sluiten
×
Mogen wij u om een kleine bijdrage vragen om het werk van Crescas blijvend mogelijk te maken? Alle content op deze website is vrij toegankelijk: de wekelijkse columns, video’s, geluidsbestanden, artikelen, etc. Dat willen wij graag zo houden. U kunt ons daarbij helpen met een kleine, vrijwillige bijdrage. Ieder bedrag is welkom. Met de groene knop hiernaast is dat zó geregeld. Dankuwel.
inloggen
×

Mijn Crescas

Inloggen met gebruikersnaam & wachtwoord






Zonder wachtwoord snel inloggen?

Columns

Weblogs disclaimer

Leo Frijda

Van 2009 tot en met 2016 schreef Leo Frijda literaire columns voor Crescas. Najaar 2011 publiceerde Amphora Books een deel van zijn columns onder de titel ''Het jodendom laat je niet los''. Eveneens bij Amphora Books verscheen begin 2015 ''Op het balkon van de elektrische tram'', een verzameling door hem geschreven opstellen over en rondom Franz Kafka.

vrijdag 28 november 2014

De betrekkelijk kleine uitgeverij Schokland geeft de serie Kritische klassieken uit en uitgeverij Cossee kent de serie Cossee Century. Het gaat vaak om boeken waaraan ik in deze columns al eens eerder aandacht heb besteed of die het waard zijn alsnog te worden besproken.

Uitgeverij Schokland stuurde mij haar laatste uitgave toe, het toneelstuk Andorra van Max Frisch (1911-1991), in de vertaling van Adriaan Morriën en met een uitvoerig nawoord van Ewout van der Knaap onder de titel Het theater als spiegel. Diens samenvatting van het toneelstuk neem ik hier over:

Andri (de hoofdpersoon van het stuk) is de pleegzoon van de leraar Can, die hem ooit uit het land van de Zwarten naar het land van de Witten heeft gesmokkeld om hem te behoeden voor vervolging omdat hij Jood zou zijn. Uiteindelijk blijkt Andri helemaal geen Jood te zijn, maar het kind dat de leraar heeft verwekt bij een ‘señora’ uit het land van de Zwarten. De onthulling van de waarheid komt te laat. In Andorra, de ogenschijnlijk vredige maatschappij van de Witten, worden Andri allerlei negatieve stereotype Joodse eigenschappen toegedicht. Andri maakt zich de hem opgedrongen identiteit eigen en blijft er aan vasthouden, zelfs als zijn ouders hem de waarheid vertellen. Als dan uiteindelijk de Zwarten het ‘onschuldige’ Andorra binnenvallen, wordt Andri als Jood geïdentificeerd en vermoord.

Over het toneelstuk werd, zo begrijp ik uit het nawoord, verschillend gedacht. Het werd als ‘model’ te weinig specifiek en te vrijblijvend beoordeeld. Niettemin is het in Duitsland op scholen nog steeds verplichte leesstof. Interessant is wat Van der Knaap meedeelt over de ontvangst in de Joodse gemeenschap. Uit een bespreking in het NIW van 1962 blijkt ‘dat in Joodse kringen het uitermate gevoelig ligt dat een personage omwille van het experiment, of, zoals Frisch het noemt: het model, tot Jood wordt gemaakt’. In Israël echter, schrijft Van der Knaap, werd het werk van Frisch ‘graag en veel gelezen en opgevoerd’. Frisch kreeg in 1965 de Jerusalem Prize for the Freedom of Man.

In de serie Kritische klassieken van uitgeverij Schokland is vorig jaar Een jeugd in Duitsland van Ernst Toller verschenen. Daarover schreef ik al eens een column. Aanleiding om aanvullend te wijzen op een interessant boekje dat al uit 1996 dateert maar waarop ik pas enige tijd geleden opmerkzaam werd gemaakt, Die Göttin und ihr Sozialist, geschreven door Christiane Grautoff.

Christiane Grautoff, geboren in 1917, was er steeds vroeg bij. Al op 13-jarige leeftijd speelde zij mee in toneelstukken onder regie van Max Reinhardt en kreeg zij een rol in de film naar het boek van Erich Kästner, Emil und die Detektive, weer een boek dat voor scholieren verplichte leesstof was, dit keer echter op de middelbare school die ik indertijd heb bezocht. Grautoff reisde met de Oriënt Express naar Constantinopel om de film Die Nacht der grossen Liebe te draaien. Niet lang daarna, in 1932, nog steeds 14 jaar oud, ontmoette zij de dan bijna veertigjarige Ernst Toller, die in het werkelijke leven haar grote liefde wordt en die zij in haar boek steeds ET noemt, waarbij ik niet aan de gelijknamige film dacht maar aan I.M., het boek van Connie Palmen. De niet-Joodse Grautoff stond aan de goede kant: ‘Alles, was ich von den Nazis sah, war roh, gewalttätig, und brutal’. Zij volgt Toller in het exil en in 1935 trouwen zij in Londen.


Trouwfoto Christiane Grautoff en ET

Het boek van Christiane Grautoff is vol liefde geschreven, al had zij het met haar ET niet gemakkelijk. Eine Jugend in Deutschland is in Amsterdam bij Querido verschenen en Fritz Landshoff heeft in zijn Erinnerungen eines Verlegers de ontmoeting tussen Toller en Grautoff beschreven en daaraan toegevoegd:

Die Rolle Christianes ist niemals voll gewürdigt worden. Sie war besonders in seinen schwersten und düstersten Zeiten - wie er mir immer wieder erzählte – eine unersetzliche Stütze für ihn.

Telkens opnieuw raakte Toller ‘in den schwarzen Tunnel der Depression’, schrijft Grautoff in haar boek. Ook in Londen kon Toller niet aarden. Een gesprek dat Grautoff heeft opgetekend:

Er wollte sich dauernd erschiessen, ertrinken, Tabletten fressen. Nur darum kündigte er mir schon an: ‘Wenn die Spanische Revolution kommt, muss ich hin!’
‘Bitte nicht! Du musst zu Hause bleiben!’
‘Zu Hause? Wo ist das?’, frug er erstaunt.

Het wordt Amerika, oktober 1936, met de boot, ‘immer weiter fort von Europa’. In Amerika ging het met Toller eerst wat beter maar na enige tijd viel hij terug in zijn depressies en 22 mei 1939 maakte hij in New York een eind aan zijn leven. ‘Zwischenmenschlichen Beziehungen zerbrechen, ich bin ausserstande anderen zu helfen, wie ich das in guten Zeiten zu tun versuchte. Die Unsicherheit meiner gesamten Existenz wächst. All dies lässt mich schier verzweifeln’, noteerde hij. Zijn dood was een schok voor allen die aan de goede kant stonden en van hem hielden, schreef ik in mijn eerdere column over Toller. Voor Christiane Grautoff in de eerste plaats.

En dan nu de serie Cossee Century waarin onder meer al verschenen Alleen in Berlijn van Hans Fallada, Mendelssohn op het dak van Jiri Weil en De strijd om sergeant Grisja van Arnold Zweig. En nu is vorige maand een ander boek van Jiri Weil uitgebracht, De hartslag van Moskou, vertaald door Kees Mercks. Over Jiri Weil schreef ik eerder op 8 april en 15 april 2011. Ik haalde toen ook één van zijn verhalen aan, uit de bundel Sechs Tiger in Basel. Achterin die bundel staat een nawoord van Bettina Kaibach. Kaibach merkt op dat Weil heeft gezegd dat hij eerst tijdens de oorlog, hij kon zich schuilhouden in Praag, schrijven heeft geleerd. Weil publiceerde over die tijd naast indringende verhalen de romans Leven met de ster en Mendelssohn op het dak, boeken die, ik citeer weer Kaibach, ‘eine beklemmende Intensität (erreichen), die sich neben dem Gegenstand nicht zuletzt auch der künstlerischen Dichte der Texte verdankt.’

Het is inderdaad waar dat De hartslag van Moskou wijdlopiger is dan de latere boeken van Weil maar dit doet er niet aan af dat ook deze roman uit 1937 zeer de moeite waard is. De hoofdpersoon, Ri, geboren in Moravië, volgt in 1934 haar man, Robert, die werk heeft gevonden in Moskou. Ook Ri gaat daar in een fabriek werken en zo ervaart de lezer als het ware van binnenuit hoe buitenlandse werknemers die jaren onder Stalin hebben ervaren. Weil kon dat weten want hij trok zelf in 1933 naar Moskou om daar als vertaler en journalist werk te vinden. Een jaar later valt hij in ongenade en wordt hij verbannen naar het Aziatische deel van Rusland. In 1935 lukt het hem om naar Praag terug te keren. Het devies van Weil was ‘nur von dem zu erzählen, was er selbst erlebt hat’. Zijn romans en verhalen laten zich lezen ‘als Zeugnis eines bewegten Lebens im Schatten der beiden grossen Ideologien, die dem 20. Jahrhundert ihren Stempel aufdrückten’.

Deze formulering van Kaibach geeft mooi aan wat Uitgeverij Cossee met haar serie Cossee Century beoogt. Ik ben zo vrij twee boeken te noemen die ik in deze columns eerder heb besproken en, zo meen ik, ook goed in die serie zouden passen, namelijk Funken im Abgrund van Soma Morgenstern en Die Fünf van Vladimir Jabotinsky.

Delen |

Uw reactie:

vul de beveiligings-code in
jan 2017Een laatste column
okt 2016Kafka’s dierentuin
okt 2016De verbanning van de dood
sep 2016De kleine marktplaats Sadagora
sep 2016Irmgard Keun
aug 2016Brody
jul 2016Clarice Lispector
jun 2016Vuurontstekers
mei 2016Itzik Manger uit Czernowitz
apr 2016Tel me bij de amandelen
apr 2016Stadt der Dichter
apr 2016Tsjernivtsi
mrt 2016Langs de zuidelijke Boeg
mrt 2016In de schaduw van een boom
feb 2016Lin Jaldati
feb 2016Winternabijheid
jan 2016Bleib gesund!
dec 20152015
dec 2015Ruiter in de wolken
nov 2015Hommage aan Andreas Burnier
sep 2015'Jij schrijdt in trotse vrijheid'
sep 2015Een handvol sneeuw
aug 2015Schaduwen van het verleden
aug 2015Onze geschiedenis
jul 2015Damals im Romanischen Café
jul 2015Café Grössenwahn, Königin aller Cafés
jun 2015Kurt Löb
mei 2015Van hagedissen en ratten
mei 2015De benoemer en de verzwijger
apr 2015Aghed
feb 2015Asperges en gevulde eieren
jan 2015Op het spoor van Patrick Modiano
jan 2015Terugblik
nov 2014Mooie series
nov 2014Met een boek naar het museum
aug 2014Appie Drielsma (1937-2014)
jul 2014Opzij geschoven en gezwegen
jul 2014Exilliteratuur
jun 2014Kurt Lehmann of ook Konrad Merz
mei 2014Hommage
mei 2014Joseph Roth (1894-1939)
mei 2014Kafka en de Joden uit Galicië
mei 2014Schrijf dat op, Kisch!
apr 2014Kafka augustus 1914
feb 2014Heine, een voorproefje
jan 2014Kafka's raam
jan 2014Arnold Zweig en Hermann Struck
jan 2014Arnold Zweig
dec 2013Mijn lijstje 2013
dec 2013Nogmaals Jacob Israel de Haan
nov 2013Austerlitz
nov 2013W.G. Sebald
okt 2013Freud, Kafka en Wenen
sep 2013Marcel Reich-Ranicki (1920-2013)
sep 2013De beslissing
aug 2013Dan Pagis
aug 2013jewsandwords
aug 2013Voor de wet
jun 2013De groeten van meneer Onhandig (2)
jun 2013De groeten van meneer Onhandig (1)
mei 2013Klassenfoto met Walter Benjamin
mei 2013Amsterdam
apr 2013Treinreis naar Czernowitz
apr 2013Het Odessa van Jabotinsky
mrt 20131913
feb 2013Selma Meerbaum-Eisinger
feb 2013Van majestueuze katten en onmuzikale schrijvers
jan 2013Ravensbrück
jan 2013Milena Jesenská
dec 2012Mijn lijstje 2012
dec 2012Varia
nov 2012Schiller in Barnow
nov 2012De gedaanteverwisseling
nov 2012Joseph Schmidt
okt 2012Rondom Kafka (2)
okt 2012Appelfeld en Kafka
okt 2012Appelfeld en de taal
sep 2012Met Kafka naar de synagoge
sep 2012Rondom Kafka
aug 2012Vriendschap
jul 2012Kalman Polgar
jul 2012Een knipoog naar Max Brod
jun 2012Steinbarg en Manger
jun 2012Josef Burg
jun 2012Klara Blum
mei 2012Mythos Czernowitz
mei 2012De odyssee van Edgar Hilsenrath
mei 2012Nacht in Mogilev-Podolski
apr 2012Sereth
apr 2012Eichmann in Wenen
apr 2012Anna Seghers ontmoet Franz Kafka
mrt 2012Anna Seghers
mrt 2012Netty Reiling
mrt 2012Fallada past zich aan
feb 2012Nico Rost en Hans Fallada
feb 2012Karel van het Reve
feb 2012Kafka, Brenner en Feuchtwanger
jan 2012Holocaust Memorial Day
jan 2012De heerlijkheid van het leven
jan 2012Wassermann, Roth en Nederland
dec 2011De Hoge Raad buigt mee
dec 2011Isaak Babel
dec 2011Gerron
nov 2011Aharon Barak
nov 2011Abraham Mapu
nov 2011Naar Kaunas
okt 2011Briefwisseling Roth en Zweig (2)
okt 2011Briefwisseling Roth en Zweig (1)
okt 2011Rabbi Nachman en Kafka (2)
sep 2011Rabbi Nachman en Kafka (1)
sep 2011Czernowitz 1907
jul 2011Kafka in Berlijn
jul 2011Met Joseph Roth naar Berlijn
jul 2011Joseph Roth in Amsterdam
jun 2011Ik teken het gezicht van de tijd
jun 2011Het Joodse geheugen
jun 2011De memoires van Claude Lanzmann
apr 2011Heinrich Heine in Jeruzalem
apr 2011Jiri Weil houdt van katten
apr 2011Jiri Weil, getuige
apr 2011Laurent Binet, HhhH
mrt 2011Dan Porat, The Boy
mrt 2011De geheugenhut
mrt 2011The Search Committee
mrt 2011De Finklerkwestie
feb 2011Stefan Zweig, Joods schrijver
feb 2011Stefan Zweig, verdreven Europeaan
feb 2011Kisch, der rasende Reporter
jan 2011Verkeerde grootouders
jan 2011Ilse Aichinger en Kafka
jan 2011Perec, een leeservaring
jan 2011Van Kafka naar Perec
dec 2010Kafka, Weltsch en het zionisme (2)
dec 2010Kafka, Weltsch en het zionisme (1)
dec 2010Franz Kafka en Mania Tschissik
nov 2010Franz Kafka en Jizchak Löwy
nov 2010Erich Fried
nov 2010Harry Mulisch is zelf een mens
nov 2010Hannah Arendt en Gershom Scholem (2)
okt 2010Hannah Arendt en Gershom Scholem (1)
okt 2010Alexander Granach: ‘Da geht ein Mensch’
okt 2010Karl Emil Franzos: ‘Der Pojaz’
okt 2010Karl Emil Franzos: Zweigeist
sep 2010Hans Keilson
sep 2010Een intelligent hart
sep 2010Ernst Toller
sep 2010Jakob Wassermann: gebroken moralist
aug 2010Jakob Wassermann: Duitser en Jood
aug 2010Byron en de Joden
jul 2010Rathenau, ein begeisterter Deutscher, ein aufrechter Jude
jul 2010Walther Rathenau: Höre, Israel!
jun 2010Multatuli en de Joden
jun 2010Multatuli en W.A. Paap
jun 2010Herman de Man: Jood onder de boeren
mei 2010Herman de Man: ik ben een Jood
mei 2010Carry van Bruggen: een moedige Jodin
mei 2010Carry van Bruggen: De verlatene
apr 2010Carry van Bruggen: Seideravond
apr 2010Izak de Haan
apr 2010Carry van Bruggen
apr 2010Franz Baermann Steiner: Gebet im Garten
mrt 2010Franz Baermann Steiner: Praag, Jeruzalem, Oxford
mrt 2010Assaf Gavron
mrt 2010Celan en Bachmann (2)
mrt 2010Celan en Bachmann (1)
feb 2010Georg Hermann, een beschaafde Duitse Jood
feb 2010Heinz Liepmann bestraft
feb 2010Tussen orthodoxie en assimilatie
jan 2010Soma Morgenstern in de vergeethoek
jan 2010Hooligan in Roemenië
jan 2010Nogmaals Feuchtwanger
jan 2010Het succes van Feuchtwanger
dec 2009Paul Hellmann, medeaanklager
dec 2009Lezen over Auschwitz
nov 2009Ernst Weiss
nov 2009Bruno Schulz
nov 2009De zwarte zwaan van Israël
okt 2009Kafka en Else Lasker-Schüler
okt 2009Rahel Varnhagen
okt 2009Jacob Israël de Haan
okt 2009Noem het slaap
okt 2009Ongemakkelijk
sep 2009Bernard Malamud
sep 2009Leo Perutz
sep 2009De kant van Jeanne Weil
sep 2009De familie Pringsheim
aug 2009Simone Veil
aug 2009Grete Weil
jun 2009Heinrich Heine
jun 2009Ferrara
mei 2009Imre Kertész
mei 2009Aharon Appelfeld
mei 2009Joseph Roth (2)
apr 2009Joseph Roth (1)
apr 2009Zoektochten
mrt 2009Tegen het vergeten
mrt 2009Jeruzalem stond om ons heen
mrt 2009Berditsjev
mrt 2009Engführung
feb 2009Het lezen van Celan
feb 2009Moederland woord
feb 2009Abraham Sonne
feb 2009Canetti en het jodendom
jan 2009Dora Diamant
jan 2009Kafka en het zionisme
jan 2009Canon