sluiten
×
Mogen wij u om een kleine bijdrage vragen om het werk van Crescas blijvend mogelijk te maken? Alle content op deze website is vrij toegankelijk: de wekelijkse columns, video’s, geluidsbestanden, artikelen, etc. Dat willen wij graag zo houden. U kunt ons daarbij helpen met een kleine, vrijwillige bijdrage. Ieder bedrag is welkom. Met de groene knop hiernaast is dat zó geregeld. Dankuwel.
inloggen
×

Mijn Crescas

Inloggen met gebruikersnaam & wachtwoord






Zonder wachtwoord snel inloggen?

Columns

Weblogs disclaimer

Leo Frijda

Van 2009 tot en met 2016 schreef Leo Frijda literaire columns voor Crescas. Najaar 2011 publiceerde Amphora Books een deel van zijn columns onder de titel ''Het jodendom laat je niet los''. Eveneens bij Amphora Books verscheen begin 2015 ''Op het balkon van de elektrische tram'', een verzameling door hem geschreven opstellen over en rondom Franz Kafka.

vrijdag 27 juli 2012

De Nederlands-Israëlische schilder Dov Shlein, ik ben met hem bevriend, is geboren in Czernowitz. Hij vertelde mij dat hij na de sjoa met zijn familie eerst enige tijd in de Roemeense stad Satu Mare verbleef. Daar woonde toen ook Kalman Polgar, eveneens uit Czernowitz afkomstig en getrouwd met de zuster van de vader van Dov Shlein.

Dov herinnert zich nog dat hij in Satu Mare samen met zijn tweelingbroer onder het toeziend oog van Kalman Polgar een fabel van de Jiddisje dichter Steinbarg heeft gedeclameerd, het challef en de zaag. Het challef is het mes van de sjocheet. Dov was het challef, zijn broer was de zaag.

Het gedicht is een gesprek tussen het challef en de zaag die elkaar ontmoeten omdat de sjocheet niet alleen maar slachter is, maar soms ook een stuk hout moet zagen. Het challef heeft een scherpe tong en drijft de spot met de zaag die hij maar een ongeletterde domoor vindt. De zaag is immers lelijk en treife en over de zaag wordt nooit een broche uitgesproken. Inderdaad, antwoordt de zaag, jij bent kosjer en ik, ik ben slechts een simpele arbeidsman. Het challef, is de moraal, heeft mazzel, het doodt en over hem zeggen ze ook nog eens een broche! De oplettende lezer zal, denk ik, de daarin verborgen maatschappijkritiek niet ontgaan.


Het challef en de zaag

Dov Shlein en Kalman Polgar zijn vanuit Roemenië naar Israël gegaan. Dov in 1950, Polgar in 1959. Polgar, geboren in 1913, leeft nog steeds en dat niet alleen, met zijn geheugen is niets mis. Hij herinnert zich nog veel over zijn jeugd in Czernowitz. Vorige week was ik in Israël en heb ik Kalman Polgar opgezocht. Dov had het contact gelegd. In deze column een kort verslag.

De ontmoeting met Kalman Polgar was gedenkwaardig, vooral om twee redenen. Polgar heeft in zijn jeugd de Jiddisje dichters Steinbarg en Manger persoonlijk ontmoet en hij heeft later bij hun gedichten tekeningen en schilderijen gemaakt. Deze zijn in 2008 door H. Leyvik, Publishing House Tel Aviv, uitgegeven. Daarin staat ook de hiervoor afgebeelde tekening die Polgar heeft gemaakt bij het gedicht Het challef en de zaag. Ik kreeg van hem een gesigneerd exemplaar van zijn boek.


Kalman Polgar

Boekuitgave van zijn schilderijen

Polgar heeft, vertelt hij, in zijn jeugd meermalen voordrachten van Elieser Steinbarg bijgewoond en hij heeft toen veel van de fabels van Steinbarg uit z’n hoofd geleerd. Dat heeft hij later aan Dov doorgegeven. Polgar was in die tijd lid van de zionistische jeugdbeweging. In het huis Morgenrojt dat de sociaaldemocratische Bund in 1923 met geld uit Amerika in Czernowitz kon laten bouwen, heeft Polgar kindervoorstellingen bijgewoond die door Steinbarg waren geënsceneerd. Ook zelf heeft hij regelmatig in één van de toneelstukken van Steinbarg meegespeeld. Morgenrojt was, vertelt Polgar enthousiast, een prachtig huis van vier etages waar veel gebeurde, een plek waar men op allerlei terrein iets kon leren, zich kon ontwikkelen. Hij roemt vooral de uitgebreide bibliotheek die zich daar bevond. ‘Nee, niet alleen Jiddisje boeken, ook Duitstalige boeken en veel kranten en tijdschriften.’


Steinbarg leest voor (foto: Wikipedia)

Steinbarg, zegt Polgar, was ‘kind met de kinderen’. ‘Hij was niet groot, eigenlijk bijna net zo klein als een kind.’ Toen Polgar dat zei, herinnerde ik mij dat Rose Ausländer Steinbarg beschrijft als Zwerg mit dem Riesenhaupt (in haar gedicht In memoriam Elieser Steinbarg).

Polgar leeft nu in een bejaardenhuis in Tel Aviv. In zijn kamer hangen enkele van zijn schilderijen waaronder het hieronder afgebeelde schilderij dat hij heeft gemaakt bij het bekende gedicht van Itzik Manger Langs de weg staat een boom. Ook in zijn boek is dit schilderij te vinden.


Itzik Manger: Langs de weg staat een boom

Polgar houdt van dit gedicht van Manger die hij een groot dichter noemt en die hij ook meermalen heeft horen spreken, zowel in Czernowitz als in Israël, maar vooral over literatuur.

In Grine Medine 12 schreef Willy Brill over dit gedicht:

In Oifn Weg sjtejt a Boim ziet Manger als klein jongetje hoe een boom aan het begin van de winter door alle vogels wordt verlaten. Hij besluit zelf een vogel te worden om de boom gezelschap te houden. Zijn moeder roept verschrikt: ‘Maar kind, je zult kou vatten in die boom, doe een das om, zet een bontmuts op, trek overschoenen aan en een extra onderhemd.’ En zo ingepakt probeert hij te vliegen. Tevergeefs. Moederliefde verhindert hem een vogel te worden.

Willy Brill voegt daar aan toe dat Mark Edelman, die mede de opstand in het getto van Warschau leidde, aan Manger de volgende geschiedenis vertelde:

‘Het getto vocht en bezweek. De Duitsers bestookten de huizen met brandbommen. De hitte was onbeschrijflijk, een groot deel van mijn legeronderdeel was al omgekomen. Voor de laatsten die over waren was er nog maar één uitweg: door de riolen naar het Poolse gebied. Toen ze de bunker verlieten bleven ze een paar minuten ontzet staan kijken. De huizen stonden overal in brand, het hele getto was één vlammenzee. Op dat moment zei een meisje uit onze groep uw gedicht op:

oifn weg sjtejt a boim
sjetjt er aingeboign,
ale fejgl foenem boim
zenen zich tsefloign ...

Ze zei het op? Nee, ze fluisterde, maar iedereen kon het horen. Iedereen voelde aan dat die weggevlogen vogels geen vogels waren, maar moeders, vaders, broers, zussen, kameraden en vrienden. De mooiste vogels van het Poolse jodendom.’

Manger voegde daar later aan toe: ‘Ik heb dit lied geschreven in de dertiger jaren, als aandenken aan mijn moeder - een eenvoudige jiddisje mame, die niet kon lezen en schrijven, maar boordevol liefde zat, een liefde die voor de sterkste vleugels te zwaar kon worden. Nu behoort het lied toe aan dat onbekende joodse meisje in het getto van Warschau.’

Kalman Polgar heeft Steinbarg en Manger persoonlijk gekend. Hij heeft bij hun gedichten gevoelige tekeningen en schilderijen gemaakt. Ik was ontroerd aan de hand van Polgar terug te kunnen gaan naar het vroegere Czernowitz met zijn eens zo bloeiend Joods leven.

In de kamer van Kalman Polgar hangt nog een schilderij. Het heet Vluchtelingen.

Delen |

Reacties

Marja koopman

donderdag 9 augustus 2012
Prachtige tekeningen voor een heel mooi gevoelig gedicht
Dank u wel

Uw reactie:

vul de beveiligings-code in
jan 2017Een laatste column
okt 2016Kafka’s dierentuin
okt 2016De verbanning van de dood
sep 2016De kleine marktplaats Sadagora
sep 2016Irmgard Keun
aug 2016Brody
jul 2016Clarice Lispector
jun 2016Vuurontstekers
mei 2016Itzik Manger uit Czernowitz
apr 2016Tel me bij de amandelen
apr 2016Stadt der Dichter
apr 2016Tsjernivtsi
mrt 2016Langs de zuidelijke Boeg
mrt 2016In de schaduw van een boom
feb 2016Lin Jaldati
feb 2016Winternabijheid
jan 2016Bleib gesund!
dec 20152015
dec 2015Ruiter in de wolken
nov 2015Hommage aan Andreas Burnier
sep 2015'Jij schrijdt in trotse vrijheid'
sep 2015Een handvol sneeuw
aug 2015Schaduwen van het verleden
aug 2015Onze geschiedenis
jul 2015Damals im Romanischen Café
jul 2015Café Grössenwahn, Königin aller Cafés
jun 2015Kurt Löb
mei 2015Van hagedissen en ratten
mei 2015De benoemer en de verzwijger
apr 2015Aghed
feb 2015Asperges en gevulde eieren
jan 2015Op het spoor van Patrick Modiano
jan 2015Terugblik
nov 2014Mooie series
nov 2014Met een boek naar het museum
aug 2014Appie Drielsma (1937-2014)
jul 2014Opzij geschoven en gezwegen
jul 2014Exilliteratuur
jun 2014Kurt Lehmann of ook Konrad Merz
mei 2014Hommage
mei 2014Joseph Roth (1894-1939)
mei 2014Kafka en de Joden uit Galicië
mei 2014Schrijf dat op, Kisch!
apr 2014Kafka augustus 1914
feb 2014Heine, een voorproefje
jan 2014Kafka's raam
jan 2014Arnold Zweig en Hermann Struck
jan 2014Arnold Zweig
dec 2013Mijn lijstje 2013
dec 2013Nogmaals Jacob Israel de Haan
nov 2013Austerlitz
nov 2013W.G. Sebald
okt 2013Freud, Kafka en Wenen
sep 2013Marcel Reich-Ranicki (1920-2013)
sep 2013De beslissing
aug 2013Dan Pagis
aug 2013jewsandwords
aug 2013Voor de wet
jun 2013De groeten van meneer Onhandig (2)
jun 2013De groeten van meneer Onhandig (1)
mei 2013Klassenfoto met Walter Benjamin
mei 2013Amsterdam
apr 2013Treinreis naar Czernowitz
apr 2013Het Odessa van Jabotinsky
mrt 20131913
feb 2013Selma Meerbaum-Eisinger
feb 2013Van majestueuze katten en onmuzikale schrijvers
jan 2013Ravensbrück
jan 2013Milena Jesenská
dec 2012Mijn lijstje 2012
dec 2012Varia
nov 2012Schiller in Barnow
nov 2012De gedaanteverwisseling
nov 2012Joseph Schmidt
okt 2012Rondom Kafka (2)
okt 2012Appelfeld en Kafka
okt 2012Appelfeld en de taal
sep 2012Met Kafka naar de synagoge
sep 2012Rondom Kafka
aug 2012Vriendschap
jul 2012Kalman Polgar
jul 2012Een knipoog naar Max Brod
jun 2012Steinbarg en Manger
jun 2012Josef Burg
jun 2012Klara Blum
mei 2012Mythos Czernowitz
mei 2012De odyssee van Edgar Hilsenrath
mei 2012Nacht in Mogilev-Podolski
apr 2012Sereth
apr 2012Eichmann in Wenen
apr 2012Anna Seghers ontmoet Franz Kafka
mrt 2012Anna Seghers
mrt 2012Netty Reiling
mrt 2012Fallada past zich aan
feb 2012Nico Rost en Hans Fallada
feb 2012Karel van het Reve
feb 2012Kafka, Brenner en Feuchtwanger
jan 2012Holocaust Memorial Day
jan 2012De heerlijkheid van het leven
jan 2012Wassermann, Roth en Nederland
dec 2011De Hoge Raad buigt mee
dec 2011Isaak Babel
dec 2011Gerron
nov 2011Aharon Barak
nov 2011Abraham Mapu
nov 2011Naar Kaunas
okt 2011Briefwisseling Roth en Zweig (2)
okt 2011Briefwisseling Roth en Zweig (1)
okt 2011Rabbi Nachman en Kafka (2)
sep 2011Rabbi Nachman en Kafka (1)
sep 2011Czernowitz 1907
jul 2011Kafka in Berlijn
jul 2011Met Joseph Roth naar Berlijn
jul 2011Joseph Roth in Amsterdam
jun 2011Ik teken het gezicht van de tijd
jun 2011Het Joodse geheugen
jun 2011De memoires van Claude Lanzmann
apr 2011Heinrich Heine in Jeruzalem
apr 2011Jiri Weil houdt van katten
apr 2011Jiri Weil, getuige
apr 2011Laurent Binet, HhhH
mrt 2011Dan Porat, The Boy
mrt 2011De geheugenhut
mrt 2011The Search Committee
mrt 2011De Finklerkwestie
feb 2011Stefan Zweig, Joods schrijver
feb 2011Stefan Zweig, verdreven Europeaan
feb 2011Kisch, der rasende Reporter
jan 2011Verkeerde grootouders
jan 2011Ilse Aichinger en Kafka
jan 2011Perec, een leeservaring
jan 2011Van Kafka naar Perec
dec 2010Kafka, Weltsch en het zionisme (2)
dec 2010Kafka, Weltsch en het zionisme (1)
dec 2010Franz Kafka en Mania Tschissik
nov 2010Franz Kafka en Jizchak Löwy
nov 2010Erich Fried
nov 2010Harry Mulisch is zelf een mens
nov 2010Hannah Arendt en Gershom Scholem (2)
okt 2010Hannah Arendt en Gershom Scholem (1)
okt 2010Alexander Granach: ‘Da geht ein Mensch’
okt 2010Karl Emil Franzos: ‘Der Pojaz’
okt 2010Karl Emil Franzos: Zweigeist
sep 2010Hans Keilson
sep 2010Een intelligent hart
sep 2010Ernst Toller
sep 2010Jakob Wassermann: gebroken moralist
aug 2010Jakob Wassermann: Duitser en Jood
aug 2010Byron en de Joden
jul 2010Rathenau, ein begeisterter Deutscher, ein aufrechter Jude
jul 2010Walther Rathenau: Höre, Israel!
jun 2010Multatuli en de Joden
jun 2010Multatuli en W.A. Paap
jun 2010Herman de Man: Jood onder de boeren
mei 2010Herman de Man: ik ben een Jood
mei 2010Carry van Bruggen: een moedige Jodin
mei 2010Carry van Bruggen: De verlatene
apr 2010Carry van Bruggen: Seideravond
apr 2010Izak de Haan
apr 2010Carry van Bruggen
apr 2010Franz Baermann Steiner: Gebet im Garten
mrt 2010Franz Baermann Steiner: Praag, Jeruzalem, Oxford
mrt 2010Assaf Gavron
mrt 2010Celan en Bachmann (2)
mrt 2010Celan en Bachmann (1)
feb 2010Georg Hermann, een beschaafde Duitse Jood
feb 2010Heinz Liepmann bestraft
feb 2010Tussen orthodoxie en assimilatie
jan 2010Soma Morgenstern in de vergeethoek
jan 2010Hooligan in Roemenië
jan 2010Nogmaals Feuchtwanger
jan 2010Het succes van Feuchtwanger
dec 2009Paul Hellmann, medeaanklager
dec 2009Lezen over Auschwitz
nov 2009Ernst Weiss
nov 2009Bruno Schulz
nov 2009De zwarte zwaan van Israël
okt 2009Kafka en Else Lasker-Schüler
okt 2009Rahel Varnhagen
okt 2009Jacob Israël de Haan
okt 2009Noem het slaap
okt 2009Ongemakkelijk
sep 2009Bernard Malamud
sep 2009Leo Perutz
sep 2009De kant van Jeanne Weil
sep 2009De familie Pringsheim
aug 2009Simone Veil
aug 2009Grete Weil
jun 2009Heinrich Heine
jun 2009Ferrara
mei 2009Imre Kertész
mei 2009Aharon Appelfeld
mei 2009Joseph Roth (2)
apr 2009Joseph Roth (1)
apr 2009Zoektochten
mrt 2009Tegen het vergeten
mrt 2009Jeruzalem stond om ons heen
mrt 2009Berditsjev
mrt 2009Engführung
feb 2009Het lezen van Celan
feb 2009Moederland woord
feb 2009Abraham Sonne
feb 2009Canetti en het jodendom
jan 2009Dora Diamant
jan 2009Kafka en het zionisme
jan 2009Canon