sluiten
×
Mogen wij u om een kleine bijdrage vragen om het werk van Crescas blijvend mogelijk te maken? Alle content op deze website is vrij toegankelijk: de wekelijkse columns, video’s, geluidsbestanden, artikelen, etc. Dat willen wij graag zo houden. U kunt ons daarbij helpen met een kleine, vrijwillige bijdrage. Ieder bedrag is welkom. Met de groene knop hiernaast is dat zó geregeld. Dankuwel.
inloggen
×

Mijn Crescas

Inloggen met gebruikersnaam & wachtwoord






Zonder wachtwoord snel inloggen?

Columns

Weblogs disclaimer

Leo Frijda

Van 2009 tot en met 2016 schreef Leo Frijda literaire columns voor Crescas. Najaar 2011 publiceerde Amphora Books een deel van zijn columns onder de titel ''Het jodendom laat je niet los''. Eveneens bij Amphora Books verscheen begin 2015 ''Op het balkon van de elektrische tram'', een verzameling door hem geschreven opstellen over en rondom Franz Kafka.

vrijdag 30 augustus 2013

Vandaag aandacht voor Dan Pagis, een belangrijke Israëlische dichter. Met een aanleiding. Al geruime tijd houd ik me bezig met de Boekovina. De lezer van deze columns zal het niet zijn ontgaan. Dat lijkt al gauw een versmalling van de aandacht met zich te brengen. Het is echter verrassend dat specifieke belangstelling ook onverwachte vondsten oplevert. Zo kwam ik van de Boekovina op Dan Pagis. De gedichten van Dan Pagis bleken ook toegankelijk als je het Hebreeuws niet of onvoldoende beheerst. In het Engels zijn ze vertaald door Stephen Mitchell onder de titel The Selected Poems of Dan Pagis, California 1996. Enkele in het Engels vertaalde gedichten van Dan Pagis zijn bovendien te vinden op de site van Yad Vashem.

Er is verder een prachtig vormgegeven tweetalige uitgave - Hebreeuws en Duits – onder de titel Dan Pagis, An beiden Ufern der Zeit, Straelen/Niederrhein 2003. De vertalingen zijn van Anne Birkenhauer die een verhelderend nawoord schreef.

Dan Pagis is 16 oktober 1930 in Radautz geboren en 29 juli 1986 in Israël gestorven. Radautz is een kleine plaats in het zuidelijke gedeelte van de vroegere Boekovina dat thans tot Roemenië behoort. Voor de oorlog was een derde van de ongeveer 15.000 inwoners Joods. Aan de bewaard gebleven synagoge is nog te zien dat het een belangrijke Joodse gemeenschap was.

In 1934 ging de vader van Dan Pagis naar Palestina met de bedoeling de alija van zijn vrouw en kind voor te bereiden. Helaas stierf nog datzelfde jaar de moeder aan wie Dan Pagis later het gedicht Ein Leben heeft gewijd. De moeder was Duitstalig en het is het enige gedicht van Dan Pagis met een Duitse titel, dus ook in de oorspronkelijke tekst. Het gedicht zelf is in het Hebreeuws. Moeder en zoon staan allebei op een foto, een oude, bruine foto, genomen niet lang voordat zij overleed. Zij is een elegante jonge vrouw en hij nog maar een jongen, bijna vier jaar oud. Von drinnen / schau ich sie an (…) gehe langsam aus dem Foto und werde alt, / werde vorsichtig alt, ganz leise, / um sie nicht zu erschrecken.

Dan Pagis blijft bij zijn grootouders in de Boekovina en wordt tijdens de sjoa tegelijk met alle andere Joden van Radautz naar Transnistrië gedeporteerd. Hij overleeft het en bereikt in 1946 Palestina waar zijn vader nog steeds woont. En net als die andere uit de Boekovina afkomstige jongen, Aharon Appelfeld, moet Dan Pagis een nieuwe taal leren en zal hij in het Hebreeuws zijn gedichten schrijven.

Dan Pagis heeft altijd weinig losgelaten over wat hem is overkomen. Alleen in zijn gedichten vinden we de sporen daarvan terug. Het souvenir begint bijvoorbeeld zo:

Die Stadt in der ich geboren bin, Radautz in der Bukowina, spie mich aus als ich zehn war. Am selben Tag vergass sie mich wie einen Toten, und auch ich vergass sie. So war’s für uns beide am bequemsten.

Veertig jaar later krijgt hij een souvenir, een foto van een paard en een oude man die een poort sluit. Also eine Beerdigung. Zwei Mitglieder der Beerdigungsgesellschaft sind übrig geblieben: Der Totengräber und das Pferd.

Aber est ist eine prächtige Beerdigung: Rundumherum drängeln sich im starken Wind tausende von Schneeflocken, jede ein Stern in seiner eigenen kristallenen Form. Noch immer derselbe Trieb, etwas Besonderes zu sein, noch immer dieselben Illusionen. Haben doch alle Schneesterne dasselbe Gerüst: Sechs Spitzen, im Grunde ein Davidstern. Gleich werden sie alle verschwinden, verschmelzen, Brocken werden, einfach Schnee. Unter inhnen hat meine alte Stadt auch mir ein Grab bereitet.

Vooral bekend is zijn gedicht Written in Pencil in the Sealed Railway-Car dat in het Hebreeuws en in het Engels is overgenomen op de gedenksteen van het concentratiekamp Belzec:


(foto Wikipedia)

In Dan Pagis, An beiden Ufern der Zeit, is dit gedicht als volgt vertaald:

Mit Bleistift geschrieben im verplombten Waggon

hier in diesem Transport
bin ich Eva
mit Abel meinem Sohn
wenn ihr meinen grossen Sohn seht
Kain Adams Sohn
sagt ihm dass ich

Aan het eind van zijn leven begon Dan Pagis aan een prozatekst Abba / Vater die hij helaas niet heeft kunnen voltooien. Die tekst is in Dan Pagis, An beiden Ufern der Zeit niet in het Hebreeuws maar alleen in het Duits afgedrukt. Het zijn intieme, ontroerende fragmenten waarin Dan Pagis alsnog met zijn dan al gestorven vader in gesprek komt over een verleden waarover niet kon worden gesproken. Het laatste fragment heet Das Ende als Zukunft. De schrijver zit samen met zijn vader, het is in de maand Av, op een balkon van een flat in Tel Aviv:

Ich werde dir ein fremdes Gedicht zitieren, über einen fremden Friedhof, der mir auch nahe ist: ich werde mich nicht genieren und dir zum ersten Mal ein Gedicht aufsagen: ‘Wind kommt auf, man soll versuchen zu leben.’ Du wirst mir zuhören, mit grossem Ernst, denn du ehrst mein Andenken, und auch mit ein bisschen Spott, denn was hat das eine mit dem andern zu tun? Doch das Schweigen zwischen uns wird wie ein Dank sein. Wind und Gegenwind werden sich vor unseren Augen durchdringen und kleine spielende Strudel bilden. Die Vorhänge hinter uns blähen sich zu breiten Segeln, aber nur im Spiel. Wir segeln nirgendwohin, denn wir sind ja schon angekommen, nicht wahr? Und du wirst nicken, als Zeichen der Zustimmung.

Dit fragment maakt duidelijk dat An beiden Ufern der Zeit een toepasselijke titel is voor het werk van Dan Pagis. Ook in zijn ogenschijnlijk eenvoudige gedichten over de sjoa stuiten we vaak op een grens, in tijd maar ook letterlijk, zoals in het gedicht Anweisungen zur Flucht über die Grenze. Ik neem het over in het Hebreeuws en in het Duits. De Engelse vertaling staat op de site van Yad Vashem.

Anweisungen zur Flucht über die Grenze

Erfundener Mensch, fahr los. Hier ist der Pass.
Du darfst dich auf keinen Fall erinnern.
Du musst den Angaben entsprechen:
Deine Augen sind schon blau.
Flieh nicht mit den anderen Funken durch
den Schornstein der Lokomotive.
Du bist ein Mensch, sitzt im Waggon – setz dich bequem hin,
der Mantel ist doch anständig, der Körper in Ordnung,
der neue Name bereit in deiner Kehle.
Fahr los. Fahr los. Du darfst auf keinen Fall vergessen.

Ik heb in deze column het werk van Dan Pagis slechts vluchtig kunnen aanraken. Maar de gedichten troffen me en dus wilde ik daarvan verslag doen. Ik ben blij dat ik deze dichter ben tegengekomen. Al was het via een omweg, de Boekovina. Maar die omweg bracht me van de Boekovina naar Israël en ik heb de stille hoop dat Dan Pagis, had hij dit gelezen, mij had toegeknikt en misschien een tevreden glimlach niet had kunnen onderdrukken. Du darfst auf keinen Fall vergessen.

Delen |

Reacties

Ido Abram

vrijdag 30 augustus 2013
Vertaling van Judith Herzberg:

MET POTLOOD IN DE VERZEGELDE WAGON GESCHREVEN

hier op dit transport
ben ik Eva
met Abel mijn zoon
als jullie mijn grote zoon zien
Kaïn zoon van Adam
zeg hem dan dat ik

Uw reactie:

vul de beveiligings-code in
jan 2017Een laatste column
okt 2016Kafka’s dierentuin
okt 2016De verbanning van de dood
sep 2016De kleine marktplaats Sadagora
sep 2016Irmgard Keun
aug 2016Brody
jul 2016Clarice Lispector
jun 2016Vuurontstekers
mei 2016Itzik Manger uit Czernowitz
apr 2016Tel me bij de amandelen
apr 2016Stadt der Dichter
apr 2016Tsjernivtsi
mrt 2016Langs de zuidelijke Boeg
mrt 2016In de schaduw van een boom
feb 2016Lin Jaldati
feb 2016Winternabijheid
jan 2016Bleib gesund!
dec 20152015
dec 2015Ruiter in de wolken
nov 2015Hommage aan Andreas Burnier
sep 2015'Jij schrijdt in trotse vrijheid'
sep 2015Een handvol sneeuw
aug 2015Schaduwen van het verleden
aug 2015Onze geschiedenis
jul 2015Damals im Romanischen Café
jul 2015Café Grössenwahn, Königin aller Cafés
jun 2015Kurt Löb
mei 2015Van hagedissen en ratten
mei 2015De benoemer en de verzwijger
apr 2015Aghed
feb 2015Asperges en gevulde eieren
jan 2015Op het spoor van Patrick Modiano
jan 2015Terugblik
nov 2014Mooie series
nov 2014Met een boek naar het museum
aug 2014Appie Drielsma (1937-2014)
jul 2014Opzij geschoven en gezwegen
jul 2014Exilliteratuur
jun 2014Kurt Lehmann of ook Konrad Merz
mei 2014Hommage
mei 2014Joseph Roth (1894-1939)
mei 2014Kafka en de Joden uit Galicië
mei 2014Schrijf dat op, Kisch!
apr 2014Kafka augustus 1914
feb 2014Heine, een voorproefje
jan 2014Kafka's raam
jan 2014Arnold Zweig en Hermann Struck
jan 2014Arnold Zweig
dec 2013Mijn lijstje 2013
dec 2013Nogmaals Jacob Israel de Haan
nov 2013Austerlitz
nov 2013W.G. Sebald
okt 2013Freud, Kafka en Wenen
sep 2013Marcel Reich-Ranicki (1920-2013)
sep 2013De beslissing
aug 2013Dan Pagis
aug 2013jewsandwords
aug 2013Voor de wet
jun 2013De groeten van meneer Onhandig (2)
jun 2013De groeten van meneer Onhandig (1)
mei 2013Klassenfoto met Walter Benjamin
mei 2013Amsterdam
apr 2013Treinreis naar Czernowitz
apr 2013Het Odessa van Jabotinsky
mrt 20131913
feb 2013Selma Meerbaum-Eisinger
feb 2013Van majestueuze katten en onmuzikale schrijvers
jan 2013Ravensbrück
jan 2013Milena Jesenská
dec 2012Mijn lijstje 2012
dec 2012Varia
nov 2012Schiller in Barnow
nov 2012De gedaanteverwisseling
nov 2012Joseph Schmidt
okt 2012Rondom Kafka (2)
okt 2012Appelfeld en Kafka
okt 2012Appelfeld en de taal
sep 2012Met Kafka naar de synagoge
sep 2012Rondom Kafka
aug 2012Vriendschap
jul 2012Kalman Polgar
jul 2012Een knipoog naar Max Brod
jun 2012Steinbarg en Manger
jun 2012Josef Burg
jun 2012Klara Blum
mei 2012Mythos Czernowitz
mei 2012De odyssee van Edgar Hilsenrath
mei 2012Nacht in Mogilev-Podolski
apr 2012Sereth
apr 2012Eichmann in Wenen
apr 2012Anna Seghers ontmoet Franz Kafka
mrt 2012Anna Seghers
mrt 2012Netty Reiling
mrt 2012Fallada past zich aan
feb 2012Nico Rost en Hans Fallada
feb 2012Karel van het Reve
feb 2012Kafka, Brenner en Feuchtwanger
jan 2012Holocaust Memorial Day
jan 2012De heerlijkheid van het leven
jan 2012Wassermann, Roth en Nederland
dec 2011De Hoge Raad buigt mee
dec 2011Isaak Babel
dec 2011Gerron
nov 2011Aharon Barak
nov 2011Abraham Mapu
nov 2011Naar Kaunas
okt 2011Briefwisseling Roth en Zweig (2)
okt 2011Briefwisseling Roth en Zweig (1)
okt 2011Rabbi Nachman en Kafka (2)
sep 2011Rabbi Nachman en Kafka (1)
sep 2011Czernowitz 1907
jul 2011Kafka in Berlijn
jul 2011Met Joseph Roth naar Berlijn
jul 2011Joseph Roth in Amsterdam
jun 2011Ik teken het gezicht van de tijd
jun 2011Het Joodse geheugen
jun 2011De memoires van Claude Lanzmann
apr 2011Heinrich Heine in Jeruzalem
apr 2011Jiri Weil houdt van katten
apr 2011Jiri Weil, getuige
apr 2011Laurent Binet, HhhH
mrt 2011Dan Porat, The Boy
mrt 2011De geheugenhut
mrt 2011The Search Committee
mrt 2011De Finklerkwestie
feb 2011Stefan Zweig, Joods schrijver
feb 2011Stefan Zweig, verdreven Europeaan
feb 2011Kisch, der rasende Reporter
jan 2011Verkeerde grootouders
jan 2011Ilse Aichinger en Kafka
jan 2011Perec, een leeservaring
jan 2011Van Kafka naar Perec
dec 2010Kafka, Weltsch en het zionisme (2)
dec 2010Kafka, Weltsch en het zionisme (1)
dec 2010Franz Kafka en Mania Tschissik
nov 2010Franz Kafka en Jizchak Löwy
nov 2010Erich Fried
nov 2010Harry Mulisch is zelf een mens
nov 2010Hannah Arendt en Gershom Scholem (2)
okt 2010Hannah Arendt en Gershom Scholem (1)
okt 2010Alexander Granach: ‘Da geht ein Mensch’
okt 2010Karl Emil Franzos: ‘Der Pojaz’
okt 2010Karl Emil Franzos: Zweigeist
sep 2010Hans Keilson
sep 2010Een intelligent hart
sep 2010Ernst Toller
sep 2010Jakob Wassermann: gebroken moralist
aug 2010Jakob Wassermann: Duitser en Jood
aug 2010Byron en de Joden
jul 2010Rathenau, ein begeisterter Deutscher, ein aufrechter Jude
jul 2010Walther Rathenau: Höre, Israel!
jun 2010Multatuli en de Joden
jun 2010Multatuli en W.A. Paap
jun 2010Herman de Man: Jood onder de boeren
mei 2010Herman de Man: ik ben een Jood
mei 2010Carry van Bruggen: een moedige Jodin
mei 2010Carry van Bruggen: De verlatene
apr 2010Carry van Bruggen: Seideravond
apr 2010Izak de Haan
apr 2010Carry van Bruggen
apr 2010Franz Baermann Steiner: Gebet im Garten
mrt 2010Franz Baermann Steiner: Praag, Jeruzalem, Oxford
mrt 2010Assaf Gavron
mrt 2010Celan en Bachmann (2)
mrt 2010Celan en Bachmann (1)
feb 2010Georg Hermann, een beschaafde Duitse Jood
feb 2010Heinz Liepmann bestraft
feb 2010Tussen orthodoxie en assimilatie
jan 2010Soma Morgenstern in de vergeethoek
jan 2010Hooligan in Roemenië
jan 2010Nogmaals Feuchtwanger
jan 2010Het succes van Feuchtwanger
dec 2009Paul Hellmann, medeaanklager
dec 2009Lezen over Auschwitz
nov 2009Ernst Weiss
nov 2009Bruno Schulz
nov 2009De zwarte zwaan van Israël
okt 2009Kafka en Else Lasker-Schüler
okt 2009Rahel Varnhagen
okt 2009Jacob Israël de Haan
okt 2009Noem het slaap
okt 2009Ongemakkelijk
sep 2009Bernard Malamud
sep 2009Leo Perutz
sep 2009De kant van Jeanne Weil
sep 2009De familie Pringsheim
aug 2009Simone Veil
aug 2009Grete Weil
jun 2009Heinrich Heine
jun 2009Ferrara
mei 2009Imre Kertész
mei 2009Aharon Appelfeld
mei 2009Joseph Roth (2)
apr 2009Joseph Roth (1)
apr 2009Zoektochten
mrt 2009Tegen het vergeten
mrt 2009Jeruzalem stond om ons heen
mrt 2009Berditsjev
mrt 2009Engführung
feb 2009Het lezen van Celan
feb 2009Moederland woord
feb 2009Abraham Sonne
feb 2009Canetti en het jodendom
jan 2009Dora Diamant
jan 2009Kafka en het zionisme
jan 2009Canon