sluiten
×
Mogen wij u om een kleine bijdrage vragen om het werk van Crescas blijvend mogelijk te maken? Alle content op deze website is vrij toegankelijk: de wekelijkse columns, video’s, geluidsbestanden, artikelen, etc. Dat willen wij graag zo houden. U kunt ons daarbij helpen met een kleine, vrijwillige bijdrage. Ieder bedrag is welkom. Met de groene knop hiernaast is dat zó geregeld. Dankuwel.
inloggen
×

Mijn Crescas

Inloggen met gebruikersnaam & wachtwoord






Zonder wachtwoord snel inloggen?

Columns

Weblogs disclaimer

Leo Frijda

Van 2009 tot en met 2016 schreef Leo Frijda literaire columns voor Crescas. Najaar 2011 publiceerde Amphora Books een deel van zijn columns onder de titel ''Het jodendom laat je niet los''. Eveneens bij Amphora Books verscheen begin 2015 ''Op het balkon van de elektrische tram'', een verzameling door hem geschreven opstellen over en rondom Franz Kafka.

vrijdag 26 april 2013

Vorige maand hebben Michel Waterman en ik Lemberg en Czernowitz bezocht. Ik was op zoek naar sporen van onze geschiedenis. En net als Michel was ik natuurlijk nieuwsgierig of in het Czernowitz van vandaag nog of weer jodendom te vinden is. Het antwoord is ja. Er is er zelfs een bloeiende Joodse school. Maar dat is een ander verhaal.

Tussen Lemberg en Czernowitz reisden we per trein; de fraaie stations van beide plaatsen dateren nog uit de tijd dat Galicië en de Boekovina deel uitmaakten van de dubbelmonarchie Oostenrijk-Hongarije. Daardoor had ik al op het station van Lemberg het gevoel mijn doel bereikt te hebben. Hetzelfde gold voor de nachtelijke treinreis door het besneeuwde en schaars verlichte landschap van de Oekraïne. Door de werkelijkheid van vandaag reed ik de geschiedenis in.

Natuurlijk wist ik wel dat de Joden hun geschiedenis uit Oost-Europa hebben meegenomen. Die geschiedenis is vastgelegd in boeken van schrijvers die ik in mijn columns vaak heb aangehaald.

In een roman van Edgar Hilsenrath, De thuiskomst van Jossel Wassermann, waait de wind rond de trein met de Joden uit de Boekovina, op transport gesteld naar Transnistrië.

En de wind buiten fluisterde de rebbe iets in het oor. En de rebbe knikte en zei: ‘Ja, je hebt volkomen gelijk. De gojim zijn dom. Ze plunderen nu onze huizen, terwijl ze niet weten dat we het beste hebben meegenomen.’
‘Wat is het beste?’, vroeg de wind.
En de rebbe zei: ‘Onze geschiedenis. Die hebben we meegenomen.’
En de wind zei: ‘Maar rebbe, dat kan toch niet. De geschiedenis van de joden is achtergebleven.’
‘Nee,’ zei de rebbe, ‘je vergist je. Alleen de sporen van onze geschiedenis zijn achtergebleven.’

Op zoek naar die sporen bereikten wij na een treinreis van ongeveer vijf uur het station van Czernowitz. Czernowitz ligt nu in een uithoek van de Oekraïne maar het in 1909 gereedgekomen station heeft nog steeds een grootstedelijke uitstraling. Alleen zijn er nu auto’s in plaats van door paarden getrokken koetsjes.


Station Czernowitz


Stationshal Czernowitz (foto: Michel Waterman)

De spoorlijn Lemberg-Czernowitz is in 1866 geopend en al kort daarna, in 1875, beschreef Karl Emil Franzos in één van zijn feuilletons de aankomst op het station in Czernowitz. Franzos moet dus nog op het oorspronkelijke station zijn uitgestapt en niet op het begin vorige eeuw gebouwde station waar wij ruim een maand geleden aankwamen. Hij noteerde:

Wie na een reis door het achterland van Galicië en de Boekovina met de trein het station van Czernowitz binnenrijdt, vindt Bildung, ontwikkeling, en wit tafellinnen, vindt er de Duitse taal. De Duitse cultuur heeft dit bloeiende stuk Europa daar neergezet.

Wie vandaag de dag met de trein het station van Czernowitz binnenrijdt, vindt nog steeds veel gebouwen uit de tijd van de dubbelmonarchie. In zoverre is het verleden nog intact. Maar de Duitse taal en cultuur vind je in Czernowitz niet meer. De Herrengasse, nog steeds een mooie straat met winkels en horeca, draagt de naam van de Oekraïense dichteres Olga Kobylanska. Voor het theater staat haar standbeeld, op de plaats waar vroeger een standbeeld van Schiller stond. Czernowitz is tegenwoordig een Oekraïense stad.

Geheel uitgewist zijn de sporen van onze geschiedenis gelukkig toch niet. Zo is in het fraaie en centraal gelegen Joodse Huis uit 1908 een klein museum ingericht, het History and Cultural Museum of Bukowynian Jews, en heeft Paul Celan een standbeeld in één van de belangrijkste straten van de stad. Waar Paul Celan, Elieser Steinbarg, Selma Meerbaum-Eisinger en Rose Ausländer hebben gewoond of zijn geboren, vind je plaquettes die daaraan herinneren. Celan is in de Wasilkogasse, nu Saxaganskogo, geboren. Alleen niet in het huis met de plaquette, maar in het huis ernaast.


Celan is in het huis naast het huis met de plaquette geboren (foto’s Michel Waterman)

Kort vóór de Kristallnacht van 9 november 1938 stond de bijna achttienjarige Paul Celan op het station van Czernowitz. Hij kwam daar niet aan maar vertrok, naar Frankrijk om in Tours medicijnen te studeren. De treinreis voerde hem door Berlijn. In zijn door Ton Naaykens vertaalde gedicht La Contrescarpe refereert hij daaraan:

Via Krakau
ben je gekomen, op Anhalter
Bahnhof
stroomde er rook over je blik
die al van morgen was.

Celan is een jaar later teruggekeerd en heeft de sjoa overleefd. De meeste andere Joden van Czernowitz niet. In 1941 en 1942 zijn zij met de trein naar Transnistrië, aan de andere kant van de rivier de Djnestr, gedeporteerd. Velen van hen zijn daar door honger, kou en vooral ook tyfus omgekomen.

De omvangrijkste transporten vonden plaats na de inrichting van het getto, oktober en november 1941. Daarna hielden de transporten op maar in juni 1942, het getto was toen al opgeheven, zijn opnieuw Joden uit Czernowitz, onder wie de ouders van Celan, naar Transnistrië gedeporteerd. Het is een nog steeds onderbelicht hoofdstuk van de sjoa.

In de hal van het station van Czernowitz is het druk. En op de perrons lopen veel reizigers. Maar niets herinnert aan die donkere jaren. Daarvoor heb je alleen de getuigenissen van hen die het hebben overleefd, opgetekend in boeken als Zwischen Pruth und Jordan, Lebenserinnerungen Czernowitzer Juden en Juden aus Czernowitz, Ghetto, Deportation, Vernichtung, 1941-1944.

Degenen die de deportaties van 1941 hebben meegemaakt, spreken vrijwel allemaal over het station (Bahnhof) van Czernowitz van waaruit ze in veewagens zijn weggevoerd. Al las ik ook dat gebruik kan zijn gemaakt van het iets verderop gelegen goederen- en rangeeremplacement (Güterbahnhof). Der Zug ins Ungewisse, schrijft één van hen. Het merendeel van de treinen kwam aan in Ataki, een plaatsje gelegen aan deze kant van de rivier de Djnestr. De overtocht naar Mogilev-Podolski dat aan de andere kant van de rivier lag, ging met veerponten. Meestal maar helaas niet altijd.

Twee willekeurige citaten uit de genoemde getuigenissen:

Am Tag der Deportation aus dem Czernowitzer Ghetto sammelte man uns in einer Kolonne zu sechs Personen in jeder Reihe. So führte man uns zum Bahnhof und steckte uns in die Waggons, die für den Viehtransport gedacht waren. Die Waggons waren alle überfüllt. Wir wurden in Ataki abgeladen.

Wir wurden in einem Zug nach Ataki transportiert. Wir hatten Glück, dass wir in dieser Nacht nicht weitergetrieben wurden. Nachts hörten wir die Schreie der Menschen, die gezwungen wurden, den Dnjestr zu durchwaten. Viele blieben für immer im Fluss. Am nächtsten Morgen wurden wir über den Fluss nach Mogilev-Podolski gebracht, wo schon sehr viele Juden waren.

De meeste schrijvers zijn uit Czernowitz weggegaan en niet meer teruggekeerd. Paul Celan heeft zijn geboortestad nooit meer bezocht. Een uitzondering is de Jiddisje schrijver Josef Burg die met de trein naar Czernowitz is gegaan en daar op het station is uitgestapt:

Ik ben weer naar Czernowitz gegaan en ik ben op het station van Czernowitz uitgestapt. Ik heb gedacht, waar zal ik naar toe gaan, aan wie zal ik dat vragen? Czernowitz is mijn stad, hier ben ik geboren, als mens en als schrijver. En toch: de stenen onder mijn voeten wenen.

Delen |

Uw reactie:

vul de beveiligings-code in
jan 2017Een laatste column
okt 2016Kafka’s dierentuin
okt 2016De verbanning van de dood
sep 2016De kleine marktplaats Sadagora
sep 2016Irmgard Keun
aug 2016Brody
jul 2016Clarice Lispector
jun 2016Vuurontstekers
mei 2016Itzik Manger uit Czernowitz
apr 2016Tel me bij de amandelen
apr 2016Stadt der Dichter
apr 2016Tsjernivtsi
mrt 2016Langs de zuidelijke Boeg
mrt 2016In de schaduw van een boom
feb 2016Lin Jaldati
feb 2016Winternabijheid
jan 2016Bleib gesund!
dec 20152015
dec 2015Ruiter in de wolken
nov 2015Hommage aan Andreas Burnier
sep 2015'Jij schrijdt in trotse vrijheid'
sep 2015Een handvol sneeuw
aug 2015Schaduwen van het verleden
aug 2015Onze geschiedenis
jul 2015Damals im Romanischen Café
jul 2015Café Grössenwahn, Königin aller Cafés
jun 2015Kurt Löb
mei 2015Van hagedissen en ratten
mei 2015De benoemer en de verzwijger
apr 2015Aghed
feb 2015Asperges en gevulde eieren
jan 2015Op het spoor van Patrick Modiano
jan 2015Terugblik
nov 2014Mooie series
nov 2014Met een boek naar het museum
aug 2014Appie Drielsma (1937-2014)
jul 2014Opzij geschoven en gezwegen
jul 2014Exilliteratuur
jun 2014Kurt Lehmann of ook Konrad Merz
mei 2014Hommage
mei 2014Joseph Roth (1894-1939)
mei 2014Kafka en de Joden uit Galicië
mei 2014Schrijf dat op, Kisch!
apr 2014Kafka augustus 1914
feb 2014Heine, een voorproefje
jan 2014Kafka's raam
jan 2014Arnold Zweig en Hermann Struck
jan 2014Arnold Zweig
dec 2013Mijn lijstje 2013
dec 2013Nogmaals Jacob Israel de Haan
nov 2013Austerlitz
nov 2013W.G. Sebald
okt 2013Freud, Kafka en Wenen
sep 2013Marcel Reich-Ranicki (1920-2013)
sep 2013De beslissing
aug 2013Dan Pagis
aug 2013jewsandwords
aug 2013Voor de wet
jun 2013De groeten van meneer Onhandig (2)
jun 2013De groeten van meneer Onhandig (1)
mei 2013Klassenfoto met Walter Benjamin
mei 2013Amsterdam
apr 2013Treinreis naar Czernowitz
apr 2013Het Odessa van Jabotinsky
mrt 20131913
feb 2013Selma Meerbaum-Eisinger
feb 2013Van majestueuze katten en onmuzikale schrijvers
jan 2013Ravensbrück
jan 2013Milena Jesenská
dec 2012Mijn lijstje 2012
dec 2012Varia
nov 2012Schiller in Barnow
nov 2012De gedaanteverwisseling
nov 2012Joseph Schmidt
okt 2012Rondom Kafka (2)
okt 2012Appelfeld en Kafka
okt 2012Appelfeld en de taal
sep 2012Met Kafka naar de synagoge
sep 2012Rondom Kafka
aug 2012Vriendschap
jul 2012Kalman Polgar
jul 2012Een knipoog naar Max Brod
jun 2012Steinbarg en Manger
jun 2012Josef Burg
jun 2012Klara Blum
mei 2012Mythos Czernowitz
mei 2012De odyssee van Edgar Hilsenrath
mei 2012Nacht in Mogilev-Podolski
apr 2012Sereth
apr 2012Eichmann in Wenen
apr 2012Anna Seghers ontmoet Franz Kafka
mrt 2012Anna Seghers
mrt 2012Netty Reiling
mrt 2012Fallada past zich aan
feb 2012Nico Rost en Hans Fallada
feb 2012Karel van het Reve
feb 2012Kafka, Brenner en Feuchtwanger
jan 2012Holocaust Memorial Day
jan 2012De heerlijkheid van het leven
jan 2012Wassermann, Roth en Nederland
dec 2011De Hoge Raad buigt mee
dec 2011Isaak Babel
dec 2011Gerron
nov 2011Aharon Barak
nov 2011Abraham Mapu
nov 2011Naar Kaunas
okt 2011Briefwisseling Roth en Zweig (2)
okt 2011Briefwisseling Roth en Zweig (1)
okt 2011Rabbi Nachman en Kafka (2)
sep 2011Rabbi Nachman en Kafka (1)
sep 2011Czernowitz 1907
jul 2011Kafka in Berlijn
jul 2011Met Joseph Roth naar Berlijn
jul 2011Joseph Roth in Amsterdam
jun 2011Ik teken het gezicht van de tijd
jun 2011Het Joodse geheugen
jun 2011De memoires van Claude Lanzmann
apr 2011Heinrich Heine in Jeruzalem
apr 2011Jiri Weil houdt van katten
apr 2011Jiri Weil, getuige
apr 2011Laurent Binet, HhhH
mrt 2011Dan Porat, The Boy
mrt 2011De geheugenhut
mrt 2011The Search Committee
mrt 2011De Finklerkwestie
feb 2011Stefan Zweig, Joods schrijver
feb 2011Stefan Zweig, verdreven Europeaan
feb 2011Kisch, der rasende Reporter
jan 2011Verkeerde grootouders
jan 2011Ilse Aichinger en Kafka
jan 2011Perec, een leeservaring
jan 2011Van Kafka naar Perec
dec 2010Kafka, Weltsch en het zionisme (2)
dec 2010Kafka, Weltsch en het zionisme (1)
dec 2010Franz Kafka en Mania Tschissik
nov 2010Franz Kafka en Jizchak Löwy
nov 2010Erich Fried
nov 2010Harry Mulisch is zelf een mens
nov 2010Hannah Arendt en Gershom Scholem (2)
okt 2010Hannah Arendt en Gershom Scholem (1)
okt 2010Alexander Granach: ‘Da geht ein Mensch’
okt 2010Karl Emil Franzos: ‘Der Pojaz’
okt 2010Karl Emil Franzos: Zweigeist
sep 2010Hans Keilson
sep 2010Een intelligent hart
sep 2010Ernst Toller
sep 2010Jakob Wassermann: gebroken moralist
aug 2010Jakob Wassermann: Duitser en Jood
aug 2010Byron en de Joden
jul 2010Rathenau, ein begeisterter Deutscher, ein aufrechter Jude
jul 2010Walther Rathenau: Höre, Israel!
jun 2010Multatuli en de Joden
jun 2010Multatuli en W.A. Paap
jun 2010Herman de Man: Jood onder de boeren
mei 2010Herman de Man: ik ben een Jood
mei 2010Carry van Bruggen: een moedige Jodin
mei 2010Carry van Bruggen: De verlatene
apr 2010Carry van Bruggen: Seideravond
apr 2010Izak de Haan
apr 2010Carry van Bruggen
apr 2010Franz Baermann Steiner: Gebet im Garten
mrt 2010Franz Baermann Steiner: Praag, Jeruzalem, Oxford
mrt 2010Assaf Gavron
mrt 2010Celan en Bachmann (2)
mrt 2010Celan en Bachmann (1)
feb 2010Georg Hermann, een beschaafde Duitse Jood
feb 2010Heinz Liepmann bestraft
feb 2010Tussen orthodoxie en assimilatie
jan 2010Soma Morgenstern in de vergeethoek
jan 2010Hooligan in Roemenië
jan 2010Nogmaals Feuchtwanger
jan 2010Het succes van Feuchtwanger
dec 2009Paul Hellmann, medeaanklager
dec 2009Lezen over Auschwitz
nov 2009Ernst Weiss
nov 2009Bruno Schulz
nov 2009De zwarte zwaan van Israël
okt 2009Kafka en Else Lasker-Schüler
okt 2009Rahel Varnhagen
okt 2009Jacob Israël de Haan
okt 2009Noem het slaap
okt 2009Ongemakkelijk
sep 2009Bernard Malamud
sep 2009Leo Perutz
sep 2009De kant van Jeanne Weil
sep 2009De familie Pringsheim
aug 2009Simone Veil
aug 2009Grete Weil
jun 2009Heinrich Heine
jun 2009Ferrara
mei 2009Imre Kertész
mei 2009Aharon Appelfeld
mei 2009Joseph Roth (2)
apr 2009Joseph Roth (1)
apr 2009Zoektochten
mrt 2009Tegen het vergeten
mrt 2009Jeruzalem stond om ons heen
mrt 2009Berditsjev
mrt 2009Engführung
feb 2009Het lezen van Celan
feb 2009Moederland woord
feb 2009Abraham Sonne
feb 2009Canetti en het jodendom
jan 2009Dora Diamant
jan 2009Kafka en het zionisme
jan 2009Canon