sluiten
×
Mogen wij u om een kleine bijdrage vragen om het werk van Crescas blijvend mogelijk te maken? Alle content op deze website is vrij toegankelijk: de wekelijkse columns, video’s, geluidsbestanden, artikelen, etc. Dat willen wij graag zo houden. U kunt ons daarbij helpen met een kleine, vrijwillige bijdrage. Ieder bedrag is welkom. Met de groene knop hiernaast is dat zó geregeld. Dankuwel.
inloggen
×

Mijn Crescas

Inloggen met gebruikersnaam & wachtwoord






Zonder wachtwoord snel inloggen?

Columns

Weblogs disclaimer

Leo Frijda

Van 2009 tot en met 2016 schreef Leo Frijda literaire columns voor Crescas. Najaar 2011 publiceerde Amphora Books een deel van zijn columns onder de titel ''Het jodendom laat je niet los''. Eveneens bij Amphora Books verscheen begin 2015 ''Op het balkon van de elektrische tram'', een verzameling door hem geschreven opstellen over en rondom Franz Kafka.

vrijdag 21 december 2012

Aan het eind van een jaar worden vaak lijstjes opgesteld van boeken die de meeste indruk hebben gemaakt. Soms komen die lijstjes overeen, maar in veel gevallen ook niet. Niet iedereen heeft dezelfde belangstelling. En zelfs over mijn eigen keuze aarzel ik. Waarom niet ook Mendelssohn op het dak van Jiri Weil en Succes van Lion Feuchtwanger? Met die restrictie volgt vandaag mijn lijstje 2012.

Eerst twee romans die ik in mijn columns heb behandeld, Terugkeer ongewenst van Charles Lewinsky en De man die niet ophield met slapen van Aharon Appelfeld.

Hoofdpersoon in de roman van Lewinsky is Kurt Gerron die in Theresienstadt de opdracht kreeg over het kamp een propagandafilm te maken. In de hoop zich te redden ging hij daarop in. Wat niet heeft geholpen. Gerron is kort na het maken van de film naar Auschwitz gedeporteerd en daar vermoord. Het morele ijkpunt is duidelijk, ook voor Gerron: het maken van de film biedt steun aan een misdadig regiem. Het handelen van een individu in een klemsituatie valt echter niet zo eenvoudig te beoordelen en onvermijdelijk dringt zich bij het lezen de niet te beantwoorden vraag op wat je in die omstandigheden zelf had gedaan. Een ander thema van Terugkeer ongewenst is het kunstenaarschap waardoor Kurt Gerron als filmregisseur, ook in Theresienstadt, weer iemand was, niet meer een nummer, maar iemand, Kurt Gerron.

In de laatste roman van Appelfeld is de ik-figuur, Aharon, enkele jaren vóór de stichting van de staat Israël uit Europa naar Palestina gekomen, zonder zijn ouders, meegenomen door andere vluchtelingen die hem de slapende jongen noemen. Van dag tot dag ontwaakt hij steeds meer uit zijn slaap en leert hij, letterlijk, op eigen benen staan. Hij praat met zijn moeder en met zijn vader en één van de thema’s is het leren van een nieuwe taal. Dat doet pijn want hij heeft zijn moeder beloofd om haar taal te koesteren, zodat hij voor altijd met haar verbonden zal blijven. Maar hoe meer hij zich een nieuwe taal eigen maakt, hoe minder hij zich nog van zijn moedertaal herinnert. Hij verliest zijn moedertaal en is bevreesd dat hij niet meer, zoals vroeger, met zijn moeder zal kunnen praten. In de loop van de roman ebt die vrees weg. Ook als ik alle woorden ben vergeten, weet Aharon, dan nog zal ik voor altijd met mijn moeder samen zijn en altijd weer zullen wij met elkaar spreken zoals wij dat vroeger hebben gedaan.

De literatuur over de sjoa droogt niet op. Nog steeds verschijnen veel boeken waarin de eigen familiegeschiedenis centraal staat. Ons Kamp, Een min of meer Joodse geschiedenis, van Marja Vuijsje steekt daarbovenuit. Het is meer dan een boeiende familiegeschiedenis, het is ook een kroniek van de twintigste eeuw. Zo beschrijft Vuijsje indringend wat de jodenvervolging betekent voor de familieleden die de sjoa hebben overleefd. Allen ondervinden zij de gevolgen van de jodenvervolging maar ieder op een verschillende manier. Het boek van Vuijsje hoort thuis in mijn lijstje 2012, al schreef ik er niet over.

Het laatste geldt ook voor Wij weten niets van hun lot van Bart van der Boom dat ik na verschijnen eerst niet eens wilde lezen. Ik geloofde het wel. Na alle ophef en negatieve kritieken in Joodse kring ben ik het boek van Van der Boom toch gaan lezen. Als proef op de som dus. Ik ga me niet mengen in de vraag wie er gelijk heeft, Van der Boom of zijn critici. Hoe dan ook moeten we zijn onderzoek serieus nemen als een belangrijke bijdrage in de nog steeds niet afgeronde discussie over Nederland in de Tweede Wereldoorlog. De Libris Geschiedenis Prijs 2012 is hem niet ten onrechte toegekend.

Ik ben het er niet mee eens dat het boek van Van der Boom, zoals Evelien Gans en Remco Ensel in De Groene Amsterdammer van 12 december betogen, past in de trend van nivellering van daders, omstanders en slachtoffers. Ik deel met Gans en Ensel de bezorgdheid over de vervlakking van de herdenking van de Tweede Wereldoorlog en de plaats die de jodenvervolging daarin krijgt toebedeeld, maar ik vind het niet terecht het boek van Van der Boom in dat licht te bekritiseren.

Van het bagatelliseren van de industrieel georganiseerde genocide op de Joden is geen sprake. Integendeel, de onvoorstelbaarheid daarvan is juist een omstandigheid die Van der Boom bij zijn vraagstelling meeneemt. Van der Boom probeert in zijn boek na te gaan, niet meer maar ook niet minder, of en in hoeverre tot de Joden en tot de niet-Joden in bezet Nederland was doorgedrongen wat de Joden te wachten stond. En wat dit betekende voor hun handelen, onderduiken of juist niet onderduiken, lijdzaam toekijken of in opstand komen en hulp bieden. De moeilijkheid is dat we de signalen achteraf moeten interpreteren. Onze kennis van wat er indertijd is gebeurd, kan het zicht ontnemen op de betekenis van die signalen voor hen die nog niet volledig op de hoogte waren.

Van der Boom heeft in zijn boek niet alleen uiteengezet wat via Radio Oranje en andere bronnen in Nederland bekend kon zijn maar ook een aantal dagboeken van Joden en niet-Joden bestudeerd om daaruit af te leiden wat daadwerkelijk tot hen was doorgedrongen. Dat roept onmiddellijk de nodige vragen op. Het is immers onzeker of uit een aantal dagboeken een algemeen beeld kan worden gedestilleerd. Het is bovendien de vraag hoe bepaalde woorden - vernietiging, uitroeiing - indertijd al werden begrepen. Als voornemen van de nazi’s of, letterlijk, als moord onmiddellijk na deportatie. Dat is een kwestie van interpretatie met alle onzekerheden en mogelijke subjectieve inkleuring van dien.

Ik ben blij dat ik het boek van Van der Boom toch alsnog ben gaan lezen. De door hem aangehaalde dagboeken hebben mijn inzicht aangevuld, ook al ben ik onzeker over de daaruit te trekken algemene conclusies.

Tenslotte wil ik hier Uitgeverij Van Gennep prijzen die in 2012 drie boeken van Albert Cohen, in de vertaling van Paul Syrier, opnieuw heeft uitgegeven. Albert Cohen (1895-1981) is een Franstalige auteur, op Corfu geboren en afkomstig uit een familie van Sefardische Joden. In januari verscheen De uitverkorene van de heer (uit 1968) en in juni Het boek van mijn moeder (uit 1954). Vorige maand Solal (uit 1930). Zie over deze boeken ook de rubriek boekennieuws van Raya Lichansky op de Crescas-bibliotheeksite.

De heruitgaven kunnen verband houden met de naar De uitverkorene van de heer gemaakte film die, zo begreep ik, pas over enige tijd mogelijk ook in Nederland te zien zal zijn. Op youtube is een trailer van de film te vinden. Onder regie van de november 2011 overleden Glenio Bonder en met in de hoofdrollen Jonathan Rhys Meyers en Natalia Vodianova. Ook De uitverkorene van de heer gaat over Solal, zoon van de opperrabbijn van het Griekse eiland Kefalonië. Solal woont daar niet meer en een aantal familieleden komt hem af en toe opzoeken. De hoofdstukken over deze wonderlijke familieleden, onder wie oom Saltiël en de valse advocaat Mangeclous, zijn hilarisch. Of deze familieleden, die elke lezer in zijn hart zal sluiten, ook in de film optreden, weet ik niet. Op de trailer van de film zijn ze niet te zien en vermeld is slechts dat het gaat om één van de grootste liefdesverhalen uit de literatuur, spelend in het Europa van 1936.

De uitverkorene van de heer is echter niet slechts een vuistdikke liefdesroman. Wat dan wel? Dat valt niet gemakkelijk in kort bestek op te schrijven. De boeken van Albert Cohen zijn zo exuberant en vol leven en in een zo overdonderende stijl geschreven, dat dit mij niet lukt. Laat ik volstaan met mij aan te sluiten bij Barbara Honigmann die in haar boek Das Gesicht wiederfinden, Über Schreiben, Schriftsteller und Judentum, een korte Hommage aan Albert Cohen heeft gewijd. Zij concludeert dat Cohen met zijn romans een gedenkteken heeft willen oprichten voor het verdwenen Joods leven rond de Middellandse Zee.

Honigmann beëindigt haar Hommage zo: De Franse literatuur kent geen traditie van Joodse schrijvers en kan niet bogen op beroemde namen als Heine, Kafka, Schnitzler, Zweig, Roth of Else Lasker-Schüler. Pas in het midden van de twintigste eeuw kent ook die literatuur een belangrijke naam die niet Joodser had kunnen klinken: Albert Cohen.

Delen |

Reacties

kees antonissen

woensdag 26 december 2012
ik lees altijd met interesse uw boekenbijdragen, dank daarvoor!

Uw reactie:

vul de beveiligings-code in
jan 2017Een laatste column
okt 2016Kafka’s dierentuin
okt 2016De verbanning van de dood
sep 2016De kleine marktplaats Sadagora
sep 2016Irmgard Keun
aug 2016Brody
jul 2016Clarice Lispector
jun 2016Vuurontstekers
mei 2016Itzik Manger uit Czernowitz
apr 2016Tel me bij de amandelen
apr 2016Stadt der Dichter
apr 2016Tsjernivtsi
mrt 2016Langs de zuidelijke Boeg
mrt 2016In de schaduw van een boom
feb 2016Lin Jaldati
feb 2016Winternabijheid
jan 2016Bleib gesund!
dec 20152015
dec 2015Ruiter in de wolken
nov 2015Hommage aan Andreas Burnier
sep 2015'Jij schrijdt in trotse vrijheid'
sep 2015Een handvol sneeuw
aug 2015Schaduwen van het verleden
aug 2015Onze geschiedenis
jul 2015Damals im Romanischen Café
jul 2015Café Grössenwahn, Königin aller Cafés
jun 2015Kurt Löb
mei 2015Van hagedissen en ratten
mei 2015De benoemer en de verzwijger
apr 2015Aghed
feb 2015Asperges en gevulde eieren
jan 2015Op het spoor van Patrick Modiano
jan 2015Terugblik
nov 2014Mooie series
nov 2014Met een boek naar het museum
aug 2014Appie Drielsma (1937-2014)
jul 2014Opzij geschoven en gezwegen
jul 2014Exilliteratuur
jun 2014Kurt Lehmann of ook Konrad Merz
mei 2014Hommage
mei 2014Joseph Roth (1894-1939)
mei 2014Kafka en de Joden uit Galicië
mei 2014Schrijf dat op, Kisch!
apr 2014Kafka augustus 1914
feb 2014Heine, een voorproefje
jan 2014Kafka's raam
jan 2014Arnold Zweig en Hermann Struck
jan 2014Arnold Zweig
dec 2013Mijn lijstje 2013
dec 2013Nogmaals Jacob Israel de Haan
nov 2013Austerlitz
nov 2013W.G. Sebald
okt 2013Freud, Kafka en Wenen
sep 2013Marcel Reich-Ranicki (1920-2013)
sep 2013De beslissing
aug 2013Dan Pagis
aug 2013jewsandwords
aug 2013Voor de wet
jun 2013De groeten van meneer Onhandig (2)
jun 2013De groeten van meneer Onhandig (1)
mei 2013Klassenfoto met Walter Benjamin
mei 2013Amsterdam
apr 2013Treinreis naar Czernowitz
apr 2013Het Odessa van Jabotinsky
mrt 20131913
feb 2013Selma Meerbaum-Eisinger
feb 2013Van majestueuze katten en onmuzikale schrijvers
jan 2013Ravensbrück
jan 2013Milena Jesenská
dec 2012Mijn lijstje 2012
dec 2012Varia
nov 2012Schiller in Barnow
nov 2012De gedaanteverwisseling
nov 2012Joseph Schmidt
okt 2012Rondom Kafka (2)
okt 2012Appelfeld en Kafka
okt 2012Appelfeld en de taal
sep 2012Met Kafka naar de synagoge
sep 2012Rondom Kafka
aug 2012Vriendschap
jul 2012Kalman Polgar
jul 2012Een knipoog naar Max Brod
jun 2012Steinbarg en Manger
jun 2012Josef Burg
jun 2012Klara Blum
mei 2012Mythos Czernowitz
mei 2012De odyssee van Edgar Hilsenrath
mei 2012Nacht in Mogilev-Podolski
apr 2012Sereth
apr 2012Eichmann in Wenen
apr 2012Anna Seghers ontmoet Franz Kafka
mrt 2012Anna Seghers
mrt 2012Netty Reiling
mrt 2012Fallada past zich aan
feb 2012Nico Rost en Hans Fallada
feb 2012Karel van het Reve
feb 2012Kafka, Brenner en Feuchtwanger
jan 2012Holocaust Memorial Day
jan 2012De heerlijkheid van het leven
jan 2012Wassermann, Roth en Nederland
dec 2011De Hoge Raad buigt mee
dec 2011Isaak Babel
dec 2011Gerron
nov 2011Aharon Barak
nov 2011Abraham Mapu
nov 2011Naar Kaunas
okt 2011Briefwisseling Roth en Zweig (2)
okt 2011Briefwisseling Roth en Zweig (1)
okt 2011Rabbi Nachman en Kafka (2)
sep 2011Rabbi Nachman en Kafka (1)
sep 2011Czernowitz 1907
jul 2011Kafka in Berlijn
jul 2011Met Joseph Roth naar Berlijn
jul 2011Joseph Roth in Amsterdam
jun 2011Ik teken het gezicht van de tijd
jun 2011Het Joodse geheugen
jun 2011De memoires van Claude Lanzmann
apr 2011Heinrich Heine in Jeruzalem
apr 2011Jiri Weil houdt van katten
apr 2011Jiri Weil, getuige
apr 2011Laurent Binet, HhhH
mrt 2011Dan Porat, The Boy
mrt 2011De geheugenhut
mrt 2011The Search Committee
mrt 2011De Finklerkwestie
feb 2011Stefan Zweig, Joods schrijver
feb 2011Stefan Zweig, verdreven Europeaan
feb 2011Kisch, der rasende Reporter
jan 2011Verkeerde grootouders
jan 2011Ilse Aichinger en Kafka
jan 2011Perec, een leeservaring
jan 2011Van Kafka naar Perec
dec 2010Kafka, Weltsch en het zionisme (2)
dec 2010Kafka, Weltsch en het zionisme (1)
dec 2010Franz Kafka en Mania Tschissik
nov 2010Franz Kafka en Jizchak Löwy
nov 2010Erich Fried
nov 2010Harry Mulisch is zelf een mens
nov 2010Hannah Arendt en Gershom Scholem (2)
okt 2010Hannah Arendt en Gershom Scholem (1)
okt 2010Alexander Granach: ‘Da geht ein Mensch’
okt 2010Karl Emil Franzos: ‘Der Pojaz’
okt 2010Karl Emil Franzos: Zweigeist
sep 2010Hans Keilson
sep 2010Een intelligent hart
sep 2010Ernst Toller
sep 2010Jakob Wassermann: gebroken moralist
aug 2010Jakob Wassermann: Duitser en Jood
aug 2010Byron en de Joden
jul 2010Rathenau, ein begeisterter Deutscher, ein aufrechter Jude
jul 2010Walther Rathenau: Höre, Israel!
jun 2010Multatuli en de Joden
jun 2010Multatuli en W.A. Paap
jun 2010Herman de Man: Jood onder de boeren
mei 2010Herman de Man: ik ben een Jood
mei 2010Carry van Bruggen: een moedige Jodin
mei 2010Carry van Bruggen: De verlatene
apr 2010Carry van Bruggen: Seideravond
apr 2010Izak de Haan
apr 2010Carry van Bruggen
apr 2010Franz Baermann Steiner: Gebet im Garten
mrt 2010Franz Baermann Steiner: Praag, Jeruzalem, Oxford
mrt 2010Assaf Gavron
mrt 2010Celan en Bachmann (2)
mrt 2010Celan en Bachmann (1)
feb 2010Georg Hermann, een beschaafde Duitse Jood
feb 2010Heinz Liepmann bestraft
feb 2010Tussen orthodoxie en assimilatie
jan 2010Soma Morgenstern in de vergeethoek
jan 2010Hooligan in Roemenië
jan 2010Nogmaals Feuchtwanger
jan 2010Het succes van Feuchtwanger
dec 2009Paul Hellmann, medeaanklager
dec 2009Lezen over Auschwitz
nov 2009Ernst Weiss
nov 2009Bruno Schulz
nov 2009De zwarte zwaan van Israël
okt 2009Kafka en Else Lasker-Schüler
okt 2009Rahel Varnhagen
okt 2009Jacob Israël de Haan
okt 2009Noem het slaap
okt 2009Ongemakkelijk
sep 2009Bernard Malamud
sep 2009Leo Perutz
sep 2009De kant van Jeanne Weil
sep 2009De familie Pringsheim
aug 2009Simone Veil
aug 2009Grete Weil
jun 2009Heinrich Heine
jun 2009Ferrara
mei 2009Imre Kertész
mei 2009Aharon Appelfeld
mei 2009Joseph Roth (2)
apr 2009Joseph Roth (1)
apr 2009Zoektochten
mrt 2009Tegen het vergeten
mrt 2009Jeruzalem stond om ons heen
mrt 2009Berditsjev
mrt 2009Engführung
feb 2009Het lezen van Celan
feb 2009Moederland woord
feb 2009Abraham Sonne
feb 2009Canetti en het jodendom
jan 2009Dora Diamant
jan 2009Kafka en het zionisme
jan 2009Canon