sluiten
×
Mogen wij u om een kleine bijdrage vragen om het werk van Crescas blijvend mogelijk te maken? Alle content op deze website is vrij toegankelijk: de wekelijkse columns, video’s, geluidsbestanden, artikelen, etc. Dat willen wij graag zo houden. U kunt ons daarbij helpen met een kleine, vrijwillige bijdrage. Ieder bedrag is welkom. Met de groene knop hiernaast is dat zó geregeld. Dankuwel.
inloggen
×

Mijn Crescas

Inloggen met gebruikersnaam & wachtwoord






Zonder wachtwoord snel inloggen?

Columns

Weblogs disclaimer

Leo Frijda

Van 2009 tot en met 2016 schreef Leo Frijda literaire columns voor Crescas. Najaar 2011 publiceerde Amphora Books een deel van zijn columns onder de titel ''Het jodendom laat je niet los''. Eveneens bij Amphora Books verscheen begin 2015 ''Op het balkon van de elektrische tram'', een verzameling door hem geschreven opstellen over en rondom Franz Kafka.

zondag 9 oktober 2011

Wat de moderne literatuur betreft heeft het werk van Kafka het meest voor mij betekend, schrijft Gershom Scholem in zijn boek Von Berlin nach Jerusalem. En ik lees in het onlangs verschenen boek van Rodger Kamenetz, Burnt Books, Rabbi Nachman of Bratslav and Franz Kafka, waarover ik vorige week al berichtte, dat Scholem, toen hij in 1923 naar Jeruzalem ging, niet alleen een groot aantal kabbalistische teksten bij zich had, maar ook alle verhalen van Kafka voor zover die toen al gepubliceerd waren.

Volgens Kamenetz heeft Scholem gezegd dat wie in onze tijd wil begrijpen wat kabbala inhoudt, eerst Kafka moet lezen, vooral omdat het werk van Kafka is ‘subject to infinite interpretation’. Scholem concludeert bovendien dat Kafka’s wijze van schrijven ‘constitutes a work of interpretation in itself, it is a midrasj’.

Bij Scholem (Zur Kabbala und ihrer Symbolik) vond ik in dit verband de volgende mooie zin:

Jedes Wort der Tora hat sechshunderttausend ‘Geschichter’, Sinnesschichten oder Eingänge, nach der Zahl der Kinder Israels, die am Berge Sinai standen.

Toegepast op de wijze van schrijven van Kafka sluit dit naadloos aan bij de constatering dat er evenveel interpretaties als lezers van Kafka zijn.

Nog een keer Kamenetz over Scholem en Kafka:

But the most important point for Scholem is how intensely Kafka experienced guilt. For Kafka every day is Yom Kippur. He feels constantly judged but has no way to see the Judge.

Rabbi Nachman is Rosj Hasjana en Kafka is Jom Kipoer. Daarover ging mijn vorige column. Open bleef de speelse gedachte van Kamenetz dat de ziel van rabbi Nachman is teruggekeerd in Kafka. Als voorbeeld twee verhalen die op het eerste gezicht op elkaar lijken.

Rabbi Nachman schreef het verhaal Die Geschichte von dem Klugen und dem Einfältigen. De vertaling van de titel is van Buber. Rabbi Nathan had in opdracht van rabbi Nachman diens verhalen oorspronkelijk in het Jiddisj en in het Hebreeuws opgeschreven en gepubliceerd. De Jiddisje en Hebreeuwse woorden voor de schrandere en de eenvoudige vallen eigenlijk niet eenduidig te vertalen. Voor rabbi Nachman was de schrandere veeleer iemand die slechts denkt dat hij intelligent is en veel weet. De eenvoudige is niet louter een simpele man maar vooral ook een goede, gelovige Jood.

Het verhaal gaat als volgt. Bij de schrandere en de eenvoudige komen boodschappers van de koning die hen uitnodigen om voor de koning te verschijnen. De eenvoudige denkt eerst dat het een grap is, waarom hij, maar als de boodschapper dat bestrijdt, gaat hij op pad, vol vreugde over de eer die hem te beurt is gevallen. De schrandere heeft echter zo zijn bedenkingen. Hij gelooft zelfs niet dat de koning echt bestaat. Hij vraagt de boodschapper of hij de koning ooit heeft gezien. De boodschapper moet dat ontkennen. Hij kreeg de opdracht van een andere dienaar van de koning. Zie je wel, zegt de schrandere, er is dus geen koning. Als de schrandere uiteindelijk de eenvoudige weer ontmoet, is die door de koning tot eerste minster benoemt. De schrandere lacht hem ook dan nog uit: ook jij bent slachtoffer van die waanvoorstelling. Maar ik zie toch elke dag het gezicht van de koning, antwoordt de eenvoudige. Nog is de schrandere niet overtuigd: hoe weet je dat het werkelijk de koning is, heb je z’n vader en z’n grootvader gekend? Waren dat ook koningen?

‘Rabbi Nachman’s tales carry the grander hope of a final redemption’, schrijft Kamenetz. Volgens hem zijn de verhalen van rabbi Nachman ‘outreach among the Maskiliem’, bedoeld voor de verlichte Jood die meent dat er geen God bestaat. ‘Rabbi Nachman said that this ... kind of atheism cannot be answered with an argument. It can only be answered with a song’. Kamenetz vat het standpunt van rabbi Nachman ook zo samen: ‘We can feel that the root of all our despair is the total absence of God’. ‘Our despair’, onze vertwijfeling, rabbi Nachman sluit zichzelf niet buiten.

Kafka schreef een enigszins vergelijkbaar verhaal, Een keizerlijke boodschap, opgenomen in de bundel Een plattelandsdokter. Het begint zo:

De keizer – zeggen ze – heeft jou, de enkeling, de jammerlijke onderdaan, de kleine, voor de keizerlijke zon in de verste verte gevluchte schaduw, juist jou heeft de keizer vanaf zijn sterfbed een boodschap gezonden.

Let op dat ‘zeggen ze’ en op ‘vanaf zijn sterfbed’. Het verhaal begint dus al erg onzeker. Het verdere verloop van Kafka’s verhaal kan gemakkelijk worden samengevat. Het beschrijft, net als in veel andere verhalen van Kafka, de eindeloze moeilijkheden om iets te bereiken. Het leven is zo kort dat het bij lange na niet toereikend is om zelfs naar het dichtstbijzijnde dorp te rijden, schrijft Kafka elders. Ook in dit verhaal bereikt de bode van de keizer de eenzame onderdaan niet. De paleizen van de keizer zijn te uitgebreid en de nabijgelegen hoofdstad is te groot. De laatste zin luidt: ‘Maar jij zit aan het raam en verbeeldt het je, als de avond valt’.

Nee, de verlossing is de ‘jou’ in het verhaal van Kafka niet beschoren. Kafka beschrijft de ‘despair’, niet de ‘redemption’. Zelfs de boodschapper van de keizer bereikt hem niet. Dat een boodschapper van de keizer naar hem onderweg is, wordt gezegd maar is wellicht slechts verbeelding. Het thema van Kafka, zo’n honderd jaar na rabbi Nachman, is de onzekerheid over wat een mens kan bereiken en het schuldgevoel over wat hem steeds maar weer niet lukt. De helden van Kafka, zo beëindigt Grözinger zijn boek over Kafka und die Kabbala, ‘sieht man dagegen sich eher in einem hoffnungslosen Agieren ermüden. Aber selbts dieser nutzlosen Bemühung scheint Kafka zuweilen etwas Sinnvolles abgewinnen zu können, sei es auch nur die tröstliche Selbsttäuschung über der Erfolg des menschlichen Handeln’s’.

Kafka had, kan worden vastgesteld, zeker belangstelling voor chassidische verhalen. De resonans daarvan vind je soms terug in zijn eigen verhalen. Vooral Joodse oren vangen dat op. Maar Kafka had kabbala ook bijgeloof genoemd en gebruikt vergelijkbare verhalen op zijn eigen manier. Ik zie daarom niet in dat het verhelderend is Kafka de reïncarnatie van rabbi Nachman te noemen. Kamenetz speelt wel met die gedachte maar weet ook dat dit nogal ver gaat:

Rabbi Nachman got himself reborn as Franz Kafka. He hoped to continue his outreach to secular Jews as a literary master, embedding within his strange stories gleams of the mystical truth. Unfortunately, born in Kafka’s body, he’d sunk further down and could no longer ascend to the higher wisdom. At the most, he could only stand outside the gate and point to the light.

Het boek van Kamenetz biedt veel wetenswaardigheden, over rabbi Nachman en over Kafka, en treffend is zijn puntige formulering dat de verhalen van rabbi Nachman en Kafka ‘speak to one another in a call and response’. Dit betekent nog niet dat de ziel van rabbi Nachman is teruggekeerd in Kafka. Dat kunnen we rabbi Nachman niet aandoen. Dat kunnen we Kafka niet aandoen.

Delen |

Reacties

Eva van Sonderen

maandag 23 april 2012
"G-d gives the potion before the disease" is an old saying. Rabbi Nachman's stories offer the potion (geneesmiddel); Kafka's stories are showing the disease.

Uw reactie:

vul de beveiligings-code in
jan 2017Een laatste column
okt 2016Kafka’s dierentuin
okt 2016De verbanning van de dood
sep 2016De kleine marktplaats Sadagora
sep 2016Irmgard Keun
aug 2016Brody
jul 2016Clarice Lispector
jun 2016Vuurontstekers
mei 2016Itzik Manger uit Czernowitz
apr 2016Tel me bij de amandelen
apr 2016Stadt der Dichter
apr 2016Tsjernivtsi
mrt 2016Langs de zuidelijke Boeg
mrt 2016In de schaduw van een boom
feb 2016Lin Jaldati
feb 2016Winternabijheid
jan 2016Bleib gesund!
dec 20152015
dec 2015Ruiter in de wolken
nov 2015Hommage aan Andreas Burnier
sep 2015'Jij schrijdt in trotse vrijheid'
sep 2015Een handvol sneeuw
aug 2015Schaduwen van het verleden
aug 2015Onze geschiedenis
jul 2015Damals im Romanischen Café
jul 2015Café Grössenwahn, Königin aller Cafés
jun 2015Kurt Löb
mei 2015Van hagedissen en ratten
mei 2015De benoemer en de verzwijger
apr 2015Aghed
feb 2015Asperges en gevulde eieren
jan 2015Op het spoor van Patrick Modiano
jan 2015Terugblik
nov 2014Mooie series
nov 2014Met een boek naar het museum
aug 2014Appie Drielsma (1937-2014)
jul 2014Opzij geschoven en gezwegen
jul 2014Exilliteratuur
jun 2014Kurt Lehmann of ook Konrad Merz
mei 2014Hommage
mei 2014Joseph Roth (1894-1939)
mei 2014Kafka en de Joden uit Galicië
mei 2014Schrijf dat op, Kisch!
apr 2014Kafka augustus 1914
feb 2014Heine, een voorproefje
jan 2014Kafka's raam
jan 2014Arnold Zweig en Hermann Struck
jan 2014Arnold Zweig
dec 2013Mijn lijstje 2013
dec 2013Nogmaals Jacob Israel de Haan
nov 2013Austerlitz
nov 2013W.G. Sebald
okt 2013Freud, Kafka en Wenen
sep 2013Marcel Reich-Ranicki (1920-2013)
sep 2013De beslissing
aug 2013Dan Pagis
aug 2013jewsandwords
aug 2013Voor de wet
jun 2013De groeten van meneer Onhandig (2)
jun 2013De groeten van meneer Onhandig (1)
mei 2013Klassenfoto met Walter Benjamin
mei 2013Amsterdam
apr 2013Treinreis naar Czernowitz
apr 2013Het Odessa van Jabotinsky
mrt 20131913
feb 2013Selma Meerbaum-Eisinger
feb 2013Van majestueuze katten en onmuzikale schrijvers
jan 2013Ravensbrück
jan 2013Milena Jesenská
dec 2012Mijn lijstje 2012
dec 2012Varia
nov 2012Schiller in Barnow
nov 2012De gedaanteverwisseling
nov 2012Joseph Schmidt
okt 2012Rondom Kafka (2)
okt 2012Appelfeld en Kafka
okt 2012Appelfeld en de taal
sep 2012Met Kafka naar de synagoge
sep 2012Rondom Kafka
aug 2012Vriendschap
jul 2012Kalman Polgar
jul 2012Een knipoog naar Max Brod
jun 2012Steinbarg en Manger
jun 2012Josef Burg
jun 2012Klara Blum
mei 2012Mythos Czernowitz
mei 2012De odyssee van Edgar Hilsenrath
mei 2012Nacht in Mogilev-Podolski
apr 2012Sereth
apr 2012Eichmann in Wenen
apr 2012Anna Seghers ontmoet Franz Kafka
mrt 2012Anna Seghers
mrt 2012Netty Reiling
mrt 2012Fallada past zich aan
feb 2012Nico Rost en Hans Fallada
feb 2012Karel van het Reve
feb 2012Kafka, Brenner en Feuchtwanger
jan 2012Holocaust Memorial Day
jan 2012De heerlijkheid van het leven
jan 2012Wassermann, Roth en Nederland
dec 2011De Hoge Raad buigt mee
dec 2011Isaak Babel
dec 2011Gerron
nov 2011Aharon Barak
nov 2011Abraham Mapu
nov 2011Naar Kaunas
okt 2011Briefwisseling Roth en Zweig (2)
okt 2011Briefwisseling Roth en Zweig (1)
okt 2011Rabbi Nachman en Kafka (2)
sep 2011Rabbi Nachman en Kafka (1)
sep 2011Czernowitz 1907
jul 2011Kafka in Berlijn
jul 2011Met Joseph Roth naar Berlijn
jul 2011Joseph Roth in Amsterdam
jun 2011Ik teken het gezicht van de tijd
jun 2011Het Joodse geheugen
jun 2011De memoires van Claude Lanzmann
apr 2011Heinrich Heine in Jeruzalem
apr 2011Jiri Weil houdt van katten
apr 2011Jiri Weil, getuige
apr 2011Laurent Binet, HhhH
mrt 2011Dan Porat, The Boy
mrt 2011De geheugenhut
mrt 2011The Search Committee
mrt 2011De Finklerkwestie
feb 2011Stefan Zweig, Joods schrijver
feb 2011Stefan Zweig, verdreven Europeaan
feb 2011Kisch, der rasende Reporter
jan 2011Verkeerde grootouders
jan 2011Ilse Aichinger en Kafka
jan 2011Perec, een leeservaring
jan 2011Van Kafka naar Perec
dec 2010Kafka, Weltsch en het zionisme (2)
dec 2010Kafka, Weltsch en het zionisme (1)
dec 2010Franz Kafka en Mania Tschissik
nov 2010Franz Kafka en Jizchak Löwy
nov 2010Erich Fried
nov 2010Harry Mulisch is zelf een mens
nov 2010Hannah Arendt en Gershom Scholem (2)
okt 2010Hannah Arendt en Gershom Scholem (1)
okt 2010Alexander Granach: ‘Da geht ein Mensch’
okt 2010Karl Emil Franzos: ‘Der Pojaz’
okt 2010Karl Emil Franzos: Zweigeist
sep 2010Hans Keilson
sep 2010Een intelligent hart
sep 2010Ernst Toller
sep 2010Jakob Wassermann: gebroken moralist
aug 2010Jakob Wassermann: Duitser en Jood
aug 2010Byron en de Joden
jul 2010Rathenau, ein begeisterter Deutscher, ein aufrechter Jude
jul 2010Walther Rathenau: Höre, Israel!
jun 2010Multatuli en de Joden
jun 2010Multatuli en W.A. Paap
jun 2010Herman de Man: Jood onder de boeren
mei 2010Herman de Man: ik ben een Jood
mei 2010Carry van Bruggen: een moedige Jodin
mei 2010Carry van Bruggen: De verlatene
apr 2010Carry van Bruggen: Seideravond
apr 2010Izak de Haan
apr 2010Carry van Bruggen
apr 2010Franz Baermann Steiner: Gebet im Garten
mrt 2010Franz Baermann Steiner: Praag, Jeruzalem, Oxford
mrt 2010Assaf Gavron
mrt 2010Celan en Bachmann (2)
mrt 2010Celan en Bachmann (1)
feb 2010Georg Hermann, een beschaafde Duitse Jood
feb 2010Heinz Liepmann bestraft
feb 2010Tussen orthodoxie en assimilatie
jan 2010Soma Morgenstern in de vergeethoek
jan 2010Hooligan in Roemenië
jan 2010Nogmaals Feuchtwanger
jan 2010Het succes van Feuchtwanger
dec 2009Paul Hellmann, medeaanklager
dec 2009Lezen over Auschwitz
nov 2009Ernst Weiss
nov 2009Bruno Schulz
nov 2009De zwarte zwaan van Israël
okt 2009Kafka en Else Lasker-Schüler
okt 2009Rahel Varnhagen
okt 2009Jacob Israël de Haan
okt 2009Noem het slaap
okt 2009Ongemakkelijk
sep 2009Bernard Malamud
sep 2009Leo Perutz
sep 2009De kant van Jeanne Weil
sep 2009De familie Pringsheim
aug 2009Simone Veil
aug 2009Grete Weil
jun 2009Heinrich Heine
jun 2009Ferrara
mei 2009Imre Kertész
mei 2009Aharon Appelfeld
mei 2009Joseph Roth (2)
apr 2009Joseph Roth (1)
apr 2009Zoektochten
mrt 2009Tegen het vergeten
mrt 2009Jeruzalem stond om ons heen
mrt 2009Berditsjev
mrt 2009Engführung
feb 2009Het lezen van Celan
feb 2009Moederland woord
feb 2009Abraham Sonne
feb 2009Canetti en het jodendom
jan 2009Dora Diamant
jan 2009Kafka en het zionisme
jan 2009Canon