sluiten
×
Mogen wij u om een kleine bijdrage vragen om het werk van Crescas blijvend mogelijk te maken? Alle content op deze website is vrij toegankelijk: de wekelijkse columns, video’s, geluidsbestanden, artikelen, etc. Dat willen wij graag zo houden. U kunt ons daarbij helpen met een kleine, vrijwillige bijdrage. Ieder bedrag is welkom. Met de groene knop hiernaast is dat zó geregeld. Dankuwel.
inloggen
×

Mijn Crescas

Inloggen met gebruikersnaam & wachtwoord






Zonder wachtwoord snel inloggen?

Columns

Weblogs disclaimer

Leo Frijda

Van 2009 tot en met 2016 schreef Leo Frijda literaire columns voor Crescas. Najaar 2011 publiceerde Amphora Books een deel van zijn columns onder de titel ''Het jodendom laat je niet los''. Eveneens bij Amphora Books verscheen begin 2015 ''Op het balkon van de elektrische tram'', een verzameling door hem geschreven opstellen over en rondom Franz Kafka.

vrijdag 30 april 2010

De Hollandsche Schouwburg 5 januari 1910. Albert Vogel draagt de eenakter Seideravond van Carry van Bruggen voor. Hij doet dat zo meesterlijk dat Mies de Haan, die aanwezig was, moest huilen. En niet als enige. Carry van Bruggen, schrijft Mies de Haan verder, stond verlegen aan de hand van Albert Vogel om de ovatie, die ook voor haar bedoeld was, in ontvangst te nemen. Een recensie van de voorstelling, van de hand van H. Louis Israëls, staat in de biografie van Ruth Wolf. Israëls looft de eenakter over de ondergang van het traditionele Jodendom, dat zich in zijn val tooit met de nimbus van schoonheid en waardigheid.

Volgens Ruth Wolf heeft Seideravond, door Carry van Bruggen in 1907 geschreven, ten onrechte weinig aandacht gekregen. Ook als leesstuk acht zij het bijzonder treffend. Voor zover mij bekend is Seideravond na 1910 niet meer gespeeld. Wel heeft Wereldbibliotheek het in 1934 uitgegeven.

In Seideravond, door Albert Vogel een monodrama genoemd, treedt alleen de vaderfiguur op. Hij maakt alles klaar om samen met Sara, zijn bedlegerige, ernstig zieke vrouw, de seider te vieren. Een Joodse vrouw kan niet zoo ziek zijn, dat zij den Seider niet zou willen horen. Hij legt het kleed op tafel. Ja ... ja ...ja, 'k weet 't wel, 't is het kleed van de kinderen. 't Kleed dat ze ons gegeven hebben met onze koperen bruiloft. De kinderen zijn weg en 't kleed is er nog.

Hiermee zijn we meteen bij het thema van het stuk. Wij zijn gezegend, zegt de vader, in onze kinderen zijn wij gezegend. Wat zeg jij er van, moeder? We hebben vier kinderen ... vier kinderen in leven ... en met onze Seider zitten we alleen. De vader laat de deur open, niet alleen voor Eliahoe. Want als ... als een van hen thuis komt, Sara ... een van onze kinderen ... moeten die dan hun vaders huis gesloten vinden? Ook voor hen zal ik mijn deur niet gesloten houden tot in 't eind van mijn leven ...

Eén voor één komen de kinderen aan bod. Vooral Daniël die altijd een vroom jongetje was en naar het seminarium is gegaan maar daar is weggejaagd omdat ie avond aan avond op socialisten-vergaderingen zat. Daar is de vader nooit over heen gekomen. Een kleinzoon van Rebbe Jossef van vaderszijde, een achterkleinzoon van Rebbe Akiba Rabbinowitsch van moederszijde (...) weggejaagd van het seminarium als een misdadiger, versmeten en vergooid als een rotte appel ... Nooit zal ik dat begrijpen ... zoo'n vroom kind als hij was. En kleine Roos. Ze was dom en bang en alles kon je haar wijsmaken. Roos is er vandoor gegaan met een man, die vrouw en kinderen had. En dan Josef, een lief kind, maar hij had nooit naar Amsterdam moeten gaan ... dat heeft hem bedorven (...) De Joden die deugen er niet ... ze denken aan spotten en aan pret maken (...) Ze lopen met Sjabbes met sigaren in hun mond. Je moet sterk zijn om daar tusschen te leven, en toch vroom te blijven(...) Op deze avond mis ik ze zoo, allemaal. Ook haar mis ik, Essie, (...) ze schaamde zich voor ons. Ze was mooi ... ze was een mooi meisje ... ze trouwde den eersten besten Christen die haar vroeg.

De monoloog eindigt zeer dramatisch. De vader probeert met moewe stem Seider te vieren maar bedenkt zich plotseling en loopt naar de bedstee om te kijken hoe het met Sara is. Plotseling valt hij snikkend op de knieën voor het bed neer. Nu ben ik een verlaten man ... nu ben ik helemaal een verloren man ...

De kinderen uit Seideravond kunnen zeer wel gemodelleerd zijn aan de hand van de vier kinderen uit de hagada. Israëls moet daar in zijn recensie ook op hebben gewezen. Daniël is dan het verstandige kind, Essie de goddeloze, Josef de eenvoudige en Roosje de domme. Zij hebben dezelfde namen als de vier kinderen uit de kort daarna door Carry van Bruggen geschreven roman De verlatene. Het thema is ook telkens de afvalligheid van de kinderen en de eenzaamheid van de vader die door hen is verlaten. Toch is er een wezenlijk verschil. De vader uit Seideravond, door Ruth Wolf een zachtaardige tobber genoemd, is van zijn kinderen blijven houden. Er is geen sprake van dat hij ze zou verstoten. Integendeel. Hij houdt er rekening mee dat zijn kinderen wel eens kunnen terugkeren. In De verlatene zien we echter een steile vader, verstoken van begrip voor wat er in de anderen omgaat en wars van alle vergevensgezindheid.

Ruth Wolf wijst er terecht op dat zowel in Seideravond als in De verlatene Pesach tot een 'doodssignaal' is geworden: als het zo ver komt dat de kinderen afvallig worden en de gezinsband verslapt, heeft het herdenken van de bevrijding als volk zijn levende, samenbindende betekenis verloren.

Seideravond is geen meesterwerk. Toch heeft het stuk genoeg dramatische kracht om het nog een keer op te voeren. En het is interessant als opmaat tot De verlatene. Maar daarover een volgende keer.

Delen |

Uw reactie:

vul de beveiligings-code in
jan 2017Een laatste column
okt 2016Kafka’s dierentuin
okt 2016De verbanning van de dood
sep 2016De kleine marktplaats Sadagora
sep 2016Irmgard Keun
aug 2016Brody
jul 2016Clarice Lispector
jun 2016Vuurontstekers
mei 2016Itzik Manger uit Czernowitz
apr 2016Tel me bij de amandelen
apr 2016Stadt der Dichter
apr 2016Tsjernivtsi
mrt 2016Langs de zuidelijke Boeg
mrt 2016In de schaduw van een boom
feb 2016Lin Jaldati
feb 2016Winternabijheid
jan 2016Bleib gesund!
dec 20152015
dec 2015Ruiter in de wolken
nov 2015Hommage aan Andreas Burnier
sep 2015'Jij schrijdt in trotse vrijheid'
sep 2015Een handvol sneeuw
aug 2015Schaduwen van het verleden
aug 2015Onze geschiedenis
jul 2015Damals im Romanischen Café
jul 2015Café Grössenwahn, Königin aller Cafés
jun 2015Kurt Löb
mei 2015Van hagedissen en ratten
mei 2015De benoemer en de verzwijger
apr 2015Aghed
feb 2015Asperges en gevulde eieren
jan 2015Op het spoor van Patrick Modiano
jan 2015Terugblik
nov 2014Mooie series
nov 2014Met een boek naar het museum
aug 2014Appie Drielsma (1937-2014)
jul 2014Opzij geschoven en gezwegen
jul 2014Exilliteratuur
jun 2014Kurt Lehmann of ook Konrad Merz
mei 2014Hommage
mei 2014Joseph Roth (1894-1939)
mei 2014Kafka en de Joden uit Galicië
mei 2014Schrijf dat op, Kisch!
apr 2014Kafka augustus 1914
feb 2014Heine, een voorproefje
jan 2014Kafka's raam
jan 2014Arnold Zweig en Hermann Struck
jan 2014Arnold Zweig
dec 2013Mijn lijstje 2013
dec 2013Nogmaals Jacob Israel de Haan
nov 2013Austerlitz
nov 2013W.G. Sebald
okt 2013Freud, Kafka en Wenen
sep 2013Marcel Reich-Ranicki (1920-2013)
sep 2013De beslissing
aug 2013Dan Pagis
aug 2013jewsandwords
aug 2013Voor de wet
jun 2013De groeten van meneer Onhandig (2)
jun 2013De groeten van meneer Onhandig (1)
mei 2013Klassenfoto met Walter Benjamin
mei 2013Amsterdam
apr 2013Treinreis naar Czernowitz
apr 2013Het Odessa van Jabotinsky
mrt 20131913
feb 2013Selma Meerbaum-Eisinger
feb 2013Van majestueuze katten en onmuzikale schrijvers
jan 2013Ravensbrück
jan 2013Milena Jesenská
dec 2012Mijn lijstje 2012
dec 2012Varia
nov 2012Schiller in Barnow
nov 2012De gedaanteverwisseling
nov 2012Joseph Schmidt
okt 2012Rondom Kafka (2)
okt 2012Appelfeld en Kafka
okt 2012Appelfeld en de taal
sep 2012Met Kafka naar de synagoge
sep 2012Rondom Kafka
aug 2012Vriendschap
jul 2012Kalman Polgar
jul 2012Een knipoog naar Max Brod
jun 2012Steinbarg en Manger
jun 2012Josef Burg
jun 2012Klara Blum
mei 2012Mythos Czernowitz
mei 2012De odyssee van Edgar Hilsenrath
mei 2012Nacht in Mogilev-Podolski
apr 2012Sereth
apr 2012Eichmann in Wenen
apr 2012Anna Seghers ontmoet Franz Kafka
mrt 2012Anna Seghers
mrt 2012Netty Reiling
mrt 2012Fallada past zich aan
feb 2012Nico Rost en Hans Fallada
feb 2012Karel van het Reve
feb 2012Kafka, Brenner en Feuchtwanger
jan 2012Holocaust Memorial Day
jan 2012De heerlijkheid van het leven
jan 2012Wassermann, Roth en Nederland
dec 2011De Hoge Raad buigt mee
dec 2011Isaak Babel
dec 2011Gerron
nov 2011Aharon Barak
nov 2011Abraham Mapu
nov 2011Naar Kaunas
okt 2011Briefwisseling Roth en Zweig (2)
okt 2011Briefwisseling Roth en Zweig (1)
okt 2011Rabbi Nachman en Kafka (2)
sep 2011Rabbi Nachman en Kafka (1)
sep 2011Czernowitz 1907
jul 2011Kafka in Berlijn
jul 2011Met Joseph Roth naar Berlijn
jul 2011Joseph Roth in Amsterdam
jun 2011Ik teken het gezicht van de tijd
jun 2011Het Joodse geheugen
jun 2011De memoires van Claude Lanzmann
apr 2011Heinrich Heine in Jeruzalem
apr 2011Jiri Weil houdt van katten
apr 2011Jiri Weil, getuige
apr 2011Laurent Binet, HhhH
mrt 2011Dan Porat, The Boy
mrt 2011De geheugenhut
mrt 2011The Search Committee
mrt 2011De Finklerkwestie
feb 2011Stefan Zweig, Joods schrijver
feb 2011Stefan Zweig, verdreven Europeaan
feb 2011Kisch, der rasende Reporter
jan 2011Verkeerde grootouders
jan 2011Ilse Aichinger en Kafka
jan 2011Perec, een leeservaring
jan 2011Van Kafka naar Perec
dec 2010Kafka, Weltsch en het zionisme (2)
dec 2010Kafka, Weltsch en het zionisme (1)
dec 2010Franz Kafka en Mania Tschissik
nov 2010Franz Kafka en Jizchak Löwy
nov 2010Erich Fried
nov 2010Harry Mulisch is zelf een mens
nov 2010Hannah Arendt en Gershom Scholem (2)
okt 2010Hannah Arendt en Gershom Scholem (1)
okt 2010Alexander Granach: ‘Da geht ein Mensch’
okt 2010Karl Emil Franzos: ‘Der Pojaz’
okt 2010Karl Emil Franzos: Zweigeist
sep 2010Hans Keilson
sep 2010Een intelligent hart
sep 2010Ernst Toller
sep 2010Jakob Wassermann: gebroken moralist
aug 2010Jakob Wassermann: Duitser en Jood
aug 2010Byron en de Joden
jul 2010Rathenau, ein begeisterter Deutscher, ein aufrechter Jude
jul 2010Walther Rathenau: Höre, Israel!
jun 2010Multatuli en de Joden
jun 2010Multatuli en W.A. Paap
jun 2010Herman de Man: Jood onder de boeren
mei 2010Herman de Man: ik ben een Jood
mei 2010Carry van Bruggen: een moedige Jodin
mei 2010Carry van Bruggen: De verlatene
apr 2010Carry van Bruggen: Seideravond
apr 2010Izak de Haan
apr 2010Carry van Bruggen
apr 2010Franz Baermann Steiner: Gebet im Garten
mrt 2010Franz Baermann Steiner: Praag, Jeruzalem, Oxford
mrt 2010Assaf Gavron
mrt 2010Celan en Bachmann (2)
mrt 2010Celan en Bachmann (1)
feb 2010Georg Hermann, een beschaafde Duitse Jood
feb 2010Heinz Liepmann bestraft
feb 2010Tussen orthodoxie en assimilatie
jan 2010Soma Morgenstern in de vergeethoek
jan 2010Hooligan in Roemenië
jan 2010Nogmaals Feuchtwanger
jan 2010Het succes van Feuchtwanger
dec 2009Paul Hellmann, medeaanklager
dec 2009Lezen over Auschwitz
nov 2009Ernst Weiss
nov 2009Bruno Schulz
nov 2009De zwarte zwaan van Israël
okt 2009Kafka en Else Lasker-Schüler
okt 2009Rahel Varnhagen
okt 2009Jacob Israël de Haan
okt 2009Noem het slaap
okt 2009Ongemakkelijk
sep 2009Bernard Malamud
sep 2009Leo Perutz
sep 2009De kant van Jeanne Weil
sep 2009De familie Pringsheim
aug 2009Simone Veil
aug 2009Grete Weil
jun 2009Heinrich Heine
jun 2009Ferrara
mei 2009Imre Kertész
mei 2009Aharon Appelfeld
mei 2009Joseph Roth (2)
apr 2009Joseph Roth (1)
apr 2009Zoektochten
mrt 2009Tegen het vergeten
mrt 2009Jeruzalem stond om ons heen
mrt 2009Berditsjev
mrt 2009Engführung
feb 2009Het lezen van Celan
feb 2009Moederland woord
feb 2009Abraham Sonne
feb 2009Canetti en het jodendom
jan 2009Dora Diamant
jan 2009Kafka en het zionisme
jan 2009Canon