sluiten
×
Mogen wij u om een kleine bijdrage vragen om het werk van Crescas blijvend mogelijk te maken? Alle content op deze website is vrij toegankelijk: de wekelijkse columns, video’s, geluidsbestanden, artikelen, etc. Dat willen wij graag zo houden. U kunt ons daarbij helpen met een kleine, vrijwillige bijdrage. Ieder bedrag is welkom. Met de groene knop hiernaast is dat zó geregeld. Dankuwel.
inloggen
×

Mijn Crescas

Inloggen met gebruikersnaam & wachtwoord






Zonder wachtwoord snel inloggen?

Columns

Weblogs disclaimer

Leo Frijda

Van 2009 tot en met 2016 schreef Leo Frijda literaire columns voor Crescas. Najaar 2011 publiceerde Amphora Books een deel van zijn columns onder de titel ''Het jodendom laat je niet los''. Eveneens bij Amphora Books verscheen begin 2015 ''Op het balkon van de elektrische tram'', een verzameling door hem geschreven opstellen over en rondom Franz Kafka.

vrijdag 16 maart 2012

Het is 19 november 1900. Isidor Reiling en Hedwig Reiling, geboren Fuld, krijgen een dochter die ze Netty noemen. De aangifte, in Mainz, dateert van 24 november 1900. Die dag was het sjabbat en daarom ondertekende Isidor Reiling de geboorteakte niet. Den Gang aufs Standesamt konnte der gesetzestreue Jude aber offensichtlich mit seiner Praxis der Sabbathgebote vereinen, schrijft Christiane Zehl Romero in haar bij Aufbau-Verlag in twee delen uitgegeven biografie van Netty Reiling. Het register van de burgerlijke stand moet te voet bereikbaar zijn geweest want de Reilings, hoe ingeburgerd ze zich ook voelden in het Duitsland van hun tijd, waren orthodoxe Joden die op sjabbat niet van het openbaar vervoer gebruik maakten. Mein Vater, zal Netty Reiling later schrijven, war ein orthodoxer Jude. Aus Überzeugung, aus Tradition und aus Stolz.

Netty Reiling, vat Zehl Romero samen, stammte von Seiten beider Eltern aus jüdischen Familien, in denen die mühsam errungene Emanzipation und gesetzliche Gleichberechtigung des neunzehnten Jahrhunderts zu Reichtum, Ansehen und jüdischem Selbstbewusstsein bei gleichzeitiger Annahme deutscher kultureller Traditionen geführt hatten. Ja, zelfbewuste Joden waren de Reilings uit Mainz en de Fulds uit Frankfurt. Maar ze voelden zich ook sterk verbonden met Duitsland. Ze hoorden erbij, dachten ze.

Isidor Reiling had samen met zijn oudere broer de leiding over de door hun vader, David Reiling, in Mainz begonnen Kunst- und Antiquitätenhandlung. Netty Reiling is daardoor al heel jong in aanraking gekomen met beeldende kunst. In 1924 rondt zij haar studie aan de universiteit van Heidelberg af met een dissertatie over Jude und Judentum im Werke Rembrandts. Een jaar later trouwt ze met de Hongaarse Jood Laszlo Radvanyi. Ze zullen twee kinderen krijgen, een jongen, Pierre, en een meisje, Ruth. Bij haar huwelijk krijgt Netty van haar ouders het gebedenboek van haar grootmoeder, Esther of Jeannette Reiling, geboren Schmalkalden. Netty is afgeleid van Jeannette maar die naam wilde de ambtenaar van de burgerlijke stand in Mainz niet accepteren omdat het een Franse en geen Duitse voornaam is. In het gebedenboek schreef Isidor Reiling een opdracht: Möge es Dir Erbauung und Erinnerung bereiten. Netty zal het gebedenboek haar hele leven bewaren. Ook als ze naar verschillende landen is verdreven.

Haar ouders bleven in Mainz. Zij voelden zich in Duitsland geworteld en konden zich niet voorstellen dat de nationaalsocialisten hen letterlijk het leven onmogelijk zouden maken. Maar tijdens de Kristallnacht, de nacht van 9 op 10 november 1938, vernielden de nazi´s ook de zaak van de Reilings. Het is de voorbode van de gedwongen onteigening en kunstroof die hierna volgt. Op 8 maart 1940 kwam definitief een einde aan een in twee generaties opgebouwde en succesvolle onderneming. Slechts twee dagen laten sterft Isidor Reiling.


Hedwig Reiling met Netty

Op 20 maart 1942 zijn ongeveer 1000 Joden uit Hessen naar Piaski bij Lublin gedeporteerd. Van hen kwamen 450 uit Mainz, onder wie Hedwig Reiling. Piaski was een Durchgangsghetto van waaruit de Joden naar de vernietigingskampen werden doorgestuurd, naar Belzec en naar Sobibor. Van Hedwig Reiling ontbreekt verder elk spoor. Zij is in het duister verdwenen.

Netty Reiling, in 1928 lid van de Kommunistische Partei Deutschlands geworden, maar daarover later, is in 1933 met haar man en haar twee kinderen uit Berlijn naar Frankrijk gevlucht. Ze blijven daar wonen totdat Parijs in 1940 door de Duitsers wordt bezet. Opnieuw moeten ze vluchten, naar Marseille en, via Martinique, naar Mexico. Isidor Reiling schonk zijn dochter niet alleen het gebedenboek van haar grootmoeder. Later gaf hij haar een originele brief van de dichter Heinrich Heine. Die brief had Heine mei 1848 aan zijn moeder in Hamburg geschreven. Een waardevolle brief die Netty, meende haar vader, zou kunnen verkopen als ze op de vlucht voor de nationaalsocialisten geld nodig had. Ze heeft die brief aan een vriendin gegeven, Jeanette Stern, die de brief evenmin te gelde heeft gemaakt maar aan Netty heeft teruggegeven toen zij zelf ook naar Mexico was uitgeweken.

Met Heine had Netty, schrijft haar biograaf, eine spezielle, durch Herkunft und Familie intensivierte Beziehung, die in der Emigration durch die allgemeine Beachtung, die Heine als "Inbegriff des Schriftstellers im Exil" und als "Schutzpatron" der vertriebenen deutschen Intellektuellen fand, noch weiter vertieft wurde.

In Mexico zal Netty de Heinrich-Heine-Klub oprichten, een actieve kunstenaarsvereniging waarvan ze zelf voorzitter wordt. Egon Erwin Kisch, eveneens naar Mexico gevlucht, is vicevoorzitter. De helft van de leden van de Heinrich-Heine-Klub bestond uit naar Mexico geëmigreerde Joden. Er kwam ook een uitgeverij, Het vrije boek. Eén dag na de oprichting gaf men de volgende verklaring uit: Wir deutschen antifaschistischen Schriftsteller hier in Mexiko haben dieses Jahr den Tag der Bücherverbrennung auf besondere Art gefeiert: Wit haben an diesem Tag einen Verlag gegründet: ‘Das freie Buch’.


Netty Reiling in Mexico omstreeks 1942

In Mexico schrijft Netty Reiling het verhaal Der Ausflug der toten Mädchen, waarin ze een schoolreisje langs de Rijn herbeleeft met de leraressen en meisjes die daar destijds bij waren. Het schrijven over het schoolreisje is de opdracht van één van de leraressen, Fräulein Sichel. Later, noteert Netty, zal één van de scholieren de lerares mit groben Worten von einer Bank am Rhein herunterjagen, weil sie auf einer judenfreien Bank sitzen wollte. Fräulein Sichel was indertijd daadwerkelijk de lerares van Netty. Samen met Hedwig Reiling is zij maart 1942 naar Piaski gedeporteerd.

De zoon van Laszlo Radvanyi en Netty Reiling, Pierre Radvanyi, heeft herinneringen aan zijn moeder opgeschreven onder de titel Jenseits des Stroms. Daarin vertelt hij het volgende:

Im Laufe des Jahres 1944 erfuhr sie nach und nach von der Deportation ihrer Mutter im März 1942 mit einem Transport von 1000 deutschen Bürgern jüdischer Abstammung aus Mainz und Umgebung in ein Vernichtungslager bei Lublin in Polen. Daraufhin fügte sie in ihrer Novelle folgenden Satz ein (oder vollständigte ihn):

‘Wie jung sie doch aussah, die Mutter, viel jünger als ich. (...) Sie stand vergnügt und aufrecht da, bestimmt zu arbeitsreichem Familienleben, mit den gewöhnlichen Freuden und Lasten des Alltags, nicht zu einem qualvollen, grausamen Ende in einem abgelegenen Dorf, wohin sie vom Hitler verbannt worden war.’

Zo is Der Ausflug der toten Mädchen tevens een portret van haar moeder. In het verhaal kan zij zich haar moeder nog wel herinneren maar niet meer bereiken. Wie schade, ich hätte mich gar zu gern von der Mutter umarmen lassen.

Zu den Eltern, schrijft Zehl Romero, gibt es keinen Weg zurück, ein unbezwingbarer Abgrund – Unsag- und Unfragbares – steht dazwischen.

Der Ausflug der toten Mädchen wordt in 1946 samen met twee andere verhalen onder die titel gepubliceerd. De verhalenbundel is nu te koop als Aufbau Taschenbuch 5171. Een Nederlandse vertaling is er helaas niet. Eén van de andere verhalen is het, najaar 1945, ook nog in Mexico, geschreven Post ins gelobte Land, de ontroerende en liefdevol beschreven geschiedenis van de familie Levi. Na een progrom verlaten de Levi’s een klein Pools stadje om eerst naar Wenen en vervolgens naar Parijs te gaan. Daar wordt één van de nazaten, Jakob Levi, een bekend oogarts. Zijn vader, Nathan Levi, gaat op het eind van zijn leven naar Palestina, het beloofde land. Regelmatig schrijft Jakob Levi brieven aan zijn vader totdat hij onverwacht ziek wordt en eerder dan zijn vader overlijdt. Aan zijn vrouw laat hij een aantal door hem op voorhand geschreven brieven achter die zij één voor één moet versturen zodat Nathan Levi niet zal weten dat zijn zoon niet meer leeft. Maar dan komt de tijd dat het ook in Parijs voor Joden niet meer veilig is. De weduwe vlucht naar het zuiden maar bereikt de veilige overkant niet. De laatste door haar geschreven brief wordt door een vriendin naar Palestina gestuurd en aan Nathan Levi vlak voor zijn dood nog voorgelezen. Der alte Levi drehte sein Gesicht, das vom Weinen schnell nass war.

De brieven staan symbool voor de sterke binding tussen ouders en kinderen, een binding die zelfs de dood overstijgt. Met dit verhaal, schrijft Zehl Romero, zegt Netty Reiling kaddisj voor haar gestorven ouders. Het zal het enige werk van Netty Reiling blijven met een Joods thema, waarin bovendien Joden centraal staan.

Op 1 juni 1983 overlijdt Netty Reiling. In Oost-Berlijn. Kort daarvoor was haar zoon Pierre Radvanyi nog bij haar. Ich las, schrijft hij in zijn herinneringen, ihr einen Text von Heinrich Heine über den Rhein vor, in der Hoffnung, der Fluss möge sie wiegen. Uit deze mooie zin spreekt de liefde van een zoon voor zijn moeder. De omslag van zijn boek met herinneringen toont een foto van moeder en zoon uit 1944. Die foto, ik kan er steeds opnieuw lang naar kijken, legt de liefde van een moeder voor haar zoon vast. Niemand kan dit ontgaan. Dat de foto een bewerking is, doet daaraan niet af.

Netty Reiling is de schrijfster Anna Seghers. Aanleiding tot deze column is de nieuwe vertaling van Het zevende kruis, roman uit Hitler-Duitsland, van november vorig jaar. Hoe Netty Reiling de schrijfster Anna Seghers werd, is het onderwerp van een volgende column.

Delen |

Uw reactie:

vul de beveiligings-code in
jan 2017Een laatste column
okt 2016Kafka’s dierentuin
okt 2016De verbanning van de dood
sep 2016De kleine marktplaats Sadagora
sep 2016Irmgard Keun
aug 2016Brody
jul 2016Clarice Lispector
jun 2016Vuurontstekers
mei 2016Itzik Manger uit Czernowitz
apr 2016Tel me bij de amandelen
apr 2016Stadt der Dichter
apr 2016Tsjernivtsi
mrt 2016Langs de zuidelijke Boeg
mrt 2016In de schaduw van een boom
feb 2016Lin Jaldati
feb 2016Winternabijheid
jan 2016Bleib gesund!
dec 20152015
dec 2015Ruiter in de wolken
nov 2015Hommage aan Andreas Burnier
sep 2015'Jij schrijdt in trotse vrijheid'
sep 2015Een handvol sneeuw
aug 2015Schaduwen van het verleden
aug 2015Onze geschiedenis
jul 2015Damals im Romanischen Café
jul 2015Café Grössenwahn, Königin aller Cafés
jun 2015Kurt Löb
mei 2015Van hagedissen en ratten
mei 2015De benoemer en de verzwijger
apr 2015Aghed
feb 2015Asperges en gevulde eieren
jan 2015Op het spoor van Patrick Modiano
jan 2015Terugblik
nov 2014Mooie series
nov 2014Met een boek naar het museum
aug 2014Appie Drielsma (1937-2014)
jul 2014Opzij geschoven en gezwegen
jul 2014Exilliteratuur
jun 2014Kurt Lehmann of ook Konrad Merz
mei 2014Hommage
mei 2014Joseph Roth (1894-1939)
mei 2014Kafka en de Joden uit Galicië
mei 2014Schrijf dat op, Kisch!
apr 2014Kafka augustus 1914
feb 2014Heine, een voorproefje
jan 2014Kafka's raam
jan 2014Arnold Zweig en Hermann Struck
jan 2014Arnold Zweig
dec 2013Mijn lijstje 2013
dec 2013Nogmaals Jacob Israel de Haan
nov 2013Austerlitz
nov 2013W.G. Sebald
okt 2013Freud, Kafka en Wenen
sep 2013Marcel Reich-Ranicki (1920-2013)
sep 2013De beslissing
aug 2013Dan Pagis
aug 2013jewsandwords
aug 2013Voor de wet
jun 2013De groeten van meneer Onhandig (2)
jun 2013De groeten van meneer Onhandig (1)
mei 2013Klassenfoto met Walter Benjamin
mei 2013Amsterdam
apr 2013Treinreis naar Czernowitz
apr 2013Het Odessa van Jabotinsky
mrt 20131913
feb 2013Selma Meerbaum-Eisinger
feb 2013Van majestueuze katten en onmuzikale schrijvers
jan 2013Ravensbrück
jan 2013Milena Jesenská
dec 2012Mijn lijstje 2012
dec 2012Varia
nov 2012Schiller in Barnow
nov 2012De gedaanteverwisseling
nov 2012Joseph Schmidt
okt 2012Rondom Kafka (2)
okt 2012Appelfeld en Kafka
okt 2012Appelfeld en de taal
sep 2012Met Kafka naar de synagoge
sep 2012Rondom Kafka
aug 2012Vriendschap
jul 2012Kalman Polgar
jul 2012Een knipoog naar Max Brod
jun 2012Steinbarg en Manger
jun 2012Josef Burg
jun 2012Klara Blum
mei 2012Mythos Czernowitz
mei 2012De odyssee van Edgar Hilsenrath
mei 2012Nacht in Mogilev-Podolski
apr 2012Sereth
apr 2012Eichmann in Wenen
apr 2012Anna Seghers ontmoet Franz Kafka
mrt 2012Anna Seghers
mrt 2012Netty Reiling
mrt 2012Fallada past zich aan
feb 2012Nico Rost en Hans Fallada
feb 2012Karel van het Reve
feb 2012Kafka, Brenner en Feuchtwanger
jan 2012Holocaust Memorial Day
jan 2012De heerlijkheid van het leven
jan 2012Wassermann, Roth en Nederland
dec 2011De Hoge Raad buigt mee
dec 2011Isaak Babel
dec 2011Gerron
nov 2011Aharon Barak
nov 2011Abraham Mapu
nov 2011Naar Kaunas
okt 2011Briefwisseling Roth en Zweig (2)
okt 2011Briefwisseling Roth en Zweig (1)
okt 2011Rabbi Nachman en Kafka (2)
sep 2011Rabbi Nachman en Kafka (1)
sep 2011Czernowitz 1907
jul 2011Kafka in Berlijn
jul 2011Met Joseph Roth naar Berlijn
jul 2011Joseph Roth in Amsterdam
jun 2011Ik teken het gezicht van de tijd
jun 2011Het Joodse geheugen
jun 2011De memoires van Claude Lanzmann
apr 2011Heinrich Heine in Jeruzalem
apr 2011Jiri Weil houdt van katten
apr 2011Jiri Weil, getuige
apr 2011Laurent Binet, HhhH
mrt 2011Dan Porat, The Boy
mrt 2011De geheugenhut
mrt 2011The Search Committee
mrt 2011De Finklerkwestie
feb 2011Stefan Zweig, Joods schrijver
feb 2011Stefan Zweig, verdreven Europeaan
feb 2011Kisch, der rasende Reporter
jan 2011Verkeerde grootouders
jan 2011Ilse Aichinger en Kafka
jan 2011Perec, een leeservaring
jan 2011Van Kafka naar Perec
dec 2010Kafka, Weltsch en het zionisme (2)
dec 2010Kafka, Weltsch en het zionisme (1)
dec 2010Franz Kafka en Mania Tschissik
nov 2010Franz Kafka en Jizchak Löwy
nov 2010Erich Fried
nov 2010Harry Mulisch is zelf een mens
nov 2010Hannah Arendt en Gershom Scholem (2)
okt 2010Hannah Arendt en Gershom Scholem (1)
okt 2010Alexander Granach: ‘Da geht ein Mensch’
okt 2010Karl Emil Franzos: ‘Der Pojaz’
okt 2010Karl Emil Franzos: Zweigeist
sep 2010Hans Keilson
sep 2010Een intelligent hart
sep 2010Ernst Toller
sep 2010Jakob Wassermann: gebroken moralist
aug 2010Jakob Wassermann: Duitser en Jood
aug 2010Byron en de Joden
jul 2010Rathenau, ein begeisterter Deutscher, ein aufrechter Jude
jul 2010Walther Rathenau: Höre, Israel!
jun 2010Multatuli en de Joden
jun 2010Multatuli en W.A. Paap
jun 2010Herman de Man: Jood onder de boeren
mei 2010Herman de Man: ik ben een Jood
mei 2010Carry van Bruggen: een moedige Jodin
mei 2010Carry van Bruggen: De verlatene
apr 2010Carry van Bruggen: Seideravond
apr 2010Izak de Haan
apr 2010Carry van Bruggen
apr 2010Franz Baermann Steiner: Gebet im Garten
mrt 2010Franz Baermann Steiner: Praag, Jeruzalem, Oxford
mrt 2010Assaf Gavron
mrt 2010Celan en Bachmann (2)
mrt 2010Celan en Bachmann (1)
feb 2010Georg Hermann, een beschaafde Duitse Jood
feb 2010Heinz Liepmann bestraft
feb 2010Tussen orthodoxie en assimilatie
jan 2010Soma Morgenstern in de vergeethoek
jan 2010Hooligan in Roemenië
jan 2010Nogmaals Feuchtwanger
jan 2010Het succes van Feuchtwanger
dec 2009Paul Hellmann, medeaanklager
dec 2009Lezen over Auschwitz
nov 2009Ernst Weiss
nov 2009Bruno Schulz
nov 2009De zwarte zwaan van Israël
okt 2009Kafka en Else Lasker-Schüler
okt 2009Rahel Varnhagen
okt 2009Jacob Israël de Haan
okt 2009Noem het slaap
okt 2009Ongemakkelijk
sep 2009Bernard Malamud
sep 2009Leo Perutz
sep 2009De kant van Jeanne Weil
sep 2009De familie Pringsheim
aug 2009Simone Veil
aug 2009Grete Weil
jun 2009Heinrich Heine
jun 2009Ferrara
mei 2009Imre Kertész
mei 2009Aharon Appelfeld
mei 2009Joseph Roth (2)
apr 2009Joseph Roth (1)
apr 2009Zoektochten
mrt 2009Tegen het vergeten
mrt 2009Jeruzalem stond om ons heen
mrt 2009Berditsjev
mrt 2009Engführung
feb 2009Het lezen van Celan
feb 2009Moederland woord
feb 2009Abraham Sonne
feb 2009Canetti en het jodendom
jan 2009Dora Diamant
jan 2009Kafka en het zionisme
jan 2009Canon