sluiten
×
Mogen wij u om een kleine bijdrage vragen om het werk van Crescas blijvend mogelijk te maken? Alle content op deze website is vrij toegankelijk: de wekelijkse columns, video’s, geluidsbestanden, artikelen, etc. Dat willen wij graag zo houden. U kunt ons daarbij helpen met een kleine, vrijwillige bijdrage. Ieder bedrag is welkom. Met de groene knop hiernaast is dat zó geregeld. Dankuwel.
inloggen
×

Mijn Crescas

Inloggen met gebruikersnaam & wachtwoord






Zonder wachtwoord snel inloggen?

Columns

Weblogs disclaimer

Leo Frijda

Van 2009 tot en met 2016 schreef Leo Frijda literaire columns voor Crescas. Najaar 2011 publiceerde Amphora Books een deel van zijn columns onder de titel ''Het jodendom laat je niet los''. Eveneens bij Amphora Books verscheen begin 2015 ''Op het balkon van de elektrische tram'', een verzameling door hem geschreven opstellen over en rondom Franz Kafka.

vrijdag 22 januari 2010

Dagboek 1935-1944 van de Roemeense schrijver Mihail Sebastian is pas in 1996 door zijn familie vrijgegeven. De Nederlandse vertaling heeft daarna nog tot 2007 op zich laten wachten. De uitgever, Wever & Bergh, heeft toen aangekondigd dat een eerder boek van Sebastian, Sinds tweeduizend jaar, in oktober 2007 zal verschijnen. Het is er nog steeds niet en dat is jammer want het vormt een interessante aanvulling op het dagboek. Als Wever & Bergh Sinds tweeduizend jaar toch nog uitgeeft, dan wel met achterin alle bijlagen die in de Duitse editie staan, waaronder het bij de oorspronkelijke uitgave afgedrukte voorwoord van Nae Ionescu en de door Sebastian daarna geschreven brochure Hoe ik een hooligan ben geworden.

Sebastian is als Iosif Hechter op 18 oktober 1907 in Braila aan de Donau geboren. Sinds tweeduizend jaar, verschenen in 1934, beschrijft de ontwikkeling van een jongeman, een naam heeft hij in het boek niet, die zich sterk met zijn geboortegrond verbonden voelt. Hij houdt van het land aan de Donau waar hij is opgegroeid. Over zijn familie maar ook over anderen, zoals de boekverkoper Abraham Sulitzer, vertelt hij liefdevolle en warme verhalen. Op de omslag van de Duitse editie staat een schilderij van Chagall en dat is treffend, want de schilderijen van Chagall herinneren de verteller, die zegt niet vroom te zijn, aan de synagoge in Braila. Jood in Roemenië. Het blijkt niet gemakkelijk. De scheldpartijen en gewelddaden die hij meemaakt doen pijn. Blijvend, als een open wond, schrijft Sebastian. Het steeds luider klinkend antisemitisme komt extra hard aan omdat ook zijn vrienden daarvan niet vrij blijken te zijn. Ik zal nooit ophouden Jood te zijn maar ik zal ook nooit ophouden een mens van de Donau te zijn.

In Sinds tweeduizend jaar komt een hoogleraar voor, Ghita Blidaru, een mentor aan wie de verteller zich helemaal geeft. Voor Blidaru heeft Nae Ionescu model gestaan. Ionescu heeft heel lang voor de jongeren in Roemenië een voorbeeldfunctie vervuld. Sebastian had hem in 1931 gezegd, ik schrijf een Joods boek, en hem om een voorwoord gevraagd. Toen het boek in 1934 verscheen, was het tij gekeerd, Hitler was in Duitsland aan de macht en Ionescu had zich in de veranderde omstandigheden gevoegd. Hij schrijft een onverholen antisemitisch voorwoord en noemt de verteller steeds Iosif Hechter, hoewel die naam in het boek nergens voorkomt. Het gevolg was dat de rechtse pers in Roemenië schreef over die Jood (Judenbengel) uit Braila met de naam Iosif Hechter wiens intellectuele bagage die van een hooligan is. Sebastian pakt het op als een erenaam en zijn antwoord, de brochure Hoe ik een hooligan ben geworden, is een vlijmscherpe analyse waarin hij aantoont dat Ionescu in zijn voorwoord alles samenvat wat antisemieten tot dan toe hebben beweerd. Dat is Ionescu, die vroeger de Joden bewonderde, gelukt.

De in 1936 in Roemenië geboren schrijver Norman Manea heeft zijn memoires De terugkeer van de hooligan genoemd. Die memoires zijn in 2006 door Meulenhoff in Nederlandse vertaling uitgebracht. Manea is als jongetje met zijn familie naar een werkkamp in Transnistrië gedeporteerd, is naar Roemenië teruggekeerd maar in 1986 naar New York gegaan waar hij nog steeds woont. Sinds tweeduizend jaar en Hoe ik een hooligan ben geworden nemen in het eerste gedeelte van het boek van Manea een centrale plaats in. Dat boek is een aparte column waard maar hier gaat het me alleen om de term hooligan. Manea, die de jaren 1934 en 1935 de hooligan-jaren noemt, is daarover niet erg duidelijk. Ik kreeg de indruk dat je het Roemenië van die jaren goed moet kennen om te begrijpen wat toen met hooligan werd bedoeld. Een herrieschopper en kwaadspreker, een verrader. Ja, maar overgenomen als erenaam ook steeds meer een ongewenste buitenstaander. Het geldt voor Manea, het gold voor Sebastian.

Sebastian is op 25 mei 1945 onderweg naar de universiteit, waar hij een lezing zou houden, door een Russische vrachtwagen overreden. Zijn postuum verschenen dagboek geeft een onthutsend beeld van het wijdverbreid antisemitisme in Roemenië. En ook in het dagboek ontpoppen veel goede vrienden van Sebastian zich als aanhangers van een regiem dat nauw met de Duitsers samenwerkt. In het dagboek staat centraal wat er met de Joden gebeurt. Met daarnaast zijn persoonlijke omstandigheden, zijn vriendinnen, het schrijven aan een boek (Het ongeval) en aan toneelstukken die uiteindelijk nog slechts onder een andere, niet-Joodse, naam konden worden opgevoerd. Sebastian is een scherp waarnemer van de politieke aftakeling. Soms met profetische blik. Al in 1936 schrijft hij dat wij afstevenen op een georganiseerde pogrom. Hij weet dat hij zelf evenmin is gevrijwaard van vervolging. Wij zitten in het hart van de hel. Sebastian beschrijft indringend wat er in Boekarest gebeurt, waar de maatregelen tegen de Joden steeds grimmiger worden. Wie opgepakt werd, is dat voorgoed.

Het valt op dat Sebastian steeds zo goed van alle feiten op de hoogte was. Op 29 januari 1941 schrijft hij dat in de bossen van Banesa talloze Joden zijn vermoord en op 4 februari 1941: Wij hebben één van de grootste pogroms uit de geschiedenis beleefd. De Joden van Jilava heeft men eerst van hun kleren beroofd, nadien gefusilleerd en het ene lijk op het andere gegooid. Sebastian voegt daaraan toe: In de loop van de geschiedenis zijn er ontelbare Adolf Hitlers opgestaan. Er ontbrak hun slechts een gunstig milieu, het juiste moment, de gunstige voorwaarden om hun locale daden om te buigen tot wereldpolitiek. Op 21 augustus 1942 noteert Sebastian dat hij veel hoort over het bloedbad van de Joden aan beide zijden van de Dnjestr. Het is een klus, weet Sebastian, die mede door de Roemenen zelf is geklaard.

Sebastian wordt teruggeworpen op zijn Joods zijn. Hier en nu Jood zijn. Ik kan niet anders. Jom Kipoer wordt belangrijk voor hem. In 1941: Ik heb gevast en ben voor de sjofar ’s avonds naar de tempel geweest. Een zekere onverschilligheid. Vroeger in Braila was het zoveel aangrijpender! In 1942: Gisteren Jom Kipoer. Vastendag waarop wij proberen te geloven, te hopen. In 1943 noemt hij het Avinoe Malkenoe. Wil ik geloven? Neen, maar zonder twijfel is er in zoveel inconsequentie een behoefte aan warmte, aan rust. En als het Poeriem is, leest hij het boek Esther en schrijft: Er gaan eeuwen, millennia voorbij en ons verhaal is nog steeds hetzelfde. Met zijn Dagboek 1935-1944 heeft hooligan Sebastian aan dat verhaal het verhaal van Roemenië toegevoegd.

Delen |

Uw reactie:

vul de beveiligings-code in
jan 2017Een laatste column
okt 2016Kafka’s dierentuin
okt 2016De verbanning van de dood
sep 2016De kleine marktplaats Sadagora
sep 2016Irmgard Keun
aug 2016Brody
jul 2016Clarice Lispector
jun 2016Vuurontstekers
mei 2016Itzik Manger uit Czernowitz
apr 2016Tel me bij de amandelen
apr 2016Stadt der Dichter
apr 2016Tsjernivtsi
mrt 2016Langs de zuidelijke Boeg
mrt 2016In de schaduw van een boom
feb 2016Lin Jaldati
feb 2016Winternabijheid
jan 2016Bleib gesund!
dec 20152015
dec 2015Ruiter in de wolken
nov 2015Hommage aan Andreas Burnier
sep 2015'Jij schrijdt in trotse vrijheid'
sep 2015Een handvol sneeuw
aug 2015Schaduwen van het verleden
aug 2015Onze geschiedenis
jul 2015Damals im Romanischen Café
jul 2015Café Grössenwahn, Königin aller Cafés
jun 2015Kurt Löb
mei 2015Van hagedissen en ratten
mei 2015De benoemer en de verzwijger
apr 2015Aghed
feb 2015Asperges en gevulde eieren
jan 2015Op het spoor van Patrick Modiano
jan 2015Terugblik
nov 2014Mooie series
nov 2014Met een boek naar het museum
aug 2014Appie Drielsma (1937-2014)
jul 2014Opzij geschoven en gezwegen
jul 2014Exilliteratuur
jun 2014Kurt Lehmann of ook Konrad Merz
mei 2014Hommage
mei 2014Joseph Roth (1894-1939)
mei 2014Kafka en de Joden uit Galicië
mei 2014Schrijf dat op, Kisch!
apr 2014Kafka augustus 1914
feb 2014Heine, een voorproefje
jan 2014Kafka's raam
jan 2014Arnold Zweig en Hermann Struck
jan 2014Arnold Zweig
dec 2013Mijn lijstje 2013
dec 2013Nogmaals Jacob Israel de Haan
nov 2013Austerlitz
nov 2013W.G. Sebald
okt 2013Freud, Kafka en Wenen
sep 2013Marcel Reich-Ranicki (1920-2013)
sep 2013De beslissing
aug 2013Dan Pagis
aug 2013jewsandwords
aug 2013Voor de wet
jun 2013De groeten van meneer Onhandig (2)
jun 2013De groeten van meneer Onhandig (1)
mei 2013Klassenfoto met Walter Benjamin
mei 2013Amsterdam
apr 2013Treinreis naar Czernowitz
apr 2013Het Odessa van Jabotinsky
mrt 20131913
feb 2013Selma Meerbaum-Eisinger
feb 2013Van majestueuze katten en onmuzikale schrijvers
jan 2013Ravensbrück
jan 2013Milena Jesenská
dec 2012Mijn lijstje 2012
dec 2012Varia
nov 2012Schiller in Barnow
nov 2012De gedaanteverwisseling
nov 2012Joseph Schmidt
okt 2012Rondom Kafka (2)
okt 2012Appelfeld en Kafka
okt 2012Appelfeld en de taal
sep 2012Met Kafka naar de synagoge
sep 2012Rondom Kafka
aug 2012Vriendschap
jul 2012Kalman Polgar
jul 2012Een knipoog naar Max Brod
jun 2012Steinbarg en Manger
jun 2012Josef Burg
jun 2012Klara Blum
mei 2012Mythos Czernowitz
mei 2012De odyssee van Edgar Hilsenrath
mei 2012Nacht in Mogilev-Podolski
apr 2012Sereth
apr 2012Eichmann in Wenen
apr 2012Anna Seghers ontmoet Franz Kafka
mrt 2012Anna Seghers
mrt 2012Netty Reiling
mrt 2012Fallada past zich aan
feb 2012Nico Rost en Hans Fallada
feb 2012Karel van het Reve
feb 2012Kafka, Brenner en Feuchtwanger
jan 2012Holocaust Memorial Day
jan 2012De heerlijkheid van het leven
jan 2012Wassermann, Roth en Nederland
dec 2011De Hoge Raad buigt mee
dec 2011Isaak Babel
dec 2011Gerron
nov 2011Aharon Barak
nov 2011Abraham Mapu
nov 2011Naar Kaunas
okt 2011Briefwisseling Roth en Zweig (2)
okt 2011Briefwisseling Roth en Zweig (1)
okt 2011Rabbi Nachman en Kafka (2)
sep 2011Rabbi Nachman en Kafka (1)
sep 2011Czernowitz 1907
jul 2011Kafka in Berlijn
jul 2011Met Joseph Roth naar Berlijn
jul 2011Joseph Roth in Amsterdam
jun 2011Ik teken het gezicht van de tijd
jun 2011Het Joodse geheugen
jun 2011De memoires van Claude Lanzmann
apr 2011Heinrich Heine in Jeruzalem
apr 2011Jiri Weil houdt van katten
apr 2011Jiri Weil, getuige
apr 2011Laurent Binet, HhhH
mrt 2011Dan Porat, The Boy
mrt 2011De geheugenhut
mrt 2011The Search Committee
mrt 2011De Finklerkwestie
feb 2011Stefan Zweig, Joods schrijver
feb 2011Stefan Zweig, verdreven Europeaan
feb 2011Kisch, der rasende Reporter
jan 2011Verkeerde grootouders
jan 2011Ilse Aichinger en Kafka
jan 2011Perec, een leeservaring
jan 2011Van Kafka naar Perec
dec 2010Kafka, Weltsch en het zionisme (2)
dec 2010Kafka, Weltsch en het zionisme (1)
dec 2010Franz Kafka en Mania Tschissik
nov 2010Franz Kafka en Jizchak Löwy
nov 2010Erich Fried
nov 2010Harry Mulisch is zelf een mens
nov 2010Hannah Arendt en Gershom Scholem (2)
okt 2010Hannah Arendt en Gershom Scholem (1)
okt 2010Alexander Granach: ‘Da geht ein Mensch’
okt 2010Karl Emil Franzos: ‘Der Pojaz’
okt 2010Karl Emil Franzos: Zweigeist
sep 2010Hans Keilson
sep 2010Een intelligent hart
sep 2010Ernst Toller
sep 2010Jakob Wassermann: gebroken moralist
aug 2010Jakob Wassermann: Duitser en Jood
aug 2010Byron en de Joden
jul 2010Rathenau, ein begeisterter Deutscher, ein aufrechter Jude
jul 2010Walther Rathenau: Höre, Israel!
jun 2010Multatuli en de Joden
jun 2010Multatuli en W.A. Paap
jun 2010Herman de Man: Jood onder de boeren
mei 2010Herman de Man: ik ben een Jood
mei 2010Carry van Bruggen: een moedige Jodin
mei 2010Carry van Bruggen: De verlatene
apr 2010Carry van Bruggen: Seideravond
apr 2010Izak de Haan
apr 2010Carry van Bruggen
apr 2010Franz Baermann Steiner: Gebet im Garten
mrt 2010Franz Baermann Steiner: Praag, Jeruzalem, Oxford
mrt 2010Assaf Gavron
mrt 2010Celan en Bachmann (2)
mrt 2010Celan en Bachmann (1)
feb 2010Georg Hermann, een beschaafde Duitse Jood
feb 2010Heinz Liepmann bestraft
feb 2010Tussen orthodoxie en assimilatie
jan 2010Soma Morgenstern in de vergeethoek
jan 2010Hooligan in Roemenië
jan 2010Nogmaals Feuchtwanger
jan 2010Het succes van Feuchtwanger
dec 2009Paul Hellmann, medeaanklager
dec 2009Lezen over Auschwitz
nov 2009Ernst Weiss
nov 2009Bruno Schulz
nov 2009De zwarte zwaan van Israël
okt 2009Kafka en Else Lasker-Schüler
okt 2009Rahel Varnhagen
okt 2009Jacob Israël de Haan
okt 2009Noem het slaap
okt 2009Ongemakkelijk
sep 2009Bernard Malamud
sep 2009Leo Perutz
sep 2009De kant van Jeanne Weil
sep 2009De familie Pringsheim
aug 2009Simone Veil
aug 2009Grete Weil
jun 2009Heinrich Heine
jun 2009Ferrara
mei 2009Imre Kertész
mei 2009Aharon Appelfeld
mei 2009Joseph Roth (2)
apr 2009Joseph Roth (1)
apr 2009Zoektochten
mrt 2009Tegen het vergeten
mrt 2009Jeruzalem stond om ons heen
mrt 2009Berditsjev
mrt 2009Engführung
feb 2009Het lezen van Celan
feb 2009Moederland woord
feb 2009Abraham Sonne
feb 2009Canetti en het jodendom
jan 2009Dora Diamant
jan 2009Kafka en het zionisme
jan 2009Canon