sluiten
×
Mogen wij u om een kleine bijdrage vragen om het werk van Crescas blijvend mogelijk te maken? Alle content op deze website is vrij toegankelijk: de wekelijkse columns, video’s, geluidsbestanden, artikelen, etc. Dat willen wij graag zo houden. U kunt ons daarbij helpen met een kleine, vrijwillige bijdrage. Ieder bedrag is welkom. Met de groene knop hiernaast is dat zó geregeld. Dankuwel.
inloggen
×

Mijn Crescas

Inloggen met gebruikersnaam & wachtwoord






Zonder wachtwoord snel inloggen?

Columns

Weblogs disclaimer

Leo Frijda

Van 2009 tot en met 2016 schreef Leo Frijda literaire columns voor Crescas. Najaar 2011 publiceerde Amphora Books een deel van zijn columns onder de titel ''Het jodendom laat je niet los''. Eveneens bij Amphora Books verscheen begin 2015 ''Op het balkon van de elektrische tram'', een verzameling door hem geschreven opstellen over en rondom Franz Kafka.

vrijdag 15 november 2013

“Lange tijd stond K. stil op de houten brug, die van de grote weg naar het dorp leidde, en keek omhoog in de schijnbare leegte.” K. zoekt vervolgens een onderkomen voor de nacht in de herberg van het dorp, waar men ten zeerste verrast is door de late gast.

“Op de stenen brug vlak voor de eerste huizen van W. bleef ik lang staan (…) en keek in de nu alles omringende duisternis.” Ook deze wandelaar bereikt een herberg, de Engelwirt. Daar neemt men de gast, die op het inschrijfformulier een Engels adres en onder beroep ‘buitenlandcorrespondent’ invult, met afkeuring op. Wat zou zo iemand in W. te zoeken hebben?

K., het zal de oplettende lezer niet zijn ontgaan, is de landmeter uit Het slot van Franz Kafka. De wandelaar in het tweede citaat bereikt het plaatsje W. eveneens via een brug en als de duisternis is gevallen. Die wandelaar is de verteller in Il ritorno in patria, het laatste verhaal uit Duizelingen (Schwindel, Gefühle) van W.G. Sebald. Ik vond aanleiding om dat verhaal nog eens na te lezen door het artikel van Joris van Casteren in de Volkskrant van 22 oktober. Bovendien eindigt het verhaal met de Apocalyps die Sebald laat plaatsvinden in 2013. “Ich weiss natürlich nicht,” zei hij hierover, “was 2013 bringen wird, aber es ist nicht sicher, ob wir individuell und kollektiv noch so lange durchhalten.” Het geldt in ieder geval voor Sebald die 2013 helaas niet heeft gehaald.

Het plaatsje W. staat voor Wertach, de geboorteplaats van Sebald, gelegen in de Zuid-Duitse streek Allgaü, vlakbij de Oostenrijkse grens. Joris van Casteren, een liefhebber van Sebald, is naar Wertach afgereisd op zoek naar sporen van Sebald. Zo gaat hij naar de Engelwirt en naar het huis van de Seefelders, waar Sebald is geboren en waarop afbeeldingen zijn aangebracht van de schilder Josef Hengge. Die afbeeldingen, schrijft Sebald in Il ritorno in patria, vond hij als kind zeer verontrustend en angstaanjagend. Van Casteren ontmoet Heinrich Seefelder die zich Sebald nog herinnert maar Van Casteren aanraadt die schrijver maar te vergeten want “zo belangrijk was hij nu ook weer niet”. Nee, dan de schilder Hengge. Van Seefelder krijgt Van Casteren een kopie van een geschriftje waarin Hengge onder meer zijn ontmoetingen met Hitler beschrijft, die wel een schilderij van hem had willen bezitten, ‘iets met Fahnenträger in Lederhosen’. Hengge maakt een schets en stuurt deze op maar ‘hoort er tot zijn verdriet nooit meer iets van’. Dit had Sebald moeten weten, schrijft Van Casteren. Het past in ieder geval in het beeld dat Sebald van zijn geboorteplaats heeft geschetst.

Van Casteren is met de auto naar Wertach gegaan. Voor een liefhebber van Sebald kan dat eigenlijk niet. Sebald zelf heeft in 1987 niet voor niets vanuit Innsbruck eerst de bus genomen tot de Oostenrijks-Duitse grens waarna hij te voet verder is gegaan. In een interview zei hij: “Das Herumgehen zu Fuss in der Landschaft ist eine Form der Aneignung der Vergangenheit, die es einem am ehesten ermöglicht, etwas zu sehen. Ganz gleich, wie man sonst reist, mit dem Flugzeug oder dem Auto, es geht einfach zu schnell (…).”

De wandeling die Sebald in 1987 heeft gemaakt heet tegenwoordig de Sebaldweg. Op de internetpagina van het plaatsje Wertach is deze weg als toeristische bijzonderheid vermeld. Voor wie te voet naar Wertach wil gaan, is de wandelroute uitvoerig beschreven op een speciaal aan Sebald gewijde website.

Voor Sebald is wandelen meer dan een sportieve ontspanning. Hij wil, zoals hij het in een ander interview noemt, “begreifen, was das Land für eine Geschichte hat.”

In zijn boeken is Sebald bijna altijd onderweg, met de trein of per voet. Zijn associaties met het landschap en met andere schrijvers, die hij, direct of indirect, in zijn bespiegelingen verwerkt, gelardeerd met zwart-wit foto’s, maken hem tot een eigenzinnig chroniqueur van het Europa van de vorige eeuw.

De vraag rijst waarom Sebald in het verhaal Il ritorno in patria reminiscenties aan Het slot van Kafka inbouwt, ook als men in aanmerking neemt dat Sebald in zijn boeken Kafka herhaaldelijk noemt en citeert. Sebald ging immers nog eenmaal terug naar zijn geboorteplaats, K. echter kwam aan in een hem vreemd dorp op zoek naar werk als landmeter. Maar wie de levensgeschiedenis en de boeken van Sebald kent, verbaast zich hierover toch niet. In Wertach was Sebald ruim dertig jaar niet meer geweest en toen hij daar laat op de dag aankwam, was het dorp hem, schrijft hij met zoveel woorden, “vreemder dan welk ander dorp ook.”

Sebald is 18 mei 1944 geboren. In 1967 schreef hij aan Theodor W. Adorno: “Geboren und katholisch erzogen wurde ich in einem Dorf in den bayerischen Alpen. Viel später studierte ich dann deutsche und englische Literatur an den Universitäten Freiburg und Fribourg. Seit letztem Oktober arbeite ich für die University of Manchester als Assistent im Department of German. Noch bin ich nicht dreiundzwanzig.” De twee aspecten van zijn levensloop in een notendop.

Sebald is dus nog tijdens de oorlog in Beieren geboren. Zijn vader, Georg Sebald, was beroepsmilitair en, hoewel geen lid van de NSDAP, greep hij de oorlog aan om hogerop te komen. Georg Sebald heeft als officier van de Wehrmacht in het oosten gevochten en de slag om Stalingrad meegemaakt. Na de oorlog trad hij toe tot de Bundeswehr. In een plaatsje als Wertach en binnen de familie Sebald werd gezwegen over wat tijdens de oorlog was gebeurd. De jonge Sebald verzette zich daartegen wat tot een uiterst moeizame relatie met zijn vader heeft geleid. Sebald, het blijkt uit de brief aan Adorno, ontworstelde zich al op jonge leeftijd aan zijn milieu en vond, nog geen 22 jaar oud, een baan in Manchester. In 1970 ging hij werken aan de University of East England, waar hij in 1998 tot hoogleraar Europese literatuur werd benoemd.

De personen die Sebald in zijn boeken ontmoet, om te beginnen in De emigrés (Die Ausgewanderten), zijn allen, net als hijzelf, door de geschiedenis uit hun geboorteplaats verdreven. Ik schrijf met opzet ‘ontmoet’ want zo construeert Sebald zijn verhalen waardoor hij tegelijk afstand neemt en zichzelf onderdeel maakt van het verhaal. Nogmaals een citaat uit een interview:

Mein Lebenslauf hat sich mit den anderen Lebensläufen überschnitten. Dass diese Überschneidung dann in meinem Kopf und aufgrund meiner sehr viel gelinderen Emigrantenerfahrung zu viel mehr emotionaler Identifikation mit den Leuten führte, ist richtig. Obwohl der Erzähler immer wieder versucht, draussen zu bleiben, sind Kräfte im Spiel, die ihn hineinziehen.

De emigrés die de expat Sebald in zijn verhalen ontmoet, zijn vaak Joden. Door de eigen geschiedenis voelt Sebald zich emotioneel met hen verbonden, maar hij weet tegelijk dat hij ook afstand moet houden. Hij vraagt zich af: “Darf man mit dem Unglück anderer zu Markte gehen?” En niet voor niets luidt de titel van de gebundelde interviews “Auf ungeheuer dünnem Eis”. Die afstand creëert Sebald door wat hij heeft genoemd ‘periscopisch vertellen’. De verhalen van de emigrés zijn door de filter van de schrijver en de verteller gegaan. Al geeft Sebald toe: “Man geht selbst dann noch auf Eis, wenn man mit den Überlebenden ausführlich spricht, sich erzählen lässt.”

December 2001 is Sebald dodelijk verongelukt. Na een hartstilstand botste hij met zijn auto frontaal op een tankwagen. Februari van dat jaar was zijn boek Austerlitz verschenen, waarin de verteller meer dan in de eerdere verhalen terugtreedt om, zoals Uwe Schütte schrijft, “dem von der Gewaltgeschichte gezeichneten Opfer respektvoll Platz zu machen.” Over dat belangrijke boek volgende keer.


W.G. Sebald

Duizelingen, De emigrés en Austerlitz zijn in Nederlandse vertaling verschenen bij De Bezige Bij.
Verder heb ik vooral gebruik gemaakt van het boek W.G. Sebald, Einführung in Leben und Werk, van Uwe Schütte, Vandenhoeck & Ruprecht, Göttingen 2011, en W.G. Sebald, Auf ungeheuer dünnem Eis, Gespräche 1971 bis 2001, Fischer Verlag, Frankfurt am Main 2011.

Delen |

Uw reactie:

vul de beveiligings-code in
jan 2017Een laatste column
okt 2016Kafka’s dierentuin
okt 2016De verbanning van de dood
sep 2016De kleine marktplaats Sadagora
sep 2016Irmgard Keun
aug 2016Brody
jul 2016Clarice Lispector
jun 2016Vuurontstekers
mei 2016Itzik Manger uit Czernowitz
apr 2016Tel me bij de amandelen
apr 2016Stadt der Dichter
apr 2016Tsjernivtsi
mrt 2016Langs de zuidelijke Boeg
mrt 2016In de schaduw van een boom
feb 2016Lin Jaldati
feb 2016Winternabijheid
jan 2016Bleib gesund!
dec 20152015
dec 2015Ruiter in de wolken
nov 2015Hommage aan Andreas Burnier
sep 2015'Jij schrijdt in trotse vrijheid'
sep 2015Een handvol sneeuw
aug 2015Schaduwen van het verleden
aug 2015Onze geschiedenis
jul 2015Damals im Romanischen Café
jul 2015Café Grössenwahn, Königin aller Cafés
jun 2015Kurt Löb
mei 2015Van hagedissen en ratten
mei 2015De benoemer en de verzwijger
apr 2015Aghed
feb 2015Asperges en gevulde eieren
jan 2015Op het spoor van Patrick Modiano
jan 2015Terugblik
nov 2014Mooie series
nov 2014Met een boek naar het museum
aug 2014Appie Drielsma (1937-2014)
jul 2014Opzij geschoven en gezwegen
jul 2014Exilliteratuur
jun 2014Kurt Lehmann of ook Konrad Merz
mei 2014Hommage
mei 2014Joseph Roth (1894-1939)
mei 2014Kafka en de Joden uit Galicië
mei 2014Schrijf dat op, Kisch!
apr 2014Kafka augustus 1914
feb 2014Heine, een voorproefje
jan 2014Kafka's raam
jan 2014Arnold Zweig en Hermann Struck
jan 2014Arnold Zweig
dec 2013Mijn lijstje 2013
dec 2013Nogmaals Jacob Israel de Haan
nov 2013Austerlitz
nov 2013W.G. Sebald
okt 2013Freud, Kafka en Wenen
sep 2013Marcel Reich-Ranicki (1920-2013)
sep 2013De beslissing
aug 2013Dan Pagis
aug 2013jewsandwords
aug 2013Voor de wet
jun 2013De groeten van meneer Onhandig (2)
jun 2013De groeten van meneer Onhandig (1)
mei 2013Klassenfoto met Walter Benjamin
mei 2013Amsterdam
apr 2013Treinreis naar Czernowitz
apr 2013Het Odessa van Jabotinsky
mrt 20131913
feb 2013Selma Meerbaum-Eisinger
feb 2013Van majestueuze katten en onmuzikale schrijvers
jan 2013Ravensbrück
jan 2013Milena Jesenská
dec 2012Mijn lijstje 2012
dec 2012Varia
nov 2012Schiller in Barnow
nov 2012De gedaanteverwisseling
nov 2012Joseph Schmidt
okt 2012Rondom Kafka (2)
okt 2012Appelfeld en Kafka
okt 2012Appelfeld en de taal
sep 2012Met Kafka naar de synagoge
sep 2012Rondom Kafka
aug 2012Vriendschap
jul 2012Kalman Polgar
jul 2012Een knipoog naar Max Brod
jun 2012Steinbarg en Manger
jun 2012Josef Burg
jun 2012Klara Blum
mei 2012Mythos Czernowitz
mei 2012De odyssee van Edgar Hilsenrath
mei 2012Nacht in Mogilev-Podolski
apr 2012Sereth
apr 2012Eichmann in Wenen
apr 2012Anna Seghers ontmoet Franz Kafka
mrt 2012Anna Seghers
mrt 2012Netty Reiling
mrt 2012Fallada past zich aan
feb 2012Nico Rost en Hans Fallada
feb 2012Karel van het Reve
feb 2012Kafka, Brenner en Feuchtwanger
jan 2012Holocaust Memorial Day
jan 2012De heerlijkheid van het leven
jan 2012Wassermann, Roth en Nederland
dec 2011De Hoge Raad buigt mee
dec 2011Isaak Babel
dec 2011Gerron
nov 2011Aharon Barak
nov 2011Abraham Mapu
nov 2011Naar Kaunas
okt 2011Briefwisseling Roth en Zweig (2)
okt 2011Briefwisseling Roth en Zweig (1)
okt 2011Rabbi Nachman en Kafka (2)
sep 2011Rabbi Nachman en Kafka (1)
sep 2011Czernowitz 1907
jul 2011Kafka in Berlijn
jul 2011Met Joseph Roth naar Berlijn
jul 2011Joseph Roth in Amsterdam
jun 2011Ik teken het gezicht van de tijd
jun 2011Het Joodse geheugen
jun 2011De memoires van Claude Lanzmann
apr 2011Heinrich Heine in Jeruzalem
apr 2011Jiri Weil houdt van katten
apr 2011Jiri Weil, getuige
apr 2011Laurent Binet, HhhH
mrt 2011Dan Porat, The Boy
mrt 2011De geheugenhut
mrt 2011The Search Committee
mrt 2011De Finklerkwestie
feb 2011Stefan Zweig, Joods schrijver
feb 2011Stefan Zweig, verdreven Europeaan
feb 2011Kisch, der rasende Reporter
jan 2011Verkeerde grootouders
jan 2011Ilse Aichinger en Kafka
jan 2011Perec, een leeservaring
jan 2011Van Kafka naar Perec
dec 2010Kafka, Weltsch en het zionisme (2)
dec 2010Kafka, Weltsch en het zionisme (1)
dec 2010Franz Kafka en Mania Tschissik
nov 2010Franz Kafka en Jizchak Löwy
nov 2010Erich Fried
nov 2010Harry Mulisch is zelf een mens
nov 2010Hannah Arendt en Gershom Scholem (2)
okt 2010Hannah Arendt en Gershom Scholem (1)
okt 2010Alexander Granach: ‘Da geht ein Mensch’
okt 2010Karl Emil Franzos: ‘Der Pojaz’
okt 2010Karl Emil Franzos: Zweigeist
sep 2010Hans Keilson
sep 2010Een intelligent hart
sep 2010Ernst Toller
sep 2010Jakob Wassermann: gebroken moralist
aug 2010Jakob Wassermann: Duitser en Jood
aug 2010Byron en de Joden
jul 2010Rathenau, ein begeisterter Deutscher, ein aufrechter Jude
jul 2010Walther Rathenau: Höre, Israel!
jun 2010Multatuli en de Joden
jun 2010Multatuli en W.A. Paap
jun 2010Herman de Man: Jood onder de boeren
mei 2010Herman de Man: ik ben een Jood
mei 2010Carry van Bruggen: een moedige Jodin
mei 2010Carry van Bruggen: De verlatene
apr 2010Carry van Bruggen: Seideravond
apr 2010Izak de Haan
apr 2010Carry van Bruggen
apr 2010Franz Baermann Steiner: Gebet im Garten
mrt 2010Franz Baermann Steiner: Praag, Jeruzalem, Oxford
mrt 2010Assaf Gavron
mrt 2010Celan en Bachmann (2)
mrt 2010Celan en Bachmann (1)
feb 2010Georg Hermann, een beschaafde Duitse Jood
feb 2010Heinz Liepmann bestraft
feb 2010Tussen orthodoxie en assimilatie
jan 2010Soma Morgenstern in de vergeethoek
jan 2010Hooligan in Roemenië
jan 2010Nogmaals Feuchtwanger
jan 2010Het succes van Feuchtwanger
dec 2009Paul Hellmann, medeaanklager
dec 2009Lezen over Auschwitz
nov 2009Ernst Weiss
nov 2009Bruno Schulz
nov 2009De zwarte zwaan van Israël
okt 2009Kafka en Else Lasker-Schüler
okt 2009Rahel Varnhagen
okt 2009Jacob Israël de Haan
okt 2009Noem het slaap
okt 2009Ongemakkelijk
sep 2009Bernard Malamud
sep 2009Leo Perutz
sep 2009De kant van Jeanne Weil
sep 2009De familie Pringsheim
aug 2009Simone Veil
aug 2009Grete Weil
jun 2009Heinrich Heine
jun 2009Ferrara
mei 2009Imre Kertész
mei 2009Aharon Appelfeld
mei 2009Joseph Roth (2)
apr 2009Joseph Roth (1)
apr 2009Zoektochten
mrt 2009Tegen het vergeten
mrt 2009Jeruzalem stond om ons heen
mrt 2009Berditsjev
mrt 2009Engführung
feb 2009Het lezen van Celan
feb 2009Moederland woord
feb 2009Abraham Sonne
feb 2009Canetti en het jodendom
jan 2009Dora Diamant
jan 2009Kafka en het zionisme
jan 2009Canon