sluiten
×
Mogen wij u om een kleine bijdrage vragen om het werk van Crescas blijvend mogelijk te maken? Alle content op deze website is vrij toegankelijk: de wekelijkse columns, video’s, geluidsbestanden, artikelen, etc. Dat willen wij graag zo houden. U kunt ons daarbij helpen met een kleine, vrijwillige bijdrage. Ieder bedrag is welkom. Met de groene knop hiernaast is dat zó geregeld. Dankuwel.
inloggen
×

Mijn Crescas

Inloggen met gebruikersnaam & wachtwoord






Zonder wachtwoord snel inloggen?

Columns

Weblogs disclaimer

Leo Frijda

Van 2009 tot en met 2016 schreef Leo Frijda literaire columns voor Crescas. Najaar 2011 publiceerde Amphora Books een deel van zijn columns onder de titel ''Het jodendom laat je niet los''. Eveneens bij Amphora Books verscheen begin 2015 ''Op het balkon van de elektrische tram'', een verzameling door hem geschreven opstellen over en rondom Franz Kafka.

vrijdag 27 februari 2009

Kort vóór 9 november 1938 kwam de toen bijna 18-jarige Paul Celan met de trein door Berlijn. Hij was onderweg naar Tours waar hij medicijnen ging studeren. Juli 1939 ging Celan terug naar Czernowitz. Na de Sjoa, in 1948, is Celan naar Parijs gegaan, waar hij tot zijn dood heeft gewoond. In zijn gedicht La Contrascarpe uit 1962 komen de volgende regels voor:

Über Krakau
bist du gekommen, am Anhalter
Bahnhof
floss deinen Blicken ein Rauch zu,
der war schon von morgen.
Via Krakau
ben je gekomen, op Anhalter
Bahnhof
stroomde er rook over je blik
die al van morgen was.

Deze regels, die mij bij lezing steeds opnieuw raken, verbinden de treinreis van Celan en de Kristalnacht met elkaar. Het gedicht eindigt met het woord Kristall, een verwijzing naar het eerste gedicht met die titel dat Celan schreef nadat hij zich in Parijs had gevestigd. Aan de Place de la Contrascarpe liggen veel cafés waaronder Chope, enige tijd het stamcafé van Celan. De Place de la Contrascarpe was bovendien een ontmoetingsplek van daklozen en vreemdelingen. Van het gevoel slechts een dakloze en een vreemdeling te zijn, heeft Celan zich niet kunnen losmaken.

Celan: ik heb nooit één regel geschreven die niet met mijn bestaan te maken had. Het gedicht La Contrascarpe is daarvan een voorbeeld. Celan lezen vraagt daarom kennis van autobiografische gegevens. Het is niet anders. Het is echter de moeite waard. Er is een biografie van de jeugd van Celan van de hand van Israel Chalfen en een meer volledige biografie van de hand van John Felstiner. Maar beide boeken dateren al weer van enige tijd terug. Vorig jaar is bij Verlag J.B. Metzler het Celan Handbuch, Leben-Werk-Wirkung, verschenen dat veel informatie geeft. Een indringende kijk op het leven van Celan geven de briefwisselingen die in de loop van de tijd zijn gepubliceerd, in 2008 eindelijk ook de briefwisseling tussen Ingeborg Bachmann en Paul Celan onder de titel Herzzeit. Hieraan en aan de eerder verschenen briefwisselingen met Gisèle Lestrange, Nelly Sachs en Ilana Shmueli hoop ik in volgende columns aandacht te besteden.

Celan lezen vraagt echter nog meer inspanning omdat in zijn gedichten vaak, indirect, wordt verwezen naar schrijvers uit het verleden en uit hun werken wordt geciteerd. Het geldt al voor zijn meest bekende gedicht Todesfuge uit 1945, dat ik het liefst helemaal zou willen aanhalen. Maar het is vrij lang en gemakkelijk te vinden. Daarom hier slechts de begin- en eindregels (in vertaling):

Zwarte melk der vroegte we drinken haar ‘s avonds
we drinken haar ‘s middags en ’s morgens we drinken haar ’s nachts
we drinken en drinken
we graven een graf in de luchten daar lig je niet krap

je goudgele haar Margarete
je asgrauwe haar Sullamith

De beide namen verwijzen naar belangrijke werken uit de Duitse en Joodse literatuur. Margarete grijpt terug op de Faust van Goethe en Sullamith herinnert aan het Hooglied. Er zijn in Todesfuge nog veel meer verwijzingen en citaten aan te wijzen. Ook is er op gewezen dat in het Hebreeuws de medeklinkers van Sullamith dezelfde zijn als in sjalom en dat de moeder van Celan de naam Friede(rike) droeg. Celan zelf heeft de Todesfuge een grafmonument genoemd en geschreven: auch meine Mutter hat nur dieses Grab.

Het lezen van Celan vraagt dus de nodige kennis. Maar, is wel gezegd, je wordt er erudieter van. Todesfuge is betrekkelijk toegankelijk. Met latere gedichten is dat vaak minder het geval. Celan heeft in zijn latere gedichten, vooral na 1955, willen verwoorden wat niet te zeggen viel. Bij Celan gaat het niet om dichtung nach Auschwitz sondern von Auschwitz her. Celan geeft, ik citeer Ton Naaijkens, in zijn poëzie uitdrukking aan uiterste ontzetting: niet door deze bloot te leggen maar door haar al sprekende steeds veelzeggender te verzwijgen. Deze wijze van werken, hier nog slechts kort aangeduid met veelzeggend verzwijgen, maakt het lezen van met name het latere werk van Celan er evenmin gemakkelijker op.

In Nederland zijn de gedichten van Celan in een prachtige uitgave verkrijgbaar, met naast elkaar de oorspronkelijke en de vertaalde teksten en met een uitvoerig en verhelderend nawoord van de vertaler, Ton Naaijkens. Niettemin lijkt de kennis van Celan, ook in Joodse kringen, beperkt. Dat is jammer. De gedichten van Celan zijn opgenomen in de canon van belangrijkste Joodse literatuur, waarover ik in mijn column van 17 januari jl. schreef. Zij zijn te beschouwen, ik citeer nogmaals Ton Naaijkens, als een monument voor wat de mens in de twintigste eeuw is overkomen.

Delen |

Reacties

Monique Schenkkan

woensdag 4 maart 2009
Prachtig dat u aandacht besteedt aan Paul Celan! Ik had altijd het idee dat ik de enige was die van hem gelezen had.
Wist u dat A. Nijpels in 1978 een tweetalige uitgave van Atemkristall onder de titel Ademkristal ibij Boucher verzorgd heeft?
Een klein opmerkinkje: het is la Contrescarpe.
Kent u ook de schrijvers Jakob Wassermann en Georg Hermann?
Met vriendelijke groet, Monique Schenkkan

Leo Frijda

woensdag 4 maart 2009
Dank voor deze reactie. Er is in Nederland een Celangenootschap. Er zijn dus meer lezers! De uitgave van Nijpels ken ik niet. Ook heb ik van Wasserman en Hermann nooit iets gelezen. Hermann is een goede vingerwijzing voor deze columns, in aanmerking genomen dat hij enige tijd in Nederland heeft gewoond voordat hij via Westerbork werd weggevoerd. Maar er ligt nog het nodige waarover ik in deze columns wil schrijven.

c.combrink rubens

zaterdag 2 mei 2009
georg hermann,kwam in 1940,bij ons thuis in huizen.bij mijn moeder conny rubens.
ik zou zo graag weten ,wanneer hij gedeporteerd is in l943
daar hij de duitse nationaliteit had,kan ik dat niet traceren.
hij maakte grote indruk op mij ,als kind.
hoop dat u mij kan helpen,alvast hartelijk dank.
constance rubens.

Uw reactie:

vul de beveiligings-code in
jan 2017Een laatste column
okt 2016Kafka’s dierentuin
okt 2016De verbanning van de dood
sep 2016De kleine marktplaats Sadagora
sep 2016Irmgard Keun
aug 2016Brody
jul 2016Clarice Lispector
jun 2016Vuurontstekers
mei 2016Itzik Manger uit Czernowitz
apr 2016Tel me bij de amandelen
apr 2016Stadt der Dichter
apr 2016Tsjernivtsi
mrt 2016Langs de zuidelijke Boeg
mrt 2016In de schaduw van een boom
feb 2016Lin Jaldati
feb 2016Winternabijheid
jan 2016Bleib gesund!
dec 20152015
dec 2015Ruiter in de wolken
nov 2015Hommage aan Andreas Burnier
sep 2015'Jij schrijdt in trotse vrijheid'
sep 2015Een handvol sneeuw
aug 2015Schaduwen van het verleden
aug 2015Onze geschiedenis
jul 2015Damals im Romanischen Café
jul 2015Café Grössenwahn, Königin aller Cafés
jun 2015Kurt Löb
mei 2015Van hagedissen en ratten
mei 2015De benoemer en de verzwijger
apr 2015Aghed
feb 2015Asperges en gevulde eieren
jan 2015Op het spoor van Patrick Modiano
jan 2015Terugblik
nov 2014Mooie series
nov 2014Met een boek naar het museum
aug 2014Appie Drielsma (1937-2014)
jul 2014Opzij geschoven en gezwegen
jul 2014Exilliteratuur
jun 2014Kurt Lehmann of ook Konrad Merz
mei 2014Hommage
mei 2014Joseph Roth (1894-1939)
mei 2014Kafka en de Joden uit Galicië
mei 2014Schrijf dat op, Kisch!
apr 2014Kafka augustus 1914
feb 2014Heine, een voorproefje
jan 2014Kafka's raam
jan 2014Arnold Zweig en Hermann Struck
jan 2014Arnold Zweig
dec 2013Mijn lijstje 2013
dec 2013Nogmaals Jacob Israel de Haan
nov 2013Austerlitz
nov 2013W.G. Sebald
okt 2013Freud, Kafka en Wenen
sep 2013Marcel Reich-Ranicki (1920-2013)
sep 2013De beslissing
aug 2013Dan Pagis
aug 2013jewsandwords
aug 2013Voor de wet
jun 2013De groeten van meneer Onhandig (2)
jun 2013De groeten van meneer Onhandig (1)
mei 2013Klassenfoto met Walter Benjamin
mei 2013Amsterdam
apr 2013Treinreis naar Czernowitz
apr 2013Het Odessa van Jabotinsky
mrt 20131913
feb 2013Selma Meerbaum-Eisinger
feb 2013Van majestueuze katten en onmuzikale schrijvers
jan 2013Ravensbrück
jan 2013Milena Jesenská
dec 2012Mijn lijstje 2012
dec 2012Varia
nov 2012Schiller in Barnow
nov 2012De gedaanteverwisseling
nov 2012Joseph Schmidt
okt 2012Rondom Kafka (2)
okt 2012Appelfeld en Kafka
okt 2012Appelfeld en de taal
sep 2012Met Kafka naar de synagoge
sep 2012Rondom Kafka
aug 2012Vriendschap
jul 2012Kalman Polgar
jul 2012Een knipoog naar Max Brod
jun 2012Steinbarg en Manger
jun 2012Josef Burg
jun 2012Klara Blum
mei 2012Mythos Czernowitz
mei 2012De odyssee van Edgar Hilsenrath
mei 2012Nacht in Mogilev-Podolski
apr 2012Sereth
apr 2012Eichmann in Wenen
apr 2012Anna Seghers ontmoet Franz Kafka
mrt 2012Anna Seghers
mrt 2012Netty Reiling
mrt 2012Fallada past zich aan
feb 2012Nico Rost en Hans Fallada
feb 2012Karel van het Reve
feb 2012Kafka, Brenner en Feuchtwanger
jan 2012Holocaust Memorial Day
jan 2012De heerlijkheid van het leven
jan 2012Wassermann, Roth en Nederland
dec 2011De Hoge Raad buigt mee
dec 2011Isaak Babel
dec 2011Gerron
nov 2011Aharon Barak
nov 2011Abraham Mapu
nov 2011Naar Kaunas
okt 2011Briefwisseling Roth en Zweig (2)
okt 2011Briefwisseling Roth en Zweig (1)
okt 2011Rabbi Nachman en Kafka (2)
sep 2011Rabbi Nachman en Kafka (1)
sep 2011Czernowitz 1907
jul 2011Kafka in Berlijn
jul 2011Met Joseph Roth naar Berlijn
jul 2011Joseph Roth in Amsterdam
jun 2011Ik teken het gezicht van de tijd
jun 2011Het Joodse geheugen
jun 2011De memoires van Claude Lanzmann
apr 2011Heinrich Heine in Jeruzalem
apr 2011Jiri Weil houdt van katten
apr 2011Jiri Weil, getuige
apr 2011Laurent Binet, HhhH
mrt 2011Dan Porat, The Boy
mrt 2011De geheugenhut
mrt 2011The Search Committee
mrt 2011De Finklerkwestie
feb 2011Stefan Zweig, Joods schrijver
feb 2011Stefan Zweig, verdreven Europeaan
feb 2011Kisch, der rasende Reporter
jan 2011Verkeerde grootouders
jan 2011Ilse Aichinger en Kafka
jan 2011Perec, een leeservaring
jan 2011Van Kafka naar Perec
dec 2010Kafka, Weltsch en het zionisme (2)
dec 2010Kafka, Weltsch en het zionisme (1)
dec 2010Franz Kafka en Mania Tschissik
nov 2010Franz Kafka en Jizchak Löwy
nov 2010Erich Fried
nov 2010Harry Mulisch is zelf een mens
nov 2010Hannah Arendt en Gershom Scholem (2)
okt 2010Hannah Arendt en Gershom Scholem (1)
okt 2010Alexander Granach: ‘Da geht ein Mensch’
okt 2010Karl Emil Franzos: ‘Der Pojaz’
okt 2010Karl Emil Franzos: Zweigeist
sep 2010Hans Keilson
sep 2010Een intelligent hart
sep 2010Ernst Toller
sep 2010Jakob Wassermann: gebroken moralist
aug 2010Jakob Wassermann: Duitser en Jood
aug 2010Byron en de Joden
jul 2010Rathenau, ein begeisterter Deutscher, ein aufrechter Jude
jul 2010Walther Rathenau: Höre, Israel!
jun 2010Multatuli en de Joden
jun 2010Multatuli en W.A. Paap
jun 2010Herman de Man: Jood onder de boeren
mei 2010Herman de Man: ik ben een Jood
mei 2010Carry van Bruggen: een moedige Jodin
mei 2010Carry van Bruggen: De verlatene
apr 2010Carry van Bruggen: Seideravond
apr 2010Izak de Haan
apr 2010Carry van Bruggen
apr 2010Franz Baermann Steiner: Gebet im Garten
mrt 2010Franz Baermann Steiner: Praag, Jeruzalem, Oxford
mrt 2010Assaf Gavron
mrt 2010Celan en Bachmann (2)
mrt 2010Celan en Bachmann (1)
feb 2010Georg Hermann, een beschaafde Duitse Jood
feb 2010Heinz Liepmann bestraft
feb 2010Tussen orthodoxie en assimilatie
jan 2010Soma Morgenstern in de vergeethoek
jan 2010Hooligan in Roemenië
jan 2010Nogmaals Feuchtwanger
jan 2010Het succes van Feuchtwanger
dec 2009Paul Hellmann, medeaanklager
dec 2009Lezen over Auschwitz
nov 2009Ernst Weiss
nov 2009Bruno Schulz
nov 2009De zwarte zwaan van Israël
okt 2009Kafka en Else Lasker-Schüler
okt 2009Rahel Varnhagen
okt 2009Jacob Israël de Haan
okt 2009Noem het slaap
okt 2009Ongemakkelijk
sep 2009Bernard Malamud
sep 2009Leo Perutz
sep 2009De kant van Jeanne Weil
sep 2009De familie Pringsheim
aug 2009Simone Veil
aug 2009Grete Weil
jun 2009Heinrich Heine
jun 2009Ferrara
mei 2009Imre Kertész
mei 2009Aharon Appelfeld
mei 2009Joseph Roth (2)
apr 2009Joseph Roth (1)
apr 2009Zoektochten
mrt 2009Tegen het vergeten
mrt 2009Jeruzalem stond om ons heen
mrt 2009Berditsjev
mrt 2009Engführung
feb 2009Het lezen van Celan
feb 2009Moederland woord
feb 2009Abraham Sonne
feb 2009Canetti en het jodendom
jan 2009Dora Diamant
jan 2009Kafka en het zionisme
jan 2009Canon