
mei 2009Imre Kertész
mei 2009Aharon Appelfeld
mei 2009Joseph Roth (2)
apr 2009Joseph Roth (1)
apr 2009Zoektochten
mrt 2009Tegen het vergeten
mrt 2009Jeruzalem stond om ons heen
mrt 2009Berditsjev
mrt 2009Engführung
feb 2009Het lezen van Celan
feb 2009Moederland woord
feb 2009Abraham Sonne
feb 2009Canetti en het jodendom
jan 2009Dora Diamant
jan 2009Kafka en het zionisme
jan 2009Canon