sluiten
×
Mogen wij u om een kleine bijdrage vragen om het werk van Crescas blijvend mogelijk te maken? Alle content op deze website is vrij toegankelijk: de wekelijkse columns, video’s, geluidsbestanden, artikelen, etc. Dat willen wij graag zo houden. U kunt ons daarbij helpen met een kleine, vrijwillige bijdrage. Ieder bedrag is welkom. Met de groene knop hiernaast is dat zó geregeld. Dankuwel.
inloggen
×

Mijn Crescas

Inloggen met gebruikersnaam & wachtwoord






Zonder wachtwoord snel inloggen?

Columns

Weblogs disclaimer

Leo Frijda

Van 2009 tot en met 2016 schreef Leo Frijda literaire columns voor Crescas. Najaar 2011 publiceerde Amphora Books een deel van zijn columns onder de titel ''Het jodendom laat je niet los''. Eveneens bij Amphora Books verscheen begin 2015 ''Op het balkon van de elektrische tram'', een verzameling door hem geschreven opstellen over en rondom Franz Kafka.

vrijdag 4 maart 2011

Joodse literatuur is de schatkamer van de Joodse ervaringswereld, zo eindigde ik mijn column van vorige week. Het was een citaat uit mijn eerste column, herhaald om zo een eerste serie van columns af te ronden. Die columns gingen vooral over Joodse schrijvers uit de eerste helft van de 20e eeuw, die vaak al verregaand waren geassimileerd, al hadden ze hun Jood-zijn nog niet volledig afgelegd. Ich sei Jude, damit sei alles gesagt, meende Jakob Wassermann, één van de door mij besproken schrijvers. Het opkomend antisemitisme dwong hen echter om zich de vraag te stellen naar de betekenis van hun Joodse wortels. Aangewezen als Jood, noemde de naoorlogse schrijver Georges Perec dat. We kwamen het in veel varianten tegen, bij Imre Kertész, bij Egon Erwin Kisch, bij Stefan Zweig.

Vanaf deze week zal ik mijn blik wat meer richten op de huidige Joodse literatuur. In die literatuur is de grote brand nog steeds niet uitgewoed. Er is Israël met veel boeken. En buiten Israël gaat het niet meer om assimilatie maar om integratie met behoud van een Joodse identiteit. Wat betekent het om nu Jood te zijn? Het zullen geen boekbesprekingen worden. Net als bij de eerste serie columns zal ik steeds mijn eigen voorkeur volgen en nogal vrij verbindingen leggen. Op de vraag wat het betekent om nu Jood te zijn is vanzelfsprekend geen eenduidig antwoord te geven. Het gaat om een caleidoscoop met zijn bonte en bij elke beweging steeds weer wisselende beelden.

De vergelijking met een caleidoscoop dringt zich meteen op bij het lezen van het nieuwe boek van Howard Jacobson, The Finkler Question (De Finklerkwestie). Voor dat boek kreeg Jacobson vorig jaar de Man Booker Prize en het is daarom nu in het Nederlands vertaald. Op de omslag staat dat Jacobson volgens The New York Times vergeleken kan worden met Philip Roth en dat zijn humor doet denken aan Woody Allen. Vorige week dinsdag werd Jacobson geïnterviewd in De Balie. Het was uitverkocht en de aanwezigen genoten zichtbaar. Wie zijn boek had gelezen met de vele scherpe en geestige dialogen, hoorde hem op dezelfde puntige en soms provocerende manier praten. En wie het boek van Jacobson nog niet had gelezen, zal het ongetwijfeld onmiddellijk hebben aangeschaft.


Howard Jacobson

Howard Jacobson heeft een groot aantal publicaties op zijn naam staan. Ik las na De Finklerkwestie ook Kalooki Nigths uit 2006 en dat kan ik eveneens zonder meer aanraden. Hopelijk wordt die roman nu ook vertaald. Daarnaast schreef Jacobson non-fictie waaronder Roots Schmoots, Journeys Among Jews, de zoektocht naar zijn Oost-Europese wortels. En hij heeft nog steeds een column in The Independent. Deze publicaties draaien vaak om de vraag wat het betekent Jood te zijn in deze tijd.

De Finklerkwestie kent drie hoofdpersonen. De schoolvrienden Julian Treslove en Sam Finkler en hun vroegere leraar Libor Sevcik. Zij hebben, ondanks het leeftijdsverschil, altijd contact met elkaar gehouden. Finkler en Sevcik zijn Joden, Treslove niet. Finkler en Sevcik zijn weduwnaar, Treslove lukt het maar niet om een blijvende relatie met een vrouw aan te gaan. Treslove heeft een opvallende eigenschap, hij ziet dingen aankomen, vooral ongelukken. En op een avond wordt hij overvallen, door een vrouw. Hij hoort haar iets zeggen. Wat weet hij niet precies. Het klonk als Jo en dat laat Treslove niet los. Hij blijft er maar over peinzen en het lijkt hem steeds waarschijnlijker dat de vrouw Jood heeft gezegd. Zo waarschijnlijk dat hij het uiteindelijk als de enige mogelijkheid ziet. Treslove gaat daardoor denken dat hij eigenlijk Joods is. In ieder geval wil hij een Jood worden. Ik wil het ritueel, ik wil de familie, ik wil weten hoe de Joodse wereld van alledag werkt. En hij wil een Joodse vrouw. Maar dat gaat zo gemakkelijk nog niet.

In De Balie zei Jacobson dat hij, net als Treslove, zelf ook altijd denkt dat er iets verkeerd zal gaan. In dit opzicht lijkt Treslove een beetje op Jacobson. Maar er is meer. Bij het lezen van zijn non-fictie viel het mij op dat Jacobson ook wel eens ‘Jood’ heeft gehoord waar iets heel anders werd gezegd en in zijn jonge jaren eveneens met de gedachte aan een mogelijk andere afkomst heeft gespeeld. In een column in The Independent haalt Jacobson een scene aan uit de film Annie Hall waarin Woody Allen de vraag D’you eat? verstaat als Jew eat? Jacobson vertelt dat hij zelf iemand in een supermarkt I hate Jews hoorde zeggen. In werkelijkheid had men het over Highgate, at two. It’s a Jewish joke against ourselves that we find anti-Semitism everywhere, merkt Jacobson op. Roots Schmoots begint met de bekentenis dat hij zich vroeger niet Joods voelde en in dat verband citeert hij de Joods-Amerikaanse comedian Lenny Bruce. ‘A lot of Jews who think they’re Jewish are not,’ Lenny Bruce used to sweet-talk his audience, ‘they’re switched babies.’

Waarom die omkering, werd in De Balie aan Jacobson gevraagd. Is het niet nogal eigenaardig dat iemand Joods zou willen zijn. Ach nee, was het wat ontwijkende antwoord, iemand anders willen zijn komt veel voor en waarom dan niet Joods. Belangrijker echter was wat hij daarna opmerkte. De keuze voor een figuur als Treslove, zei Jacobson, verschuift het perspectief en dat maakt de Joodse wereld, die in de roman uitgebreid aan de orde komt, misschien toegankelijker voor anderen.

Er is nog een thema in de roman dat ik kort wil aanstippen. In De Balie formuleerde Jacobson het zo: tijdens het schrijven kwam de werkelijkheid de roman binnen. Jacobson schreef aan zijn boek toen Israël een vergeldingsaanval uitvoerde op Gaza. De deur van de roman ging open, zei Jacobson. We vinden het tijdsbeeld vooral terug bij Sam Finkler die zich op de televisie zo uitliet: Over de Palestijnse kwestie ben ik een en al schaamte. Met het gevolg dat Finkler het boegbeeld wordt van wat in de roman de AS-joden worden genoemd, alle zich schamende Joden (in de oorspronkelijke tekst ASHamed Jews). Later neemt Finkler echter afstand. Jacobson zei tijdens het interview in De Balie verschillende keren met nadruk dat een roman fictie is en dat hij in fictie nooit een bepaald standpunt inneemt of wenst te verkondigen. Dat laat hij over aan zijn romanfiguren.

Wie in het boek over de AS-joden leest, ontkomt niet aan een parallel met ‘Een ander Joods geluid’. Ook in De Finklerkwestie worden de zich schamende Joden ervan beschuldigd dat zij eigenlijk antisemieten zijn, Joodse antisemieten, zegt Sevcik. Er komen niet-Joden in voor die dankbaar gebruik maken van wat de AS-joden zeggen. Een weldenkende Jood die Joden aanviel, was een buitenkansje. En je leest over religieuze Joden die altijd dezelfde riedel afsteken: hoe klein Israël was, hoe oud de Joodse rechten op het land, hoe weinig Palestijnen daar echt waren geboren, hoe Israël van alles en nog wat had aangeboden, maar iedere poging vrede te sluiten door de Arabieren was afgewezen, hoe een veilig Israël belangrijker was dan ooit, in een wereld waarin het antisemitisme toenam.

Maar de roman van Jacobson is meer dan een geestig verhaal waarin veel aspecten van modern Joods leven over elkaar heen buitelen.

Treslove is een man zonder bindingen, al heeft hij wel zijn twee vrienden Finkler en Sevcik. Hij is jaloers. Joden, dacht Treslove vol bewondering. Joden en muziek. Joden en familie. Joden en hun loyaliteit ... Treslove kan het eigenlijk niet uitstaan dat zijn vrienden een identiteit hebben en hij is ook jaloers op de herinnering die zij koesteren aan hun overleden echtgenotes. Toch is De Finklerkwestie niet alleen een roman over Joden. Het is tevens een roman over liefde en vooral over vriendschap. Maar ja, Joden zijn net mensen, boeiende mensen dat wel.


Howard Jacobson, De Finklerkwestie, Prometheus, 2011
Delen |

Uw reactie:

vul de beveiligings-code in
jan 2017Een laatste column
okt 2016Kafka’s dierentuin
okt 2016De verbanning van de dood
sep 2016De kleine marktplaats Sadagora
sep 2016Irmgard Keun
aug 2016Brody
jul 2016Clarice Lispector
jun 2016Vuurontstekers
mei 2016Itzik Manger uit Czernowitz
apr 2016Tel me bij de amandelen
apr 2016Stadt der Dichter
apr 2016Tsjernivtsi
mrt 2016Langs de zuidelijke Boeg
mrt 2016In de schaduw van een boom
feb 2016Lin Jaldati
feb 2016Winternabijheid
jan 2016Bleib gesund!
dec 20152015
dec 2015Ruiter in de wolken
nov 2015Hommage aan Andreas Burnier
sep 2015'Jij schrijdt in trotse vrijheid'
sep 2015Een handvol sneeuw
aug 2015Schaduwen van het verleden
aug 2015Onze geschiedenis
jul 2015Damals im Romanischen Café
jul 2015Café Grössenwahn, Königin aller Cafés
jun 2015Kurt Löb
mei 2015Van hagedissen en ratten
mei 2015De benoemer en de verzwijger
apr 2015Aghed
feb 2015Asperges en gevulde eieren
jan 2015Op het spoor van Patrick Modiano
jan 2015Terugblik
nov 2014Mooie series
nov 2014Met een boek naar het museum
aug 2014Appie Drielsma (1937-2014)
jul 2014Opzij geschoven en gezwegen
jul 2014Exilliteratuur
jun 2014Kurt Lehmann of ook Konrad Merz
mei 2014Hommage
mei 2014Joseph Roth (1894-1939)
mei 2014Kafka en de Joden uit Galicië
mei 2014Schrijf dat op, Kisch!
apr 2014Kafka augustus 1914
feb 2014Heine, een voorproefje
jan 2014Kafka's raam
jan 2014Arnold Zweig en Hermann Struck
jan 2014Arnold Zweig
dec 2013Mijn lijstje 2013
dec 2013Nogmaals Jacob Israel de Haan
nov 2013Austerlitz
nov 2013W.G. Sebald
okt 2013Freud, Kafka en Wenen
sep 2013Marcel Reich-Ranicki (1920-2013)
sep 2013De beslissing
aug 2013Dan Pagis
aug 2013jewsandwords
aug 2013Voor de wet
jun 2013De groeten van meneer Onhandig (2)
jun 2013De groeten van meneer Onhandig (1)
mei 2013Klassenfoto met Walter Benjamin
mei 2013Amsterdam
apr 2013Treinreis naar Czernowitz
apr 2013Het Odessa van Jabotinsky
mrt 20131913
feb 2013Selma Meerbaum-Eisinger
feb 2013Van majestueuze katten en onmuzikale schrijvers
jan 2013Ravensbrück
jan 2013Milena Jesenská
dec 2012Mijn lijstje 2012
dec 2012Varia
nov 2012Schiller in Barnow
nov 2012De gedaanteverwisseling
nov 2012Joseph Schmidt
okt 2012Rondom Kafka (2)
okt 2012Appelfeld en Kafka
okt 2012Appelfeld en de taal
sep 2012Met Kafka naar de synagoge
sep 2012Rondom Kafka
aug 2012Vriendschap
jul 2012Kalman Polgar
jul 2012Een knipoog naar Max Brod
jun 2012Steinbarg en Manger
jun 2012Josef Burg
jun 2012Klara Blum
mei 2012Mythos Czernowitz
mei 2012De odyssee van Edgar Hilsenrath
mei 2012Nacht in Mogilev-Podolski
apr 2012Sereth
apr 2012Eichmann in Wenen
apr 2012Anna Seghers ontmoet Franz Kafka
mrt 2012Anna Seghers
mrt 2012Netty Reiling
mrt 2012Fallada past zich aan
feb 2012Nico Rost en Hans Fallada
feb 2012Karel van het Reve
feb 2012Kafka, Brenner en Feuchtwanger
jan 2012Holocaust Memorial Day
jan 2012De heerlijkheid van het leven
jan 2012Wassermann, Roth en Nederland
dec 2011De Hoge Raad buigt mee
dec 2011Isaak Babel
dec 2011Gerron
nov 2011Aharon Barak
nov 2011Abraham Mapu
nov 2011Naar Kaunas
okt 2011Briefwisseling Roth en Zweig (2)
okt 2011Briefwisseling Roth en Zweig (1)
okt 2011Rabbi Nachman en Kafka (2)
sep 2011Rabbi Nachman en Kafka (1)
sep 2011Czernowitz 1907
jul 2011Kafka in Berlijn
jul 2011Met Joseph Roth naar Berlijn
jul 2011Joseph Roth in Amsterdam
jun 2011Ik teken het gezicht van de tijd
jun 2011Het Joodse geheugen
jun 2011De memoires van Claude Lanzmann
apr 2011Heinrich Heine in Jeruzalem
apr 2011Jiri Weil houdt van katten
apr 2011Jiri Weil, getuige
apr 2011Laurent Binet, HhhH
mrt 2011Dan Porat, The Boy
mrt 2011De geheugenhut
mrt 2011The Search Committee
mrt 2011De Finklerkwestie
feb 2011Stefan Zweig, Joods schrijver
feb 2011Stefan Zweig, verdreven Europeaan
feb 2011Kisch, der rasende Reporter
jan 2011Verkeerde grootouders
jan 2011Ilse Aichinger en Kafka
jan 2011Perec, een leeservaring
jan 2011Van Kafka naar Perec
dec 2010Kafka, Weltsch en het zionisme (2)
dec 2010Kafka, Weltsch en het zionisme (1)
dec 2010Franz Kafka en Mania Tschissik
nov 2010Franz Kafka en Jizchak Löwy
nov 2010Erich Fried
nov 2010Harry Mulisch is zelf een mens
nov 2010Hannah Arendt en Gershom Scholem (2)
okt 2010Hannah Arendt en Gershom Scholem (1)
okt 2010Alexander Granach: ‘Da geht ein Mensch’
okt 2010Karl Emil Franzos: ‘Der Pojaz’
okt 2010Karl Emil Franzos: Zweigeist
sep 2010Hans Keilson
sep 2010Een intelligent hart
sep 2010Ernst Toller
sep 2010Jakob Wassermann: gebroken moralist
aug 2010Jakob Wassermann: Duitser en Jood
aug 2010Byron en de Joden
jul 2010Rathenau, ein begeisterter Deutscher, ein aufrechter Jude
jul 2010Walther Rathenau: Höre, Israel!
jun 2010Multatuli en de Joden
jun 2010Multatuli en W.A. Paap
jun 2010Herman de Man: Jood onder de boeren
mei 2010Herman de Man: ik ben een Jood
mei 2010Carry van Bruggen: een moedige Jodin
mei 2010Carry van Bruggen: De verlatene
apr 2010Carry van Bruggen: Seideravond
apr 2010Izak de Haan
apr 2010Carry van Bruggen
apr 2010Franz Baermann Steiner: Gebet im Garten
mrt 2010Franz Baermann Steiner: Praag, Jeruzalem, Oxford
mrt 2010Assaf Gavron
mrt 2010Celan en Bachmann (2)
mrt 2010Celan en Bachmann (1)
feb 2010Georg Hermann, een beschaafde Duitse Jood
feb 2010Heinz Liepmann bestraft
feb 2010Tussen orthodoxie en assimilatie
jan 2010Soma Morgenstern in de vergeethoek
jan 2010Hooligan in Roemenië
jan 2010Nogmaals Feuchtwanger
jan 2010Het succes van Feuchtwanger
dec 2009Paul Hellmann, medeaanklager
dec 2009Lezen over Auschwitz
nov 2009Ernst Weiss
nov 2009Bruno Schulz
nov 2009De zwarte zwaan van Israël
okt 2009Kafka en Else Lasker-Schüler
okt 2009Rahel Varnhagen
okt 2009Jacob Israël de Haan
okt 2009Noem het slaap
okt 2009Ongemakkelijk
sep 2009Bernard Malamud
sep 2009Leo Perutz
sep 2009De kant van Jeanne Weil
sep 2009De familie Pringsheim
aug 2009Simone Veil
aug 2009Grete Weil
jun 2009Heinrich Heine
jun 2009Ferrara
mei 2009Imre Kertész
mei 2009Aharon Appelfeld
mei 2009Joseph Roth (2)
apr 2009Joseph Roth (1)
apr 2009Zoektochten
mrt 2009Tegen het vergeten
mrt 2009Jeruzalem stond om ons heen
mrt 2009Berditsjev
mrt 2009Engführung
feb 2009Het lezen van Celan
feb 2009Moederland woord
feb 2009Abraham Sonne
feb 2009Canetti en het jodendom
jan 2009Dora Diamant
jan 2009Kafka en het zionisme
jan 2009Canon