sluiten
×
Mogen wij u om een kleine bijdrage vragen om het werk van Crescas blijvend mogelijk te maken? Alle content op deze website is vrij toegankelijk: de wekelijkse columns, video’s, geluidsbestanden, artikelen, etc. Dat willen wij graag zo houden. U kunt ons daarbij helpen met een kleine, vrijwillige bijdrage. Ieder bedrag is welkom. Met de groene knop hiernaast is dat zó geregeld. Dankuwel.
inloggen
×

Mijn Crescas

Inloggen met gebruikersnaam & wachtwoord






Zonder wachtwoord snel inloggen?

Columns

Weblogs disclaimer

Leo Frijda

Van 2009 tot en met 2016 schreef Leo Frijda literaire columns voor Crescas. Najaar 2011 publiceerde Amphora Books een deel van zijn columns onder de titel ''Het jodendom laat je niet los''. Eveneens bij Amphora Books verscheen begin 2015 ''Op het balkon van de elektrische tram'', een verzameling door hem geschreven opstellen over en rondom Franz Kafka.

vrijdag 7 september 2012

Met Kafka houd ik me al heel lang bezig. Ik bezit daarom de verzamelde werken in de editie van Max Brod uit de jaren zestig. Lichtbruin gekleurde boeken die een ereplaats in mijn boekenkast hebben. Het bezit van die vroege editie heeft een nadeel want intussen is er al lang een kritische uitgave van zijn werk.

Mijn speciale belangstelling voor Kafka is gebleven en soms koop ik iets wat ik voor mezelf rondom Kafka noem. Deze zomer was ik in Jeruzalem en bezocht ik The Book Gallery, old & rare books. Op internet had ik gezien dat deze boekwinkel Zionismus als Weltanschauung aanbood, een vrij zeldzame uitgave uit 1925 met bijdragen van Max Brod en Felix Weltsch. Ik kon de verleiding niet weerstaan. The Book Gallery bevindt zich in een zijstraat van de King George en is, als u in Jeruzalem bent, een bezoek waard, alleen al om de atmosfeer met al die oude boeken, in veel kasten langs de muren.

Op internet vond ik ook een Oost-Duitse uitgave van Betrachtung met 18 steendrukken van Hermann Naumann, een Lizenzausgabe für die Mitglieder der Büchergilde Gutenberg, gedrukt in 1986 in Leipzig.

Het is een uitgave op groot formaat met bijzondere afbeeldingen waarin tevens de brief is afgedrukt waarmee Kafka op 14 augustus 1912 het manuscript van Betrachtung aan zijn uitgever, Ernst Rowohlt, toezond. Met een mengeling van behoedzaamheid (Jetzt aber wäre ich natürlich glücklich, wenn Ihnen die Sachen auch nur soweit gefielen, dass Sie sie druckten) en ironie (Schliesslich ist auch bei grösster Uebung und grösstem Verständnis das Schlechte in den Sachen nicht auf den ersten Blick zu sehen. Die verbreitetste Individualität der Schriftsteller besteht ja darin, dass jeder auf ganz besondere Weise sein Schlechtes verdeckt).

Betrachtung is het eerste boek met korte schetsen dat Kafka voor publicatie vrijgaf. De behoedzaamheid van Kafka was niet nodig. Rowohlt heeft op 18 november 1912 Betrachtung in het Börsenblatt für den Deutschen Buchhandel warm aanbevolen. Kafka publiceerde eerder in tijdschriften maar, schrijft zijn uitgever, seine Eigenart die ihn dichterische Arbeiten immer und immer wieder durchzufeilen zwingt, hielt ihn bisher von der Herausgabe von Büchern ab. Wir freuen uns das Erscheinen des ersten Werkes dieses feinen, kultivierten Geistes in unserem Verlage anzeigen zu können. Het boek liep niet goed. Pas in 1924, het jaar dat Kafka overleed, waren alle 800 gedrukte exemplaren verkocht.

De tekst uit het Börssenblatt staat in het nieuwe boek van Reiner Stach, Ist das Kafka? 99 Fundstücke. De zinsnede over Kafka’s Eigenart verraadt, zo vermoedt Stach, de hand van Max Brod. Stach heeft in zijn boek ook de twee testamentarischen Verfügungen opgenomen, uit 1921 en 1922, die Max Brod na de dood van Kafka in diens papieren aantrof. Over Betrachtung schreef Kafka in 1922: Die paar Exemplare der ‘Betrachtung’ mögen bleiben, ich will niemandem die Mühe des Einstampfens machen, aber neu gedruckt darf nichts daraus werden.

Ist das Kafka? is het soort boek dat ik zelf graag had geschreven. Stach heeft 99 vondsten verzameld en in zijn boek afgedrukt met teksten van Kafka zelf en met een verduidelijkend commentaar. Soms zijn het onderwerpen die ik in deze columns ook al eens heb behandeld, zoals Kafka mag Else Lasker-Schüler nicht en Der einzige Feind over Ernst Weiss. Zelfs na de dood van Kafka moet Weiss hem een sociale autist hebben genoemd. De 99 vondsten van Stach vormen het klemmend bewijs dat dit beeld niet klopt.


Reiner Stach, Ist das Kafka?, 99 Fundstücke,
S. Fischer Verlag, 2012

In de inleiding op zijn boek benadrukt Stach dat over Kafka vaak in stereotypen wordt gedacht. Kafka is dan een soort Alien: weltfremd, neurotisch, introvertiert, krank, ein Mann, der unheimlich ist und Unheimliches hervorbringt. Stereotypen als deze vallen moeilijk te bestrijden. Misschien helpt het, meent Stach, om Kafka te laten zien in ongewone omstandigheden die een ander licht op hem werpen waardoor zulke ideeën op de achtergrond raken. Niet elke vondst van Stach is even verrassend maar als je aan het eind van het boek bent, is het vraagteken achter de titel van zijn boek al lang verdwenen.

Kafka blijkt ook maar een mens die wel eens mit einer Dirne im Hotel war, zoals hij juli 1908 aan Max Bod schreef. Stach heeft zelfs een foto gevonden waarop Kafka mit einer dieser unglücklichen Liebschaften zu sehen ist. Kafka dronk graag bier waarvan Stach een aantal voorbeelden geeft. Ook uit de laatste maanden van zijn leven toen Kafka, hij leed aan strottenhoofdtuberculose, al ernstig ziek was. Kafka probeerde bier te drinken omdat hij voortdurend dorst had. Denn wenn auch die Trinkfähigkeit nicht sehr gross ist, an Durst gebe ich es niemandem nach. In zijn laatste brief van 2 juni 1924, één dag voor zijn dood, schrijft hij aan zijn ouders dat hij zich daarom de laatste tijd steeds herinnert hoe hij vroeger vaak samen met zijn vader bier had gedronken. Een ontroerend detail voor wie alleen de beroemde brief Brief an den Vater kent.

Ook over het Hebreeuws van Kafka vinden we bij Stach twee vondsten. Georg (Jiri) Mordechai Langer, bij wie Kafka in Praag enige tijd lessen Hebreeuws moet hebben gevolgd, heeft in 1941 herinneringen aan Kafka genoteerd. Hij vermeldt dat Kafka, hoewel geen zionist, vloeiend Hebreeuws sprak. Stach relativeert dit vloeiend enigszins. Ik denk terecht al staat er in zijn boek ook een geheel in het Hebreeuws geschreven brief van Kafka aan Puah Ben-Tovim, van wie hij in 1923 opnieuw Hebreeuwse les kreeg.

De verleiding is natuurlijk groot om veel meer uit dit kostelijke boek aan te halen. De afbeelding bijvoorbeeld van het bureau van Kafka (uit het archief van Hartmut Binder). Dat bureau heeft Kafka op 24 en 25 december1910 in zijn dagboek beschreven. Nu heb ik mijn schrijftafel aandachtiger bekeken en ingezien, dat aan hem niets goeds kan worden gemaakt. En dan volgt een beschrijving van de wanorde op en in het buro.

In navolging van W.G. Sebald (Kafka in de bioscoop) heb ik in deze columns er al eens op gewezen dat de notities van Kafka soms als een film lijken gemonteerd. Op 11 september 1909 zag Kafka, samen met Max Brod, het vliegtuig waarmee Blériot als eerste het kanaal was overgestoken. Kafka beschrijft dat weer heel beeldend en precies in Die Aeroplane von Brescia en noteert: Wir aber stehen unten ganz zurückgedrängt und wesenlos und sehen diesem Menschen zu.

Stach heeft een foto gevonden met omhoog kijkende mensen die gezamenlijk naar het vliegtuig met Blériot staren en tussen hen heeft hij mit hoher Wahrscheinlichkeit Kafka ontdekt. Een snipper geschiedenis voor de liefhebber. Kafka draagt een licht zomerpak en een Italiaanse strohoed, kledingstukken die ook op andere foto’s te zien zijn. Er is nog zo’n foto, van een protestbijeenkomst van de Duitssprekende inwoners tegen de Italianen, genomen op 9 mei 1920 in Meran. Weer heeft Stach tussen al die mensen Kafka ontdekt. Auch wenn die letzte Gewissheit fehlt, lässt sich mit einiger Wahrscheinlichkeit sagen: Er ist es.

Film en humor komen samen in Slapstick im Gericht, te vinden in Het proces, zevende hoofdstuk, ongeveer de achtste bladzij van dat hoofdstuk, want dat hangt af van de editie die men heeft. Het is het verhaal van de ambtenaar, die nadat hij een nacht lang aan een gecompliceerde zaak heeft gewerkt, ’s morgens alle advocaten die het gerechtsgebouw proberen binnen te komen van de trap af naar beneden gooit. Stach ziet in die scène de invloed van de stomme film. Ik begon met Felix Weltsch en ik eindig met hem want Weltsch had er in zijn boek Religion und Humor im Leben und Werk Franz Kafkas in 1957 al op gewezen hoe geestig Kafka vaak is. Vorig jaar is daarover een nieuw boek verschenen, Kafkas komische Seiten, van de hand van Astrid Dehe en Achim Engstler. Ook het Advokatenwerfen wordt door hen besproken. Over Kafkas komische Seiten een volgende keer.

Rondom Kafka tot slot nog dit. Op 22 september 1912 om 10 uur ’s avonds zette Kafka zich aan het schrijven van zijn verhaal Het vonnis. Het wordt herdacht op zaterdag 22 september a.s. in Salon Saffier in Utrecht vanaf 21 uur. Niels Bokhove leidt deze Nacht van Kafka in, gevolgd door een geënsceneerde reading van Het vonnis door enkele acteurs. Informatie op www.salonsaffier.nl.

Delen |

Uw reactie:

vul de beveiligings-code in
jan 2017Een laatste column
okt 2016Kafka’s dierentuin
okt 2016De verbanning van de dood
sep 2016De kleine marktplaats Sadagora
sep 2016Irmgard Keun
aug 2016Brody
jul 2016Clarice Lispector
jun 2016Vuurontstekers
mei 2016Itzik Manger uit Czernowitz
apr 2016Tel me bij de amandelen
apr 2016Stadt der Dichter
apr 2016Tsjernivtsi
mrt 2016Langs de zuidelijke Boeg
mrt 2016In de schaduw van een boom
feb 2016Lin Jaldati
feb 2016Winternabijheid
jan 2016Bleib gesund!
dec 20152015
dec 2015Ruiter in de wolken
nov 2015Hommage aan Andreas Burnier
sep 2015'Jij schrijdt in trotse vrijheid'
sep 2015Een handvol sneeuw
aug 2015Schaduwen van het verleden
aug 2015Onze geschiedenis
jul 2015Damals im Romanischen Café
jul 2015Café Grössenwahn, Königin aller Cafés
jun 2015Kurt Löb
mei 2015Van hagedissen en ratten
mei 2015De benoemer en de verzwijger
apr 2015Aghed
feb 2015Asperges en gevulde eieren
jan 2015Op het spoor van Patrick Modiano
jan 2015Terugblik
nov 2014Mooie series
nov 2014Met een boek naar het museum
aug 2014Appie Drielsma (1937-2014)
jul 2014Opzij geschoven en gezwegen
jul 2014Exilliteratuur
jun 2014Kurt Lehmann of ook Konrad Merz
mei 2014Hommage
mei 2014Joseph Roth (1894-1939)
mei 2014Kafka en de Joden uit Galicië
mei 2014Schrijf dat op, Kisch!
apr 2014Kafka augustus 1914
feb 2014Heine, een voorproefje
jan 2014Kafka's raam
jan 2014Arnold Zweig en Hermann Struck
jan 2014Arnold Zweig
dec 2013Mijn lijstje 2013
dec 2013Nogmaals Jacob Israel de Haan
nov 2013Austerlitz
nov 2013W.G. Sebald
okt 2013Freud, Kafka en Wenen
sep 2013Marcel Reich-Ranicki (1920-2013)
sep 2013De beslissing
aug 2013Dan Pagis
aug 2013jewsandwords
aug 2013Voor de wet
jun 2013De groeten van meneer Onhandig (2)
jun 2013De groeten van meneer Onhandig (1)
mei 2013Klassenfoto met Walter Benjamin
mei 2013Amsterdam
apr 2013Treinreis naar Czernowitz
apr 2013Het Odessa van Jabotinsky
mrt 20131913
feb 2013Selma Meerbaum-Eisinger
feb 2013Van majestueuze katten en onmuzikale schrijvers
jan 2013Ravensbrück
jan 2013Milena Jesenská
dec 2012Mijn lijstje 2012
dec 2012Varia
nov 2012Schiller in Barnow
nov 2012De gedaanteverwisseling
nov 2012Joseph Schmidt
okt 2012Rondom Kafka (2)
okt 2012Appelfeld en Kafka
okt 2012Appelfeld en de taal
sep 2012Met Kafka naar de synagoge
sep 2012Rondom Kafka
aug 2012Vriendschap
jul 2012Kalman Polgar
jul 2012Een knipoog naar Max Brod
jun 2012Steinbarg en Manger
jun 2012Josef Burg
jun 2012Klara Blum
mei 2012Mythos Czernowitz
mei 2012De odyssee van Edgar Hilsenrath
mei 2012Nacht in Mogilev-Podolski
apr 2012Sereth
apr 2012Eichmann in Wenen
apr 2012Anna Seghers ontmoet Franz Kafka
mrt 2012Anna Seghers
mrt 2012Netty Reiling
mrt 2012Fallada past zich aan
feb 2012Nico Rost en Hans Fallada
feb 2012Karel van het Reve
feb 2012Kafka, Brenner en Feuchtwanger
jan 2012Holocaust Memorial Day
jan 2012De heerlijkheid van het leven
jan 2012Wassermann, Roth en Nederland
dec 2011De Hoge Raad buigt mee
dec 2011Isaak Babel
dec 2011Gerron
nov 2011Aharon Barak
nov 2011Abraham Mapu
nov 2011Naar Kaunas
okt 2011Briefwisseling Roth en Zweig (2)
okt 2011Briefwisseling Roth en Zweig (1)
okt 2011Rabbi Nachman en Kafka (2)
sep 2011Rabbi Nachman en Kafka (1)
sep 2011Czernowitz 1907
jul 2011Kafka in Berlijn
jul 2011Met Joseph Roth naar Berlijn
jul 2011Joseph Roth in Amsterdam
jun 2011Ik teken het gezicht van de tijd
jun 2011Het Joodse geheugen
jun 2011De memoires van Claude Lanzmann
apr 2011Heinrich Heine in Jeruzalem
apr 2011Jiri Weil houdt van katten
apr 2011Jiri Weil, getuige
apr 2011Laurent Binet, HhhH
mrt 2011Dan Porat, The Boy
mrt 2011De geheugenhut
mrt 2011The Search Committee
mrt 2011De Finklerkwestie
feb 2011Stefan Zweig, Joods schrijver
feb 2011Stefan Zweig, verdreven Europeaan
feb 2011Kisch, der rasende Reporter
jan 2011Verkeerde grootouders
jan 2011Ilse Aichinger en Kafka
jan 2011Perec, een leeservaring
jan 2011Van Kafka naar Perec
dec 2010Kafka, Weltsch en het zionisme (2)
dec 2010Kafka, Weltsch en het zionisme (1)
dec 2010Franz Kafka en Mania Tschissik
nov 2010Franz Kafka en Jizchak Löwy
nov 2010Erich Fried
nov 2010Harry Mulisch is zelf een mens
nov 2010Hannah Arendt en Gershom Scholem (2)
okt 2010Hannah Arendt en Gershom Scholem (1)
okt 2010Alexander Granach: ‘Da geht ein Mensch’
okt 2010Karl Emil Franzos: ‘Der Pojaz’
okt 2010Karl Emil Franzos: Zweigeist
sep 2010Hans Keilson
sep 2010Een intelligent hart
sep 2010Ernst Toller
sep 2010Jakob Wassermann: gebroken moralist
aug 2010Jakob Wassermann: Duitser en Jood
aug 2010Byron en de Joden
jul 2010Rathenau, ein begeisterter Deutscher, ein aufrechter Jude
jul 2010Walther Rathenau: Höre, Israel!
jun 2010Multatuli en de Joden
jun 2010Multatuli en W.A. Paap
jun 2010Herman de Man: Jood onder de boeren
mei 2010Herman de Man: ik ben een Jood
mei 2010Carry van Bruggen: een moedige Jodin
mei 2010Carry van Bruggen: De verlatene
apr 2010Carry van Bruggen: Seideravond
apr 2010Izak de Haan
apr 2010Carry van Bruggen
apr 2010Franz Baermann Steiner: Gebet im Garten
mrt 2010Franz Baermann Steiner: Praag, Jeruzalem, Oxford
mrt 2010Assaf Gavron
mrt 2010Celan en Bachmann (2)
mrt 2010Celan en Bachmann (1)
feb 2010Georg Hermann, een beschaafde Duitse Jood
feb 2010Heinz Liepmann bestraft
feb 2010Tussen orthodoxie en assimilatie
jan 2010Soma Morgenstern in de vergeethoek
jan 2010Hooligan in Roemenië
jan 2010Nogmaals Feuchtwanger
jan 2010Het succes van Feuchtwanger
dec 2009Paul Hellmann, medeaanklager
dec 2009Lezen over Auschwitz
nov 2009Ernst Weiss
nov 2009Bruno Schulz
nov 2009De zwarte zwaan van Israël
okt 2009Kafka en Else Lasker-Schüler
okt 2009Rahel Varnhagen
okt 2009Jacob Israël de Haan
okt 2009Noem het slaap
okt 2009Ongemakkelijk
sep 2009Bernard Malamud
sep 2009Leo Perutz
sep 2009De kant van Jeanne Weil
sep 2009De familie Pringsheim
aug 2009Simone Veil
aug 2009Grete Weil
jun 2009Heinrich Heine
jun 2009Ferrara
mei 2009Imre Kertész
mei 2009Aharon Appelfeld
mei 2009Joseph Roth (2)
apr 2009Joseph Roth (1)
apr 2009Zoektochten
mrt 2009Tegen het vergeten
mrt 2009Jeruzalem stond om ons heen
mrt 2009Berditsjev
mrt 2009Engführung
feb 2009Het lezen van Celan
feb 2009Moederland woord
feb 2009Abraham Sonne
feb 2009Canetti en het jodendom
jan 2009Dora Diamant
jan 2009Kafka en het zionisme
jan 2009Canon