sluiten
×
Mogen wij u om een kleine bijdrage vragen om het werk van Crescas blijvend mogelijk te maken? Alle content op deze website is vrij toegankelijk: de wekelijkse columns, video’s, geluidsbestanden, artikelen, etc. Dat willen wij graag zo houden. U kunt ons daarbij helpen met een kleine, vrijwillige bijdrage. Ieder bedrag is welkom. Met de groene knop hiernaast is dat zó geregeld. Dankuwel.
inloggen
×

Mijn Crescas

Inloggen met gebruikersnaam & wachtwoord






Zonder wachtwoord snel inloggen?

Columns

Weblogs disclaimer

Leo Frijda

Van 2009 tot en met 2016 schreef Leo Frijda literaire columns voor Crescas. Najaar 2011 publiceerde Amphora Books een deel van zijn columns onder de titel ''Het jodendom laat je niet los''. Eveneens bij Amphora Books verscheen begin 2015 ''Op het balkon van de elektrische tram'', een verzameling door hem geschreven opstellen over en rondom Franz Kafka.

vrijdag 16 augustus 2013

The atheists of the Book, zo stellen Amos Oz en zijn dochter Fania Oz-Salzberger zich met een zekere nadruk voor in hun boek jewsandwords. Het is dan ook een persoonlijk gekleurd verhaal over wat volgens hen de Joden typeert en de Joodse familie bij elkaar houdt. Een boeiend en bovendien ook sympathiek boek want het laat alle ruimte om mee te denken en met hen van mening te verschillen. Ook vader en dochter zijn het niet altijd met elkaar eens. Dan is alleen the novelist among us of the historian among us aan het woord.

Amos Oz en Fania Oz-Salzberger zijn secular Jewish Israelis. Ze geloven niet in God en de Tora beschouwen ze als een door mensen geschreven boek. Daar voegen zij echter onmiddellijk aan toe dat zij as Jewish atheists, take religion to be a great human invention. Bovendien, the Hebrew Bible is a magnificent human creation.

En daarmee vallen de oude geschriften uitdrukkelijk binnen hun gezichtsveld. Ze putten daaruit uitvoerig ter ondersteuning van wat zij te zeggen hebben:

Simply put, our thesis is this: in order to remain a Jewish family, a Jewish family perforce relied on words. Not any words, but words that came from books.

In jewsandwords staan daarover prachtige zinnen waarvan ik er twee graag aanhaal:

The (Jewish) children were made to inherit not only a faith, not only a collective fate, not only the irreversible mark of circumcision, but also the formative stamp of a library.

Centuries passed, they (the Jews) migrated, they moved, they ran, they trudged, and they carried the books on their backs.

Ook vader en dochter Oz dragen hun boeken mee. We nonbelievers, schrijven ze, remain Jews by reading. Als jewsandwords eerder was verschenen, had ik deze woorden graag als motto genomen voor mijn boek, Het jodendom laat je niet los, over Joodse schrijvers en hun jodendom. Dit motto had mooi mijn persoonlijke motivatie verwoord die leidde tot columns over Heinrich Heine en Franz Kafka, over Else Lasker-Schüler en Bernard Malamud. Waarom ik hier juist hen noem, blijkt hierna.

Twee weken geleden ging mijn column over Voor de wet, het bekende verhaal van Kafka, opgenomen in de roman Het proces. Het mooie van dit verhaal is, schreef ik, dat Joodse traditie en moderne literatuur elkaar raken. Kafka gebruikt beelden die refereren aan Tora en Talmoed maar geeft de moderne lezer, Jood en niet-Jood, alle ruimte om daar zelf een eigen betekenis aan te geven. Ik zou dus denken dat Kafka en Oz, hoewel verschillende persoonlijkheden, levend in andere tijden en op andere plaatsen, elkaar de hand kunnen schudden. Ze zijn familie van elkaar.

In het boek van Amos Oz en Fania Oz-Salzberger staat een nogal bondig geformuleerde passage waarin ze schrijven dat Kafka en anderen de synagoge van hun voorouders geheel achter zich hadden gelaten, alleen een oude kromgebogen figuur loopt nog rond in hun dromen. Ook al voelen ze zich schuldig, de band met het Joodse leven van hun voorouders is doorgesneden, de amputatie is definitief.

Laat ik de hele passage hier maar overnemen:

There came a brief and momentous time both in Jewish annals and in world history, when Jews of traditional upbringing met head on the offer, or temptation, of modern existence. For one or two generations, they lived in both worlds at once. This is a case not of dual membership, but rather of irreplaceable amputation: leaving the old synagogue for the world’s gleaming novelties. Trading dusty wisdoms for sweet sin and sour uncertainties. Embarking on ships to new worlds saddled with guilt and longing. Yiddish clung to their necks like a heartbroken mother. An ancient bearded figure recurred in their dreams, hunched in the empty schoolroom. This is where Heine belongs, and Sigmund Freud, and Franz Kafka, and Walter Benjamin, and Else Lasker-Schüler. Also Saul Bellow and Bernard Malamud. Each and every one of them was gravely, irretrievably in trouble with Time. They all experienced, in their several ways, the abrupt collapse of ancient time and the bewildering eeriness of modern time.

Nu staat deze passage in het hoofdstuk Time and timelessness en niet in het eerdere hoofdstuk Continuity, waarin Amos Oz en Fania Oz-Salzberger de geschiedenis van het Joodse volk a unique continuum noemen. Toch plaatsen ze ook in dat hoofdstuk Heine en Freud, naast Einstein en Arendt, niet zonder meer binnen the great chain of Jewish scholarship, mythically and textually launched on Mount Sinai by Moses, the first teacher. Heine c.s., menen ze, staan op enige afstand, with some learned rabbi or bookish mother or synagogue still flickering on their biographical horizon. Al zijn deze schrijvers en geleerden in ieder geval nog wel etched by something intimately and textually Jewish.

De recensent van Ha’aretz vroeg zich af of Amos Oz en Fania Oz-Salzberger van mening zijn dat de door hen genoemde schrijvers en geleerden fell off the Jewish continuum. Ik denk echter niet dat zij dit zo bedoelen. De geciteerde passage gaat immers vooral over het gemangeld zijn tussen de synagoge van de voorouders en het moderne bestaan en dat gedurende een periode die niet langer dan één of twee generaties heeft geduurd. Niettemin ben ook ik niet helemaal zeker wat precies door hen wordt bedoeld. Dat zou ik hen graag willen vragen want die oude kromgebogen figuur heeft iets van een karikatuur en Heine en Kafka droegen meer van Tora en Talmoed met zich dan Oz en dochter lijken te suggereren.

Er is nog meer in jewsandwords dat mij aan het denken heeft gezet zonder dat in dit boek een afdoend antwoord is te vinden. Jewish culture, schrijven Amos Oz en Fania Oz-Salzberger, was never evenhandedly multilingual. Its gist was always Hebrew. In dit verband citeren ze een gesprek tussen Agnon en Saul Bellow waarin Agnon aangeeft dat de taal van de diaspora will not last. Maar wat gebeurt er dan met dichters als Heinrich Heine, vraagt Bellow. Agnon answered: ‘He has been beautifully translated into Hebrew and his survival is assured’. Oz en dochter noemen dit vintage cultural arrogance. Maar toch. Overigens schrijven ze bij de bespreking van het in het Jiddisj geschreven gedicht van Itzik Manger, Langs de weg staat een boom, dat het in Engelse vertaling de helft van zijn original tenderness verliest en in het Hebreeuws zelfs driekwart.

Nu las ik jewsandwords toen ik enkele weken geleden in Israël was en daardoor bleef dat Hebreeuws me dwars zitten. Om twee redenen, een persoonlijke en een algemene. Ik ben wel eens begonnen Hebreeuws te leren maar het is nooit wat geworden. En dat is een ernstig gemis. Tegelijk ben ik in de diaspora niet de enige met dat euvel. Zou het zo kunnen zijn dat niet Hebreeuws sprekende Joden, die in de diaspora leven, in de loop van de tijd steeds verder komen af te staan van hun wortels en van de bron die hen moet voeden? Want, zo staat ook in jewsandwords: Your ideas are not your ideas. They are the progeny of the bookshelf on your wall and of the language that you inhabit. Zou het zo kunnen zijn dat we in en buiten Israël steeds meer een verschillende taal spreken en dat in onze boekenkasten niet altijd meer dezelfde boeken staan?

Amos Oz en Fania Oz-Salzberger schrijven terecht dat de herleving van het Hebreeuws van het begin af aan worthy literature heeft opgeleverd. Het geeft mij de kans in deze column tot slot ook aandacht te vragen voor een ander boek dat ik in Israël las, Goede mensen, van Nir Baram. Om Agnon te parafraseren, gelukkig prachtig in het Nederlands vertaald door Hilde Pach.

Goede mensen is een roman over de terreur onder Hitler en Stalin. Zo magistraal dat het boeken van Varlam Sjalamov en Vasili Grossman naar de kroon steekt. De wereldliteratuur is verrijkt met een grootse roman. De schrijver woont in Israël, is geboren in 1976, heet Nir Baram en mag zich met één klap een waardig opvolger noemen van zijn beroemde landgenoten Amos Oz en A.B. Yehoshua. Dit zijn niet mijn zinnen maar die van Michel Krielaars die in de NRC van 16 november vorig jaar over Goede mensen een zeer lovende recensie schreef. Terecht. ‘Baram laat zien’, zo beëindigt Krielaars zijn recensie, ‘waartoe gewone mensen in staat zijn. Het resultaat van hun handelen is zo langzamerhand bekend, want het is van alle tijden en herhaalt zich keer op keer. Maar juist dat maakt Goede mensen tot zo’n veelzeggende, belangrijke en originele roman, die je niet ongelezen mag laten als je de duistere kanten van het leven wilt begrijpen.’ Lezen dus, zowel jewsandwords als Goede mensen. Want we remain Jews by reading, dat hoe dan ook.

Amos Oz en Fania Oz-Salzberger, jewsandwords, Yale University Press, New Haven & London, 2012.
Nir Baram, Goede mensen, De Bezige Bij, Amsterdam, 2012, vertaling Hilde Pach.

Delen |

Reacties

Joop de Graaf

vrijdag 16 augustus 2013
Beste Leo,
Met veel waardering heb ik je laatste column gelezen over o.a. JewsandWords geschreven door vader en dochter Oz. Je vraagt je daarin af of de niet Hebreeuws sprekende Joden in de diaspora \"in de loop van de tijd steeds verder komen af te staan van hun wortels en van de bron die hen moet voeden?\". Na bijna twee jaar inwoner van Israel te zijn geweest zou ik je ter overweging willen geven dat zeer veel perfect Hebreeuws sprekende Joden in Israel totaal geen weet hebben van hun wortels en van de bron die hen moet voeden, er absoluut niet in geïnteresseerd zijn of er zelfs een grondige afkeer van hebben ontwikkeld. Misschien is er voor de Hebreeuws sprekende Joden in de diaspora een belangrijke taak weggelegd. Ik ben, onder andere in Amerika, veel inspirerende voorbeelden tegen gekomen.
Hartelijke groet,
Joop

Geachte heer Frijda

vrijdag 16 augustus 2013
Ik lees en herlees vaak je artikels en doe er mijn voordeel mee. Vooral bij het zoeken naar interessante literatuur. "Goede mensen" van Nir Baram vind ik zeer sterk, zeker van zo een jonge auteur. Sjalamov schreef prachtige verhalen over de Goelag die ieders aandacht verdienen. Maar "Leven en lot" van Vasili Grossman steekt er voor mij toch bovenuit, een van de beste boeken die ik ooit las.

Uw reactie:

vul de beveiligings-code in
jan 2017Een laatste column
okt 2016Kafka’s dierentuin
okt 2016De verbanning van de dood
sep 2016De kleine marktplaats Sadagora
sep 2016Irmgard Keun
aug 2016Brody
jul 2016Clarice Lispector
jun 2016Vuurontstekers
mei 2016Itzik Manger uit Czernowitz
apr 2016Tel me bij de amandelen
apr 2016Stadt der Dichter
apr 2016Tsjernivtsi
mrt 2016Langs de zuidelijke Boeg
mrt 2016In de schaduw van een boom
feb 2016Lin Jaldati
feb 2016Winternabijheid
jan 2016Bleib gesund!
dec 20152015
dec 2015Ruiter in de wolken
nov 2015Hommage aan Andreas Burnier
sep 2015'Jij schrijdt in trotse vrijheid'
sep 2015Een handvol sneeuw
aug 2015Schaduwen van het verleden
aug 2015Onze geschiedenis
jul 2015Damals im Romanischen Café
jul 2015Café Grössenwahn, Königin aller Cafés
jun 2015Kurt Löb
mei 2015Van hagedissen en ratten
mei 2015De benoemer en de verzwijger
apr 2015Aghed
feb 2015Asperges en gevulde eieren
jan 2015Op het spoor van Patrick Modiano
jan 2015Terugblik
nov 2014Mooie series
nov 2014Met een boek naar het museum
aug 2014Appie Drielsma (1937-2014)
jul 2014Opzij geschoven en gezwegen
jul 2014Exilliteratuur
jun 2014Kurt Lehmann of ook Konrad Merz
mei 2014Hommage
mei 2014Joseph Roth (1894-1939)
mei 2014Kafka en de Joden uit Galicië
mei 2014Schrijf dat op, Kisch!
apr 2014Kafka augustus 1914
feb 2014Heine, een voorproefje
jan 2014Kafka's raam
jan 2014Arnold Zweig en Hermann Struck
jan 2014Arnold Zweig
dec 2013Mijn lijstje 2013
dec 2013Nogmaals Jacob Israel de Haan
nov 2013Austerlitz
nov 2013W.G. Sebald
okt 2013Freud, Kafka en Wenen
sep 2013Marcel Reich-Ranicki (1920-2013)
sep 2013De beslissing
aug 2013Dan Pagis
aug 2013jewsandwords
aug 2013Voor de wet
jun 2013De groeten van meneer Onhandig (2)
jun 2013De groeten van meneer Onhandig (1)
mei 2013Klassenfoto met Walter Benjamin
mei 2013Amsterdam
apr 2013Treinreis naar Czernowitz
apr 2013Het Odessa van Jabotinsky
mrt 20131913
feb 2013Selma Meerbaum-Eisinger
feb 2013Van majestueuze katten en onmuzikale schrijvers
jan 2013Ravensbrück
jan 2013Milena Jesenská
dec 2012Mijn lijstje 2012
dec 2012Varia
nov 2012Schiller in Barnow
nov 2012De gedaanteverwisseling
nov 2012Joseph Schmidt
okt 2012Rondom Kafka (2)
okt 2012Appelfeld en Kafka
okt 2012Appelfeld en de taal
sep 2012Met Kafka naar de synagoge
sep 2012Rondom Kafka
aug 2012Vriendschap
jul 2012Kalman Polgar
jul 2012Een knipoog naar Max Brod
jun 2012Steinbarg en Manger
jun 2012Josef Burg
jun 2012Klara Blum
mei 2012Mythos Czernowitz
mei 2012De odyssee van Edgar Hilsenrath
mei 2012Nacht in Mogilev-Podolski
apr 2012Sereth
apr 2012Eichmann in Wenen
apr 2012Anna Seghers ontmoet Franz Kafka
mrt 2012Anna Seghers
mrt 2012Netty Reiling
mrt 2012Fallada past zich aan
feb 2012Nico Rost en Hans Fallada
feb 2012Karel van het Reve
feb 2012Kafka, Brenner en Feuchtwanger
jan 2012Holocaust Memorial Day
jan 2012De heerlijkheid van het leven
jan 2012Wassermann, Roth en Nederland
dec 2011De Hoge Raad buigt mee
dec 2011Isaak Babel
dec 2011Gerron
nov 2011Aharon Barak
nov 2011Abraham Mapu
nov 2011Naar Kaunas
okt 2011Briefwisseling Roth en Zweig (2)
okt 2011Briefwisseling Roth en Zweig (1)
okt 2011Rabbi Nachman en Kafka (2)
sep 2011Rabbi Nachman en Kafka (1)
sep 2011Czernowitz 1907
jul 2011Kafka in Berlijn
jul 2011Met Joseph Roth naar Berlijn
jul 2011Joseph Roth in Amsterdam
jun 2011Ik teken het gezicht van de tijd
jun 2011Het Joodse geheugen
jun 2011De memoires van Claude Lanzmann
apr 2011Heinrich Heine in Jeruzalem
apr 2011Jiri Weil houdt van katten
apr 2011Jiri Weil, getuige
apr 2011Laurent Binet, HhhH
mrt 2011Dan Porat, The Boy
mrt 2011De geheugenhut
mrt 2011The Search Committee
mrt 2011De Finklerkwestie
feb 2011Stefan Zweig, Joods schrijver
feb 2011Stefan Zweig, verdreven Europeaan
feb 2011Kisch, der rasende Reporter
jan 2011Verkeerde grootouders
jan 2011Ilse Aichinger en Kafka
jan 2011Perec, een leeservaring
jan 2011Van Kafka naar Perec
dec 2010Kafka, Weltsch en het zionisme (2)
dec 2010Kafka, Weltsch en het zionisme (1)
dec 2010Franz Kafka en Mania Tschissik
nov 2010Franz Kafka en Jizchak Löwy
nov 2010Erich Fried
nov 2010Harry Mulisch is zelf een mens
nov 2010Hannah Arendt en Gershom Scholem (2)
okt 2010Hannah Arendt en Gershom Scholem (1)
okt 2010Alexander Granach: ‘Da geht ein Mensch’
okt 2010Karl Emil Franzos: ‘Der Pojaz’
okt 2010Karl Emil Franzos: Zweigeist
sep 2010Hans Keilson
sep 2010Een intelligent hart
sep 2010Ernst Toller
sep 2010Jakob Wassermann: gebroken moralist
aug 2010Jakob Wassermann: Duitser en Jood
aug 2010Byron en de Joden
jul 2010Rathenau, ein begeisterter Deutscher, ein aufrechter Jude
jul 2010Walther Rathenau: Höre, Israel!
jun 2010Multatuli en de Joden
jun 2010Multatuli en W.A. Paap
jun 2010Herman de Man: Jood onder de boeren
mei 2010Herman de Man: ik ben een Jood
mei 2010Carry van Bruggen: een moedige Jodin
mei 2010Carry van Bruggen: De verlatene
apr 2010Carry van Bruggen: Seideravond
apr 2010Izak de Haan
apr 2010Carry van Bruggen
apr 2010Franz Baermann Steiner: Gebet im Garten
mrt 2010Franz Baermann Steiner: Praag, Jeruzalem, Oxford
mrt 2010Assaf Gavron
mrt 2010Celan en Bachmann (2)
mrt 2010Celan en Bachmann (1)
feb 2010Georg Hermann, een beschaafde Duitse Jood
feb 2010Heinz Liepmann bestraft
feb 2010Tussen orthodoxie en assimilatie
jan 2010Soma Morgenstern in de vergeethoek
jan 2010Hooligan in Roemenië
jan 2010Nogmaals Feuchtwanger
jan 2010Het succes van Feuchtwanger
dec 2009Paul Hellmann, medeaanklager
dec 2009Lezen over Auschwitz
nov 2009Ernst Weiss
nov 2009Bruno Schulz
nov 2009De zwarte zwaan van Israël
okt 2009Kafka en Else Lasker-Schüler
okt 2009Rahel Varnhagen
okt 2009Jacob Israël de Haan
okt 2009Noem het slaap
okt 2009Ongemakkelijk
sep 2009Bernard Malamud
sep 2009Leo Perutz
sep 2009De kant van Jeanne Weil
sep 2009De familie Pringsheim
aug 2009Simone Veil
aug 2009Grete Weil
jun 2009Heinrich Heine
jun 2009Ferrara
mei 2009Imre Kertész
mei 2009Aharon Appelfeld
mei 2009Joseph Roth (2)
apr 2009Joseph Roth (1)
apr 2009Zoektochten
mrt 2009Tegen het vergeten
mrt 2009Jeruzalem stond om ons heen
mrt 2009Berditsjev
mrt 2009Engführung
feb 2009Het lezen van Celan
feb 2009Moederland woord
feb 2009Abraham Sonne
feb 2009Canetti en het jodendom
jan 2009Dora Diamant
jan 2009Kafka en het zionisme
jan 2009Canon