sluiten
×
Mogen wij u om een kleine bijdrage vragen om het werk van Crescas blijvend mogelijk te maken? Alle content op deze website is vrij toegankelijk: de wekelijkse columns, video’s, geluidsbestanden, artikelen, etc. Dat willen wij graag zo houden. U kunt ons daarbij helpen met een kleine, vrijwillige bijdrage. Ieder bedrag is welkom. Met de groene knop hiernaast is dat zó geregeld. Dankuwel.
inloggen
×

Mijn Crescas

Inloggen met gebruikersnaam & wachtwoord






Zonder wachtwoord snel inloggen?

Columns

Weblogs disclaimer

Leo Frijda

Van 2009 tot en met 2016 schreef Leo Frijda literaire columns voor Crescas. Najaar 2011 publiceerde Amphora Books een deel van zijn columns onder de titel ''Het jodendom laat je niet los''. Eveneens bij Amphora Books verscheen begin 2015 ''Op het balkon van de elektrische tram'', een verzameling door hem geschreven opstellen over en rondom Franz Kafka.

vrijdag 30 januari 2009

Als Kafka in juli 1923 Dora Diamant ontmoet, is hij al ernstig ziek. Zijn liefde voor Dora geeft hem echter weer hoop. Voor het eerst van zijn leven gaat hij met een vrouw samenwonen, een idylle noemt Max Brod het als hij het paar in Berlijn opzoekt. Eind 1923 gaat het met de gezondheid van Kafka bergafwaarts. Uiteindelijk wordt hij opgenomen in sanatorium Kierling waar Dora en de medisch student Robert Klopstock hem tot zijn dood hebben verzorgd. Dat is met veel aandacht en respect gebeurd. Wie Dora heeft gekend, weet wat liefde is, heeft Klopstock aan de ouders van Kafka geschreven. Wie was Dora Diamant en hoe is het haar na het overlijden van Kafka op 3 juni 1924 vergaan? Daarover weten we meer na het verschijnen van Kafka’s last Love, het boek van Kathi Diamant uit 2003.

Dora Diamant is op 4 maart 1898 in Pabianice (vlakbij Lodz) geboren als Dworja Diament, dochter van Horn Aron Diament en Frajda Frid Diament. De vader, bekend als Herschel der Schleikesmacher, was een streng orthodoxe man en aanhanger van de chassidische Gerer Rebbe. Het is Dora gelukt uit die omgeving, die haar benauwde, weg te komen, eerst naar Breslau en daarna naar Berlijn. Toen Kafka haar ontmoette, was zij al 25 jaar oud en niet een naïef, hulpvaardig meisje van 19 of 20 jaar oud, zoals eerdere biografieën haar meestal beschrijven. Dora was een zelfstandige vrouw en tussen Kafka en haar bestond een meer volwassen relatie dan vaak is gedacht. Van het literaire werk van Kafka heeft Dora maar weinig geweten. En er moeten ook schriften zijn geweest met aantekeningen van Kafka uit de tijd dat hij met Dora in Berlijn samenwoonde. Die schriften zijn helaas verloren gegaan. Het was alleen de goudkleurige haarborstel van Kafka die Dora steeds heeft kunnen bewaren.

Na het overlijden van Kafka is Dora aan het toneel gegaan. Ze zal er goed in zijn geweest, maar - zo lijkt het - geen toptalent. Na haar opleiding aan de toneelschool in Düsseldorf is ze voor één seizoen aan een toneelgezelschap verbonden geweest. In 1929 keerde Dora werkeloos naar Berlijn terug. Ze werd lid van de communistische partij en ontmoet Lutz Lask, met wie zij in 1932 trouwde. In augustus 1933 is Lutz Lask gearresteerd. Dora was toen zwanger van Marianne, die op 1 maart 1934 is geboren. Lutz Lask wist na enige tijd naar de Sovjet-Unie te ontkomen en Dora en haar dochter zijn hem gevolgd. Dora nam de goudkleurige haarborstel van Kafka mee. In Rusland hebben Lutz Lask en Dora niet samengewoond, ook omdat aan hun liefdesrelatie al een einde was gekomen. Politiek veilig was het in Rusland evenmin. Lutz Lask is naar Siberië verbannen en Dora heeft in 1938 met de toen al zieke Marianne, Rusland weer verlaten. Hoe dat haar is gelukt, is niet duidelijk, maar uiteindelijk wist ze in de loop van de winter Den Haag te bereiken, waar de zuster van Lutz Lask en haar man al vanaf 1933 woonden. In augustus 1939 zijn Dora en Marianne in Engeland toegelaten. Het betekende, na de ontsnapping uit de klauwen van Hitler en Stalin, eerst weer internering.

In Engeland heeft Dora zich vooral bezig gehouden met Jiddisch theater. In die tijd is ze zich steeds vaker de vrouw van Kafka gaan noemen. Dat zij in haar ogen de vrouw van Kafka was, heeft uiteindelijk haar leven bepaald. Vlak voor haar dood is zij begonnen haar herinneringen op te schrijven. Het is bij fragmenten gebleven en Dora heeft maar weinig aan het beeld van Kafka kunnen toevoegen. Het moet voor haar verwarrend zijn geweest. Voor haar gevoel was Kafka van haar en in haar herinnering was hij een man van vlees en bloed. Tegelijkertijd was Kafka, die zij als schrijver niet echt heeft gekend, steeds meer van iedereen geworden.

Herfst 1949 is Dora Diamant naar Israël gereisd. Dat bezoek heeft veel voor haar betekend. De zusters van Kafka zijn tijdens de Sjoa vermoord. Dat gold ook voor de meeste broers en zusters van Dora Diamant. Maar in Israël vond zij haar broer David en haar zuster Sara terug. Zij ontmoette Max Brod en andere vroegere vrienden van Kafka. Het moet een heerlijke tijd voor haar zijn geweest en ze bleef in Israël tot januari 1950. Vooral haar verblijf in kibboets Ein Charod gaf haar het gevoel eindelijk thuis te zijn. Dat was de plek waar zij de rest van haar leven wilde gaan wonen. In kibboets Ein Charod liet zij de goudkleurige haarborstel van Kafka achter, toch een stukje van Kafka in Israël en bovendien een talisman ter verzekering van haar terugkeer naar Israël. Helaas is het daar niet meer van gekomen. Niet alleen Marianne was voortdurend ziek, waardoor op alijah gaan feitelijk niet goed mogelijk was, ook Dora zelf werd ernstig ziek. Op 15 augustus 1952 overleed Dora Diamant in Plaistow Hospital. Zij is begraven op de United Synagogue Cemetery in East Ham.

In Israël moet nog ergens een goudkleurige haarborstel liggen.

Kathi Diamant, The Mystery of Dora Diamant, Kafka’s last Love, Secker & Warburg, 2003. Hierover schreef ik eerder in Kol Mokum 2005/5766-2. Deze webcolumn is een verkorte versie daarvan. Kathi Diamant is geen familie maar de gezamenlijke familienaam heeft haar wel de aanzet gegeven tot de speurtocht naar Dora Diamant.

Ook over Klopstock is in 2003 een boek verschenen: Kafkas letzter Freund, uitgegeven door Inlibris. Klopstock, afkomstig uit Hongarije, heeft zijn studie afgemaakt en zich als longarts gespecialiseerd. Toen in 1938 de situatie in Boedapest voor Joden onhoudbaar werd, wist Klopstock, geholpen door Thomas Mann, Amerika te bereiken. Hij wordt hoogleraar in New York, waar hij op 15 juni 1972 overlijdt.

Delen |

Reacties

Gust Poortmans

zaterdag 3 mei 2014
Na het lezen van Kumpfmüllers boek "De heerlijkheid van het leven" vroeg ik me af hoe het verder met Dora Diamant was gegaan. Bedankt voor deze column die me die info schenkt.

Uw reactie:

vul de beveiligings-code in
jan 2017Een laatste column
okt 2016Kafka’s dierentuin
okt 2016De verbanning van de dood
sep 2016De kleine marktplaats Sadagora
sep 2016Irmgard Keun
aug 2016Brody
jul 2016Clarice Lispector
jun 2016Vuurontstekers
mei 2016Itzik Manger uit Czernowitz
apr 2016Tel me bij de amandelen
apr 2016Stadt der Dichter
apr 2016Tsjernivtsi
mrt 2016Langs de zuidelijke Boeg
mrt 2016In de schaduw van een boom
feb 2016Lin Jaldati
feb 2016Winternabijheid
jan 2016Bleib gesund!
dec 20152015
dec 2015Ruiter in de wolken
nov 2015Hommage aan Andreas Burnier
sep 2015'Jij schrijdt in trotse vrijheid'
sep 2015Een handvol sneeuw
aug 2015Schaduwen van het verleden
aug 2015Onze geschiedenis
jul 2015Damals im Romanischen Café
jul 2015Café Grössenwahn, Königin aller Cafés
jun 2015Kurt Löb
mei 2015Van hagedissen en ratten
mei 2015De benoemer en de verzwijger
apr 2015Aghed
feb 2015Asperges en gevulde eieren
jan 2015Op het spoor van Patrick Modiano
jan 2015Terugblik
nov 2014Mooie series
nov 2014Met een boek naar het museum
aug 2014Appie Drielsma (1937-2014)
jul 2014Opzij geschoven en gezwegen
jul 2014Exilliteratuur
jun 2014Kurt Lehmann of ook Konrad Merz
mei 2014Hommage
mei 2014Joseph Roth (1894-1939)
mei 2014Kafka en de Joden uit Galicië
mei 2014Schrijf dat op, Kisch!
apr 2014Kafka augustus 1914
feb 2014Heine, een voorproefje
jan 2014Kafka's raam
jan 2014Arnold Zweig en Hermann Struck
jan 2014Arnold Zweig
dec 2013Mijn lijstje 2013
dec 2013Nogmaals Jacob Israel de Haan
nov 2013Austerlitz
nov 2013W.G. Sebald
okt 2013Freud, Kafka en Wenen
sep 2013Marcel Reich-Ranicki (1920-2013)
sep 2013De beslissing
aug 2013Dan Pagis
aug 2013jewsandwords
aug 2013Voor de wet
jun 2013De groeten van meneer Onhandig (2)
jun 2013De groeten van meneer Onhandig (1)
mei 2013Klassenfoto met Walter Benjamin
mei 2013Amsterdam
apr 2013Treinreis naar Czernowitz
apr 2013Het Odessa van Jabotinsky
mrt 20131913
feb 2013Selma Meerbaum-Eisinger
feb 2013Van majestueuze katten en onmuzikale schrijvers
jan 2013Ravensbrück
jan 2013Milena Jesenská
dec 2012Mijn lijstje 2012
dec 2012Varia
nov 2012Schiller in Barnow
nov 2012De gedaanteverwisseling
nov 2012Joseph Schmidt
okt 2012Rondom Kafka (2)
okt 2012Appelfeld en Kafka
okt 2012Appelfeld en de taal
sep 2012Met Kafka naar de synagoge
sep 2012Rondom Kafka
aug 2012Vriendschap
jul 2012Kalman Polgar
jul 2012Een knipoog naar Max Brod
jun 2012Steinbarg en Manger
jun 2012Josef Burg
jun 2012Klara Blum
mei 2012Mythos Czernowitz
mei 2012De odyssee van Edgar Hilsenrath
mei 2012Nacht in Mogilev-Podolski
apr 2012Sereth
apr 2012Eichmann in Wenen
apr 2012Anna Seghers ontmoet Franz Kafka
mrt 2012Anna Seghers
mrt 2012Netty Reiling
mrt 2012Fallada past zich aan
feb 2012Nico Rost en Hans Fallada
feb 2012Karel van het Reve
feb 2012Kafka, Brenner en Feuchtwanger
jan 2012Holocaust Memorial Day
jan 2012De heerlijkheid van het leven
jan 2012Wassermann, Roth en Nederland
dec 2011De Hoge Raad buigt mee
dec 2011Isaak Babel
dec 2011Gerron
nov 2011Aharon Barak
nov 2011Abraham Mapu
nov 2011Naar Kaunas
okt 2011Briefwisseling Roth en Zweig (2)
okt 2011Briefwisseling Roth en Zweig (1)
okt 2011Rabbi Nachman en Kafka (2)
sep 2011Rabbi Nachman en Kafka (1)
sep 2011Czernowitz 1907
jul 2011Kafka in Berlijn
jul 2011Met Joseph Roth naar Berlijn
jul 2011Joseph Roth in Amsterdam
jun 2011Ik teken het gezicht van de tijd
jun 2011Het Joodse geheugen
jun 2011De memoires van Claude Lanzmann
apr 2011Heinrich Heine in Jeruzalem
apr 2011Jiri Weil houdt van katten
apr 2011Jiri Weil, getuige
apr 2011Laurent Binet, HhhH
mrt 2011Dan Porat, The Boy
mrt 2011De geheugenhut
mrt 2011The Search Committee
mrt 2011De Finklerkwestie
feb 2011Stefan Zweig, Joods schrijver
feb 2011Stefan Zweig, verdreven Europeaan
feb 2011Kisch, der rasende Reporter
jan 2011Verkeerde grootouders
jan 2011Ilse Aichinger en Kafka
jan 2011Perec, een leeservaring
jan 2011Van Kafka naar Perec
dec 2010Kafka, Weltsch en het zionisme (2)
dec 2010Kafka, Weltsch en het zionisme (1)
dec 2010Franz Kafka en Mania Tschissik
nov 2010Franz Kafka en Jizchak Löwy
nov 2010Erich Fried
nov 2010Harry Mulisch is zelf een mens
nov 2010Hannah Arendt en Gershom Scholem (2)
okt 2010Hannah Arendt en Gershom Scholem (1)
okt 2010Alexander Granach: ‘Da geht ein Mensch’
okt 2010Karl Emil Franzos: ‘Der Pojaz’
okt 2010Karl Emil Franzos: Zweigeist
sep 2010Hans Keilson
sep 2010Een intelligent hart
sep 2010Ernst Toller
sep 2010Jakob Wassermann: gebroken moralist
aug 2010Jakob Wassermann: Duitser en Jood
aug 2010Byron en de Joden
jul 2010Rathenau, ein begeisterter Deutscher, ein aufrechter Jude
jul 2010Walther Rathenau: Höre, Israel!
jun 2010Multatuli en de Joden
jun 2010Multatuli en W.A. Paap
jun 2010Herman de Man: Jood onder de boeren
mei 2010Herman de Man: ik ben een Jood
mei 2010Carry van Bruggen: een moedige Jodin
mei 2010Carry van Bruggen: De verlatene
apr 2010Carry van Bruggen: Seideravond
apr 2010Izak de Haan
apr 2010Carry van Bruggen
apr 2010Franz Baermann Steiner: Gebet im Garten
mrt 2010Franz Baermann Steiner: Praag, Jeruzalem, Oxford
mrt 2010Assaf Gavron
mrt 2010Celan en Bachmann (2)
mrt 2010Celan en Bachmann (1)
feb 2010Georg Hermann, een beschaafde Duitse Jood
feb 2010Heinz Liepmann bestraft
feb 2010Tussen orthodoxie en assimilatie
jan 2010Soma Morgenstern in de vergeethoek
jan 2010Hooligan in Roemenië
jan 2010Nogmaals Feuchtwanger
jan 2010Het succes van Feuchtwanger
dec 2009Paul Hellmann, medeaanklager
dec 2009Lezen over Auschwitz
nov 2009Ernst Weiss
nov 2009Bruno Schulz
nov 2009De zwarte zwaan van Israël
okt 2009Kafka en Else Lasker-Schüler
okt 2009Rahel Varnhagen
okt 2009Jacob Israël de Haan
okt 2009Noem het slaap
okt 2009Ongemakkelijk
sep 2009Bernard Malamud
sep 2009Leo Perutz
sep 2009De kant van Jeanne Weil
sep 2009De familie Pringsheim
aug 2009Simone Veil
aug 2009Grete Weil
jun 2009Heinrich Heine
jun 2009Ferrara
mei 2009Imre Kertész
mei 2009Aharon Appelfeld
mei 2009Joseph Roth (2)
apr 2009Joseph Roth (1)
apr 2009Zoektochten
mrt 2009Tegen het vergeten
mrt 2009Jeruzalem stond om ons heen
mrt 2009Berditsjev
mrt 2009Engführung
feb 2009Het lezen van Celan
feb 2009Moederland woord
feb 2009Abraham Sonne
feb 2009Canetti en het jodendom
jan 2009Dora Diamant
jan 2009Kafka en het zionisme
jan 2009Canon