sluiten
×
Mogen wij u om een kleine bijdrage vragen om het werk van Crescas blijvend mogelijk te maken? Alle content op deze website is vrij toegankelijk: de wekelijkse columns, video’s, geluidsbestanden, artikelen, etc. Dat willen wij graag zo houden. U kunt ons daarbij helpen met een kleine, vrijwillige bijdrage. Ieder bedrag is welkom. Met de groene knop hiernaast is dat zó geregeld. Dankuwel.
inloggen
×

Mijn Crescas

Inloggen met gebruikersnaam & wachtwoord






Zonder wachtwoord snel inloggen?

Columns

Weblogs disclaimer

Leo Frijda

Van 2009 tot en met 2016 schreef Leo Frijda literaire columns voor Crescas. Najaar 2011 publiceerde Amphora Books een deel van zijn columns onder de titel ''Het jodendom laat je niet los''. Eveneens bij Amphora Books verscheen begin 2015 ''Op het balkon van de elektrische tram'', een verzameling door hem geschreven opstellen over en rondom Franz Kafka.

vrijdag 2 juli 2010

Voordat deze zomer de nieuwsbrief en dus ook deze columns enige tijd worden onderbroken, een tussenstand. Twee columns over Walther Rathenau, grootindustrieel en politicus maar ook filosoof en schrijver. Een veelzijdige, fascinerende man die in de verhouding Duitsers en Joden een belangrijke rol heeft gespeeld.

In mijn column van 5 februari jl. (Tussen orthodoxie en assimilatie) citeerde ik Gershom Scholem die opmerkte dat Soma Morgenstern veel sterker met het jodendom verbonden was dan de meeste andere schrijvers met wie hij in de tijd voor Hitler omging. Op dat punt is Morgenstern inderdaad een uitzondering op de regel. De meeste schrijvers die ik tot nu toe in mijn columns heb behandeld, groeiden op in volledig geassimileerde gezinnen en werden door Hitler, in de vaker door mij aangehaalde woorden van Kertész, Joden op bevel. Assimilatie hielp dus niet.

De assimilatie van de Duitse Joden kent nog een eerder ijkpunt en dat is Walther Rathenau, de Joodse minister van buitenlandse zaken van de Weimar Republiek, die op 24 juni 1922 door rechts-extremisten werd vermoord. In zijn boek De wereld van gisteren merkt Stefan Zweig op dat met die tragische gebeurtenis het ongeluk van Duitsland en van Europa begon. Na de zomer bespreek ik Stefan Zweig. En ook Jakob Wassermann en Ernst Toller die eveneens, ieder op hun eigen manier, hebben beschreven welke weg zij als Duitser en Jood zijn gegaan. De moord op Rathenau beroofde Wassermann, constateert diens biograaf Thomas Kraft, van alle hoop op een maatschappij in der Juden und Deutsche gemeinsam und vertrauensvoll zusammenleben könnten.

Stefan Zweig heeft Rathenau goed gekend en schildert in De wereld van gisteren het portret van een zeer intelligente man die scherp en helder denkt, maar ook van iemand die geen vaste grond onder de voeten heeft. Zelden, schrijft Zweig, heb ik de tragiek van de Joodse mens sterker gevoeld dan in zijn persoon, die bij alle uiterlijke superioriteit vervuld was van een diepe onrust en onzekerheid. Zweig merkt op, ik parafraseer, dat het is alsof zich tussen Rathenau en een ander een glazen wand bevindt, weliswaar doorzichtig maar tegelijk ondoordringbaar.

Rathenau was een Einzelgänger die anderen niet dichtbij liet komen. De dam die hij opwerpt, laat zich onder meer verklaren doordat hij zich altijd bewust is geweest van zijn positie als buitenstaander, van Jood en van, waarschijnlijk, latente homoseksueel. Hier gaat het om de Joodse kant van Rathenau. Daarover is veel te vinden in de zeer vlot leesbare en uitgebreide biografie van de hand van Wolfgang Brenner: Walther Rathenau, Deutscher und Jude (Piper Verlag, 2005).

Rathenau stamde uit een rijke familie, zijn vader was de grondlegger van de AEG, en had van huis uit nog maar weinig van het jodendom meegekregen. Zijn Jood-zijn beperkte hem vaak in zijn ambities en die ambities reikten ver, misschien ook wel omdat hij Jood was en bemerkte dat daardoor niet alle deuren voor hem opengingen. Toen Rathenau in 1890/1891 een jaar in militaire dienst moest doorbrengen, kon hij als Jood geen reserveofficier van de cavaleristen in het Pruisische leger worden. Rathenau, ambitieus als hij was, voelde zich steeds opnieuw gekrenkt door de afwijzing die hij en andere Joden moesten ervaren. Later zei Rathenau:

In den Jugendjahren eines jeden deutschen Juden gibt es einen schmerzlichen Augenblick, an den er sich zeitlebens erinnert: wenn ihm zum ersten Mal voll bewusst wird, dass er als Bürger zweiter Klasse in die Welt getreten ist und dass keine Tüchtigkeit und kein Verdienst ihn aus dieser Lage befreien kann.

In de literatuur komen we wel de opvatting tegen dat Rathenau het jodendom heeft verlaten. Een voorbeeld daarvan is het boek van Rudolf Kallner over Herzl und Rathenau. Kallner plaatst Herzl en Rathenau diametraal tegen over elkaar en stelt dat Rathenau het jodendom de rug heeft toegekeerd. Kallner noemt Rathenau zelfs een Joodse antisemiet die, schrijft hij, leefde voor het volk waarvan hij hield; dat was echter niet het Joodse maar het Duitse volk. Deze benadering doet Rathenau geen recht. Herzl en Rathenau staan dichter bij elkaar dan Kallner meent. Herzl en Rathenau doorzagen het antisemitisme van hun tijd maar de oplossing die zij voorstonden was verschillend. Herzl zocht het in een eigen staat, Rathenau koos voor de sociale kant van het vraagstuk en maakte zich sterk voor de gelijkberechtiging van de Joden.

Maar in zijn beruchte artikel uit 1897, Höre, Israel!, gepubliceerd onder het weinig verhullende pseudoniem W. Hartenau, schoot Rathenau door. Rathenau begint met mee te delen dat hij zelf Jood is om daarna de Joden op te roepen zich volledig en onvoorwaardelijk te assimileren. Das Ziel des Prozesses sollen nicht imitierte Germanen, sondern deutsch geartete und erzogene Juden sein. Brenner meent dat Rathenau de intentie had de Joden te beschermen tegen antisemitisme. Assimilatie als model tegen antisemitisme. Dat is zeker de bedoeling van Rathenau maar de weg die hij voorstaat, is bepaald minder gelukkig. Hannah Arendt heeft beklemtoond dat wie volledig en onvoorwaardelijk wil assimileren het gevaar loopt zich tevens te conformeren aan de antisemitische vooroordelen van de samenleving waaraan men zo graag volwaardig wil deelnemen. Ik heb haar ook op dit punt al eens eerder aangehaald. Het artikel van Rathenau is van dat risico een opvallend voorbeeld. Het is wrang te moeten constateren dat Rathenau – ook in de ogen van zijn tijdgenoten – niet aan antisemitische vooroordelen ontkomt. Hij was zich hiervan bewust maar neemt het als het ware op de koop toe. In een centrale passage van zijn stuk doet Rathenau de wel heel vergaande aanbeveling dat door de Joden alle eigenschappen, gleichviel ob gute und schlechte, von denen es erwiesen ist, dass sie den Landesgenossen verhasst sind, abgelegt und durch geeignetere ersetzt werden. Ook dat heeft niemand geholpen.

Jakob Wassermann zei het treffend:

Wer sich als Jude bis zur Selbtsverleugnung und Würdelosigkeit assimiliert, wird von den Deutschen ebenso zurückgewiesen werden wie der, der auf seiner doppelten Identität beharrt und sie als Recht einfordert.

De lezer van deze columns moet een mening over Rathenau nog even opzouten. Rathenau, die zijn hele leven met zijn Joodse identiteit heeft geworsteld, valt niet gemakkelijk in een bepaald hokje te plaatsen. Zo heeft hij de doop als middel om zich te assimileren altijd afgewezen, ook in zijn artikel van 1897. En Rathenau heeft zich vooral meermalen sterk gemaakt voor de gelijkberechtiging van de Joden. Er is dus meer. Daarover volgende week.

Delen |

Uw reactie:

vul de beveiligings-code in
jan 2017Een laatste column
okt 2016Kafka’s dierentuin
okt 2016De verbanning van de dood
sep 2016De kleine marktplaats Sadagora
sep 2016Irmgard Keun
aug 2016Brody
jul 2016Clarice Lispector
jun 2016Vuurontstekers
mei 2016Itzik Manger uit Czernowitz
apr 2016Tel me bij de amandelen
apr 2016Stadt der Dichter
apr 2016Tsjernivtsi
mrt 2016Langs de zuidelijke Boeg
mrt 2016In de schaduw van een boom
feb 2016Lin Jaldati
feb 2016Winternabijheid
jan 2016Bleib gesund!
dec 20152015
dec 2015Ruiter in de wolken
nov 2015Hommage aan Andreas Burnier
sep 2015'Jij schrijdt in trotse vrijheid'
sep 2015Een handvol sneeuw
aug 2015Schaduwen van het verleden
aug 2015Onze geschiedenis
jul 2015Damals im Romanischen Café
jul 2015Café Grössenwahn, Königin aller Cafés
jun 2015Kurt Löb
mei 2015Van hagedissen en ratten
mei 2015De benoemer en de verzwijger
apr 2015Aghed
feb 2015Asperges en gevulde eieren
jan 2015Op het spoor van Patrick Modiano
jan 2015Terugblik
nov 2014Mooie series
nov 2014Met een boek naar het museum
aug 2014Appie Drielsma (1937-2014)
jul 2014Opzij geschoven en gezwegen
jul 2014Exilliteratuur
jun 2014Kurt Lehmann of ook Konrad Merz
mei 2014Hommage
mei 2014Joseph Roth (1894-1939)
mei 2014Kafka en de Joden uit Galicië
mei 2014Schrijf dat op, Kisch!
apr 2014Kafka augustus 1914
feb 2014Heine, een voorproefje
jan 2014Kafka's raam
jan 2014Arnold Zweig en Hermann Struck
jan 2014Arnold Zweig
dec 2013Mijn lijstje 2013
dec 2013Nogmaals Jacob Israel de Haan
nov 2013Austerlitz
nov 2013W.G. Sebald
okt 2013Freud, Kafka en Wenen
sep 2013Marcel Reich-Ranicki (1920-2013)
sep 2013De beslissing
aug 2013Dan Pagis
aug 2013jewsandwords
aug 2013Voor de wet
jun 2013De groeten van meneer Onhandig (2)
jun 2013De groeten van meneer Onhandig (1)
mei 2013Klassenfoto met Walter Benjamin
mei 2013Amsterdam
apr 2013Treinreis naar Czernowitz
apr 2013Het Odessa van Jabotinsky
mrt 20131913
feb 2013Selma Meerbaum-Eisinger
feb 2013Van majestueuze katten en onmuzikale schrijvers
jan 2013Ravensbrück
jan 2013Milena Jesenská
dec 2012Mijn lijstje 2012
dec 2012Varia
nov 2012Schiller in Barnow
nov 2012De gedaanteverwisseling
nov 2012Joseph Schmidt
okt 2012Rondom Kafka (2)
okt 2012Appelfeld en Kafka
okt 2012Appelfeld en de taal
sep 2012Met Kafka naar de synagoge
sep 2012Rondom Kafka
aug 2012Vriendschap
jul 2012Kalman Polgar
jul 2012Een knipoog naar Max Brod
jun 2012Steinbarg en Manger
jun 2012Josef Burg
jun 2012Klara Blum
mei 2012Mythos Czernowitz
mei 2012De odyssee van Edgar Hilsenrath
mei 2012Nacht in Mogilev-Podolski
apr 2012Sereth
apr 2012Eichmann in Wenen
apr 2012Anna Seghers ontmoet Franz Kafka
mrt 2012Anna Seghers
mrt 2012Netty Reiling
mrt 2012Fallada past zich aan
feb 2012Nico Rost en Hans Fallada
feb 2012Karel van het Reve
feb 2012Kafka, Brenner en Feuchtwanger
jan 2012Holocaust Memorial Day
jan 2012De heerlijkheid van het leven
jan 2012Wassermann, Roth en Nederland
dec 2011De Hoge Raad buigt mee
dec 2011Isaak Babel
dec 2011Gerron
nov 2011Aharon Barak
nov 2011Abraham Mapu
nov 2011Naar Kaunas
okt 2011Briefwisseling Roth en Zweig (2)
okt 2011Briefwisseling Roth en Zweig (1)
okt 2011Rabbi Nachman en Kafka (2)
sep 2011Rabbi Nachman en Kafka (1)
sep 2011Czernowitz 1907
jul 2011Kafka in Berlijn
jul 2011Met Joseph Roth naar Berlijn
jul 2011Joseph Roth in Amsterdam
jun 2011Ik teken het gezicht van de tijd
jun 2011Het Joodse geheugen
jun 2011De memoires van Claude Lanzmann
apr 2011Heinrich Heine in Jeruzalem
apr 2011Jiri Weil houdt van katten
apr 2011Jiri Weil, getuige
apr 2011Laurent Binet, HhhH
mrt 2011Dan Porat, The Boy
mrt 2011De geheugenhut
mrt 2011The Search Committee
mrt 2011De Finklerkwestie
feb 2011Stefan Zweig, Joods schrijver
feb 2011Stefan Zweig, verdreven Europeaan
feb 2011Kisch, der rasende Reporter
jan 2011Verkeerde grootouders
jan 2011Ilse Aichinger en Kafka
jan 2011Perec, een leeservaring
jan 2011Van Kafka naar Perec
dec 2010Kafka, Weltsch en het zionisme (2)
dec 2010Kafka, Weltsch en het zionisme (1)
dec 2010Franz Kafka en Mania Tschissik
nov 2010Franz Kafka en Jizchak Löwy
nov 2010Erich Fried
nov 2010Harry Mulisch is zelf een mens
nov 2010Hannah Arendt en Gershom Scholem (2)
okt 2010Hannah Arendt en Gershom Scholem (1)
okt 2010Alexander Granach: ‘Da geht ein Mensch’
okt 2010Karl Emil Franzos: ‘Der Pojaz’
okt 2010Karl Emil Franzos: Zweigeist
sep 2010Hans Keilson
sep 2010Een intelligent hart
sep 2010Ernst Toller
sep 2010Jakob Wassermann: gebroken moralist
aug 2010Jakob Wassermann: Duitser en Jood
aug 2010Byron en de Joden
jul 2010Rathenau, ein begeisterter Deutscher, ein aufrechter Jude
jul 2010Walther Rathenau: Höre, Israel!
jun 2010Multatuli en de Joden
jun 2010Multatuli en W.A. Paap
jun 2010Herman de Man: Jood onder de boeren
mei 2010Herman de Man: ik ben een Jood
mei 2010Carry van Bruggen: een moedige Jodin
mei 2010Carry van Bruggen: De verlatene
apr 2010Carry van Bruggen: Seideravond
apr 2010Izak de Haan
apr 2010Carry van Bruggen
apr 2010Franz Baermann Steiner: Gebet im Garten
mrt 2010Franz Baermann Steiner: Praag, Jeruzalem, Oxford
mrt 2010Assaf Gavron
mrt 2010Celan en Bachmann (2)
mrt 2010Celan en Bachmann (1)
feb 2010Georg Hermann, een beschaafde Duitse Jood
feb 2010Heinz Liepmann bestraft
feb 2010Tussen orthodoxie en assimilatie
jan 2010Soma Morgenstern in de vergeethoek
jan 2010Hooligan in Roemenië
jan 2010Nogmaals Feuchtwanger
jan 2010Het succes van Feuchtwanger
dec 2009Paul Hellmann, medeaanklager
dec 2009Lezen over Auschwitz
nov 2009Ernst Weiss
nov 2009Bruno Schulz
nov 2009De zwarte zwaan van Israël
okt 2009Kafka en Else Lasker-Schüler
okt 2009Rahel Varnhagen
okt 2009Jacob Israël de Haan
okt 2009Noem het slaap
okt 2009Ongemakkelijk
sep 2009Bernard Malamud
sep 2009Leo Perutz
sep 2009De kant van Jeanne Weil
sep 2009De familie Pringsheim
aug 2009Simone Veil
aug 2009Grete Weil
jun 2009Heinrich Heine
jun 2009Ferrara
mei 2009Imre Kertész
mei 2009Aharon Appelfeld
mei 2009Joseph Roth (2)
apr 2009Joseph Roth (1)
apr 2009Zoektochten
mrt 2009Tegen het vergeten
mrt 2009Jeruzalem stond om ons heen
mrt 2009Berditsjev
mrt 2009Engführung
feb 2009Het lezen van Celan
feb 2009Moederland woord
feb 2009Abraham Sonne
feb 2009Canetti en het jodendom
jan 2009Dora Diamant
jan 2009Kafka en het zionisme
jan 2009Canon