sluiten
×
Mogen wij u om een kleine bijdrage vragen om het werk van Crescas blijvend mogelijk te maken? Alle content op deze website is vrij toegankelijk: de wekelijkse columns, video’s, geluidsbestanden, artikelen, etc. Dat willen wij graag zo houden. U kunt ons daarbij helpen met een kleine, vrijwillige bijdrage. Ieder bedrag is welkom. Met de groene knop hiernaast is dat zó geregeld. Dankuwel.
inloggen
×

Mijn Crescas

Inloggen met gebruikersnaam & wachtwoord






Zonder wachtwoord snel inloggen?

Columns

Weblogs disclaimer

Leo Frijda

Van 2009 tot en met 2016 schreef Leo Frijda literaire columns voor Crescas. Najaar 2011 publiceerde Amphora Books een deel van zijn columns onder de titel ''Het jodendom laat je niet los''. Eveneens bij Amphora Books verscheen begin 2015 ''Op het balkon van de elektrische tram'', een verzameling door hem geschreven opstellen over en rondom Franz Kafka.

vrijdag 28 januari 2011

Waar woon je? Bij mijn verkeerde grootmoeder, antwoordde Ellen, maar het is een goede oma. Ellen is de hoofdpersoon in Die grössere Hoffnung, de enige roman van Ilse Aichinger. De roman verscheen al in 1948 bij Bermann-Fischer Verlag, toen nog gevestigd in Amsterdam. Het heeft enige tijd geduurd voordat de betekenis van dit boek in ruimere kring doordrong. Pas in 1981 bracht Wereldbibliotheek ook een Nederlandse vertaling op de markt.

Die grössere Hoffnung is geen gemakkelijke roman, door het taalgebruik en door het samenvallen van droom en werkelijkheid die zorgvuldig lezen vraagt. Net als Celan en Perec gaat het Aichinger, al het is op een geheel eigen manier, om het beschrijven van wat zich rechtstreeks moeilijk beschrijven laat. Zelf formuleerde zij het zo: ... weil es damals vor dem Fenstern draussen gerade Nacht war, Krieg und Verfolgung, habe ich mich bemüht, im Finstern schauen zu lernen und darin die Masse des Tages wiederzuerkennen. Haar dromen staan niet tegenover de werkelijkheid maar zijn de nachtelijke beelden aan de hand waarvan zij de werkelijkheid die zij heeft meegemaakt weer kan oproepen.

Want wat zou ik beginnen
als de jagers er niet waren, mijn
               dromen,
die ’s morgens
aan de achterkant van de bergen
afdalen, in de schaduw.

Het is het eerste gedicht uit Verschenkter Rat, in de vertaling van Rose-Marie François. Hetzelfde thema komt terug in het laatste gedicht dat de bundel afsluit:

En had ik geen dromen,
dan was ik toch niemand anders,
ik was dezelfde zonder dromen,
wie riep me naar huis?

Ilse Aichinger heeft droombeelden nodig om te beschrijven wat er gebeurde toen het buiten nacht was, maar ook omdat zij anders haar verleden nog verder achter zich zou moeten laten. Wie riep me naar huis? Het verleden is voor Aichinger in de eerste plaats afscheid. Ze zei daarover: so habe ich erlebt, was ein “Mischling” um diese Zeit erlebte und das war vor allem Abschied. Vooral afscheid van haar grootmoeder die in het concentratiekamp bij Minsk is vermoord.

Ilse Aichinger, geboren 1921, had, ik schreef dat al in mijn vorige column, een Joodse moeder en een niet-Joodse vader. Zij woonde in haar jeugd voornamelijk bij haar grootmoeder. Haar moeder was schoolarts en werd, omdat ze Joods was, na de Anschluss ontslagen. De tweelingzuster van Aichinger werd tijdig naar Engeland gestuurd maar Ilse bleef de oorlogsjaren bij haar moeder, in één kamer in unmittelbarer Nähe des Wiener Gestapo-Hauptquartiers. Wie durch ein Wunder haben sie meine Mutter nicht gehohlt und mich auch nicht, zei ze later in een interview.

Die grössere Hoffnung is een roman en niet zonder meer een autobiografie. Zo is de hoofdpersoon, Ellen, jonger dan Ilse Aichinger destijds was. In de roman is de moeder uitgewezen en naar Amerika gegaan, over het grote water. Ellen bezoekt in het begin van het boek de consul voor het verkrijgen van een visum om zelf ook te kunnen ontkomen. Tevergeefs. De consul weigert want niemand staat borg voor Ellen. De haai en de wind, die hebben ook niemand die borg voor hen staat, maar de haai en de wind, die hebben ook geen visum nodig. Ellen blijft achter. Zij woont bij haar grootmoeder die in de roman niet wordt gedeporteerd maar vergif inneemt, kort voordat zij zou worden opgehaald.

Ellen, het meisje met twee verkeerde grootouders, wil zich aansluiten bij de kinderen die vier verkeerde grootouders hebben. Ik wil meespelen, zegt Ellen. Maak dat je weg komt, zeggen de kinderen met vier verkeerde grootouders. Jij hoort niet bij ons! Met twee verkeerde grootouders! Dat is te weinig. Toch voegt Ellen zich bij de kinderen met vier verkeerde grootouders. De kinderen spelen op het kerkhof omdat spelen in het park verboden is voor kinderen met verkeerde grootouders. Onze grootouders zijn tot schuld geworden. Schuld is dat we er zijn.

In de roman staat de ster centraal. Ellen, die twee verkeerde grootouders heeft, hoeft de ster niet te dragen. Wees blij dat je dat bespaard blijft, had haar grootmoeder gezegd. Maar de ster beweegt altijd met haar mee. De ster bleef steeds bij haar. Hoe moest je stralen zonder ster? Dat liet ze zich niet afnemen, niet door grootmoeder en niet door de Geheime Politie. De ster ging Ellen voor naar haarzelf. En aan het eind van het boek komt Ellen tijdens een bominslag om het leven. Ik zie de ster, zijn haar laatste woorden.

De terminologie van de verkeerde grootouders, in het Duits falsche Grosseltern, is natuurlijk het perspectief van de vervolgers. Wie als Jude geldt en wie als Mischling, is bepaald in één van de wetten van Neurenberg. Er is ook nog een ander perspectief, het Joodse perspectief, dat alleen maar Joden en niet-Joden kent. Vanuit het perspectief van de vervolgers maken drie verkeerde grootouders iemand tot Jood. Vanuit Joods perspectief kan dezelfde persoon toch niet-Joods zijn. Heeft hij of zij dan een verkeerde grootmoeder? Die terminologie uit de nazitijd kunnen we beter maar niet overnemen.

De grootmoeder van Ilse Aichinger is 12 mei 1942 gepakt en gedeporteerd. In een interview vertelde Aichinger dat zij haar grootmoeder nog heeft gewaarschuwd. Die lag echter met een longontsteking in bed en kon daarom het huis niet verlaten om zo deportatie te voorkomen. Aichinger heeft gezien dat haar grootmoeder is afgevoerd:

Das Lager, in dem zuerst alle gesammelt wurden, war über den Brücken im früheren Ghetto, eine ehemalige Schule; es ist jetzt auch wieder eine Schule. Und da musste man in den Lastwagen, in denen sie dan abtransportiert wurden, endgültig, über eine Brücke fahren. Dort bin ich gestanden und habe sie gesehen, mit einem Kopftuch. Und irgend jemand hat gerufen, schau, hier ist die Ilse. Aber sie hat sich nicht umgedreht.

In de bundel Verschenkter Rat staan de dichtregels:

Grossmuter, wo sind deine Lippen hin,
um die Gräser zu schmecken ...

Oma, waar zijn je lippen nu
om de kruiden te proeven ...

Een door de Frankfurter Allgemeine Zeitung aan Ilse Aichinger toegezonden vragenlijst vermeldt: Was ist für Sie das vollkommene irdische Glück? Ilse Aichinger antwoordt: Meine im Vernichtungslager Minsk ermordete Grossmutter wiederzusehen. In haar schrijven neemt Ilse Aichinger telkens opnieuw afscheid van haar grootmoeder. De pijn daarvan is blijvend.

Delen |

Uw reactie:

vul de beveiligings-code in
jan 2017Een laatste column
okt 2016Kafka’s dierentuin
okt 2016De verbanning van de dood
sep 2016De kleine marktplaats Sadagora
sep 2016Irmgard Keun
aug 2016Brody
jul 2016Clarice Lispector
jun 2016Vuurontstekers
mei 2016Itzik Manger uit Czernowitz
apr 2016Tel me bij de amandelen
apr 2016Stadt der Dichter
apr 2016Tsjernivtsi
mrt 2016Langs de zuidelijke Boeg
mrt 2016In de schaduw van een boom
feb 2016Lin Jaldati
feb 2016Winternabijheid
jan 2016Bleib gesund!
dec 20152015
dec 2015Ruiter in de wolken
nov 2015Hommage aan Andreas Burnier
sep 2015'Jij schrijdt in trotse vrijheid'
sep 2015Een handvol sneeuw
aug 2015Schaduwen van het verleden
aug 2015Onze geschiedenis
jul 2015Damals im Romanischen Café
jul 2015Café Grössenwahn, Königin aller Cafés
jun 2015Kurt Löb
mei 2015Van hagedissen en ratten
mei 2015De benoemer en de verzwijger
apr 2015Aghed
feb 2015Asperges en gevulde eieren
jan 2015Op het spoor van Patrick Modiano
jan 2015Terugblik
nov 2014Mooie series
nov 2014Met een boek naar het museum
aug 2014Appie Drielsma (1937-2014)
jul 2014Opzij geschoven en gezwegen
jul 2014Exilliteratuur
jun 2014Kurt Lehmann of ook Konrad Merz
mei 2014Hommage
mei 2014Joseph Roth (1894-1939)
mei 2014Kafka en de Joden uit Galicië
mei 2014Schrijf dat op, Kisch!
apr 2014Kafka augustus 1914
feb 2014Heine, een voorproefje
jan 2014Kafka's raam
jan 2014Arnold Zweig en Hermann Struck
jan 2014Arnold Zweig
dec 2013Mijn lijstje 2013
dec 2013Nogmaals Jacob Israel de Haan
nov 2013Austerlitz
nov 2013W.G. Sebald
okt 2013Freud, Kafka en Wenen
sep 2013Marcel Reich-Ranicki (1920-2013)
sep 2013De beslissing
aug 2013Dan Pagis
aug 2013jewsandwords
aug 2013Voor de wet
jun 2013De groeten van meneer Onhandig (2)
jun 2013De groeten van meneer Onhandig (1)
mei 2013Klassenfoto met Walter Benjamin
mei 2013Amsterdam
apr 2013Treinreis naar Czernowitz
apr 2013Het Odessa van Jabotinsky
mrt 20131913
feb 2013Selma Meerbaum-Eisinger
feb 2013Van majestueuze katten en onmuzikale schrijvers
jan 2013Ravensbrück
jan 2013Milena Jesenská
dec 2012Mijn lijstje 2012
dec 2012Varia
nov 2012Schiller in Barnow
nov 2012De gedaanteverwisseling
nov 2012Joseph Schmidt
okt 2012Rondom Kafka (2)
okt 2012Appelfeld en Kafka
okt 2012Appelfeld en de taal
sep 2012Met Kafka naar de synagoge
sep 2012Rondom Kafka
aug 2012Vriendschap
jul 2012Kalman Polgar
jul 2012Een knipoog naar Max Brod
jun 2012Steinbarg en Manger
jun 2012Josef Burg
jun 2012Klara Blum
mei 2012Mythos Czernowitz
mei 2012De odyssee van Edgar Hilsenrath
mei 2012Nacht in Mogilev-Podolski
apr 2012Sereth
apr 2012Eichmann in Wenen
apr 2012Anna Seghers ontmoet Franz Kafka
mrt 2012Anna Seghers
mrt 2012Netty Reiling
mrt 2012Fallada past zich aan
feb 2012Nico Rost en Hans Fallada
feb 2012Karel van het Reve
feb 2012Kafka, Brenner en Feuchtwanger
jan 2012Holocaust Memorial Day
jan 2012De heerlijkheid van het leven
jan 2012Wassermann, Roth en Nederland
dec 2011De Hoge Raad buigt mee
dec 2011Isaak Babel
dec 2011Gerron
nov 2011Aharon Barak
nov 2011Abraham Mapu
nov 2011Naar Kaunas
okt 2011Briefwisseling Roth en Zweig (2)
okt 2011Briefwisseling Roth en Zweig (1)
okt 2011Rabbi Nachman en Kafka (2)
sep 2011Rabbi Nachman en Kafka (1)
sep 2011Czernowitz 1907
jul 2011Kafka in Berlijn
jul 2011Met Joseph Roth naar Berlijn
jul 2011Joseph Roth in Amsterdam
jun 2011Ik teken het gezicht van de tijd
jun 2011Het Joodse geheugen
jun 2011De memoires van Claude Lanzmann
apr 2011Heinrich Heine in Jeruzalem
apr 2011Jiri Weil houdt van katten
apr 2011Jiri Weil, getuige
apr 2011Laurent Binet, HhhH
mrt 2011Dan Porat, The Boy
mrt 2011De geheugenhut
mrt 2011The Search Committee
mrt 2011De Finklerkwestie
feb 2011Stefan Zweig, Joods schrijver
feb 2011Stefan Zweig, verdreven Europeaan
feb 2011Kisch, der rasende Reporter
jan 2011Verkeerde grootouders
jan 2011Ilse Aichinger en Kafka
jan 2011Perec, een leeservaring
jan 2011Van Kafka naar Perec
dec 2010Kafka, Weltsch en het zionisme (2)
dec 2010Kafka, Weltsch en het zionisme (1)
dec 2010Franz Kafka en Mania Tschissik
nov 2010Franz Kafka en Jizchak Löwy
nov 2010Erich Fried
nov 2010Harry Mulisch is zelf een mens
nov 2010Hannah Arendt en Gershom Scholem (2)
okt 2010Hannah Arendt en Gershom Scholem (1)
okt 2010Alexander Granach: ‘Da geht ein Mensch’
okt 2010Karl Emil Franzos: ‘Der Pojaz’
okt 2010Karl Emil Franzos: Zweigeist
sep 2010Hans Keilson
sep 2010Een intelligent hart
sep 2010Ernst Toller
sep 2010Jakob Wassermann: gebroken moralist
aug 2010Jakob Wassermann: Duitser en Jood
aug 2010Byron en de Joden
jul 2010Rathenau, ein begeisterter Deutscher, ein aufrechter Jude
jul 2010Walther Rathenau: Höre, Israel!
jun 2010Multatuli en de Joden
jun 2010Multatuli en W.A. Paap
jun 2010Herman de Man: Jood onder de boeren
mei 2010Herman de Man: ik ben een Jood
mei 2010Carry van Bruggen: een moedige Jodin
mei 2010Carry van Bruggen: De verlatene
apr 2010Carry van Bruggen: Seideravond
apr 2010Izak de Haan
apr 2010Carry van Bruggen
apr 2010Franz Baermann Steiner: Gebet im Garten
mrt 2010Franz Baermann Steiner: Praag, Jeruzalem, Oxford
mrt 2010Assaf Gavron
mrt 2010Celan en Bachmann (2)
mrt 2010Celan en Bachmann (1)
feb 2010Georg Hermann, een beschaafde Duitse Jood
feb 2010Heinz Liepmann bestraft
feb 2010Tussen orthodoxie en assimilatie
jan 2010Soma Morgenstern in de vergeethoek
jan 2010Hooligan in Roemenië
jan 2010Nogmaals Feuchtwanger
jan 2010Het succes van Feuchtwanger
dec 2009Paul Hellmann, medeaanklager
dec 2009Lezen over Auschwitz
nov 2009Ernst Weiss
nov 2009Bruno Schulz
nov 2009De zwarte zwaan van Israël
okt 2009Kafka en Else Lasker-Schüler
okt 2009Rahel Varnhagen
okt 2009Jacob Israël de Haan
okt 2009Noem het slaap
okt 2009Ongemakkelijk
sep 2009Bernard Malamud
sep 2009Leo Perutz
sep 2009De kant van Jeanne Weil
sep 2009De familie Pringsheim
aug 2009Simone Veil
aug 2009Grete Weil
jun 2009Heinrich Heine
jun 2009Ferrara
mei 2009Imre Kertész
mei 2009Aharon Appelfeld
mei 2009Joseph Roth (2)
apr 2009Joseph Roth (1)
apr 2009Zoektochten
mrt 2009Tegen het vergeten
mrt 2009Jeruzalem stond om ons heen
mrt 2009Berditsjev
mrt 2009Engführung
feb 2009Het lezen van Celan
feb 2009Moederland woord
feb 2009Abraham Sonne
feb 2009Canetti en het jodendom
jan 2009Dora Diamant
jan 2009Kafka en het zionisme
jan 2009Canon