sluiten
×
Mogen wij u om een kleine bijdrage vragen om het werk van Crescas blijvend mogelijk te maken? Alle content op deze website is vrij toegankelijk: de wekelijkse columns, video’s, geluidsbestanden, artikelen, etc. Dat willen wij graag zo houden. U kunt ons daarbij helpen met een kleine, vrijwillige bijdrage. Ieder bedrag is welkom. Met de groene knop hiernaast is dat zó geregeld. Dankuwel.
inloggen
×

Mijn Crescas

Inloggen met gebruikersnaam & wachtwoord






Zonder wachtwoord snel inloggen?

Columns

Weblogs disclaimer

Leo Frijda

Van 2009 tot en met 2016 schreef Leo Frijda literaire columns voor Crescas. Najaar 2011 publiceerde Amphora Books een deel van zijn columns onder de titel ''Het jodendom laat je niet los''. Eveneens bij Amphora Books verscheen begin 2015 ''Op het balkon van de elektrische tram'', een verzameling door hem geschreven opstellen over en rondom Franz Kafka.

vrijdag 9 september 2011

Dankzij schrijvers als Franzos, Appelfeld en Celan is Joods Czernowitz niet uit ons geheugen gewist. Over die schrijvers zal ik woensdag 30 november een lezing houden. Ik zal proberen om aan de hand van hun romans en gedichten Joods Czernowitz weer tot leven te wekken. Daarnaast zijn er fotoboeken en de herinneringen van Israel Chalfen (over de jeugd van Celan), van Georg Drozdowski (Damals in Czernowitz und rundum) en van Zvi Yavetz, hoogleraar aan de universiteit van Tel Aviv (Erinnerungen an Czernowitz).

Maar nu heb ik een in 2008 door Mandelbaum Verlag uitgegeven boekje gevonden dat onverwacht veel laat zien van de Boekovina en haar hoofdstad Czernowitz uit de tijd dat het nog een kroonland van Oostenrijk was, onderdeel van de Dubbelmonarchie. Het is de fotografische herdruk van een geïllustreerde reisgids uit 1907 van de hand van Hermann Mittelmann.

Hermann Mittelmann was, lees ik in het voorwoord bij de huidige uitgave, medewerker van het Landesverbandes für Fremdenverkehr, de VVV van die tijd dus. Hij schreef over de Boekovina als Bollwerk der Kultur und des Fortschrittes. Volgens de schrijver van het voorwoord valt Mittelmann hierdoor als een exemplarischer Vertreter jenes assimilierten Czernowitzer jüdischen Burgertums zu erkennen, das im Vertrauen in die ‘deutsche Kultur’ und die ‘Österreichische Zivilisation’ lebte.

Bij de reisgids uit 1907 is een losse kaart van de Boekovina en van Czernowitz gevoegd. Het is een echte reisgids, met namen van hotels en de prijs van de taxi’s. De gids is bovendien rijk geïllustreerd, al zijn de afbeeldingen klein en in zwart wit. Maar niet alleen de vele bezienswaardigheden worden getoond. Mittelmann gaat ook in op de achtergronden, vooral in het hoofdstuk over de samenstelling van de bevolking.

In 1907 had Czernowitz ongeveer 80.000 inwoners. Voor die tijd een grote stad. Dat is aan veel gebouwen te zien. Het nieuwe station en het gymnasium, in de reisgids afgebeeld, mogen er zijn:

Ongeveer éénderde van de inwoners van Czernowitz was Joods. Over hen schrijft Mittelmann:

Ein wichtiges Volkselement in der Bukowina sind die Juden (...). Ihren Rassencharakter und ihre Rassenmerkmale haben sie vollständig bewahrt und halten an ihren althergebrachten Sitten und Gebräuchen fest. Sie sprechen ein verdorbenes Deutsch, das sogenannte “Jüdisch-deutsch’.

Honderd jaar later klinkt dat in onze oren niet fraai. Woorden als Rassenmerkmale en verdorbenes Deutsch bevallen ons niet. Daar voelen we ons ongemakkelijk bij. De zinnen die hierop volgen, kunnen we gelukkig wel met instemming lezen:

Die Intelligenz unter den Juden bildet einen wichtigen Kulturfaktor im Lande, sie gab dem Lande eine Reihe hervorragender Männer.

Natuurlijk raadt Mittelmann in zijn reisgids ook een Rundgang aan. Edmund Targan heeft in 2008 die wandeling aan de hand van de reisgids van Mittelmann opnieuw gemaakt en foto’s genomen die zijn neergelegd in zijn boek Eine Suche nach dem Mythos (een uitgave van Books on Demand). Oude en nieuwe afbeeldingen van de belangrijke gebouwen van de stad zijn gemakkelijk in andere uitgaven te vinden. Dat geldt ook voor de grote synagoge waarover ik al eerder heb geschreven en die nu een bioscoop is. We gaan daarom met Targan naar het noorden van Czernowitz, naar de Synagogengasse waar een synagoge en een Joods ziekenhuis liggen die al vroeg in de 19e eeuw zijn gebouwd. Tijdens zijn wandeling constateert Targan dat de Synagogegasse en ook de synagoge en het ziekenhuis nu vervallen zijn: Beide Bauten sind offen und ungeschützt. Hier een foto van het nu vervallen Joodse ziekenhuis.

Niet duidelijk is of de volgende zin uit de reisgids van Mittelmann alleen op de orthodoxe Joden slaat of op de Joden van Czernowitz in het algemeen:

Sie sind routinierte Geschäftsleute und der Handel ruht zum grössten Teile in ihren Händen.

Zijn eigen reisgids bewijst het gelijk van Mittelmann. De vele advertenties in de fotografische herdruk hebben me nog het meest getroffen. Zij tonen de werkelijkheid van het eens zo Joodse Czernowitz en de ondergang van die gemeenschap nog schrijnender dan de foto’s van Targan. Ik neem hier twee advertenties uit de reisgids van 1907 over. Zonder commentaar.

Delen |

Reacties

Margreeth Schopenhauer

zondag 27 november 2011
Geachte heer Frijda,
Goed om te lezen deze column, als voorbereiding op uw lezing, a.s. woensdag.
Czernowitz en Bukovina houden me al jaren bezig, en dat houdt verband met een langlopend project in Hongarije, waar ik aan meewerk, over de Hongaarse joodse geschiedenis tijdens het Interbellum, o.a. in de vorm van intervieuws met overlevenden.
Ik ben ook benieuwd naar het fotoboek dat u noemt: "Eine Suche nach dem Mythos" van de hand van Edmund Targa. Dus ik hoop dat u het meeneemt, woensdag!

Uw reactie:

vul de beveiligings-code in
jan 2017Een laatste column
okt 2016Kafka’s dierentuin
okt 2016De verbanning van de dood
sep 2016De kleine marktplaats Sadagora
sep 2016Irmgard Keun
aug 2016Brody
jul 2016Clarice Lispector
jun 2016Vuurontstekers
mei 2016Itzik Manger uit Czernowitz
apr 2016Tel me bij de amandelen
apr 2016Stadt der Dichter
apr 2016Tsjernivtsi
mrt 2016Langs de zuidelijke Boeg
mrt 2016In de schaduw van een boom
feb 2016Lin Jaldati
feb 2016Winternabijheid
jan 2016Bleib gesund!
dec 20152015
dec 2015Ruiter in de wolken
nov 2015Hommage aan Andreas Burnier
sep 2015'Jij schrijdt in trotse vrijheid'
sep 2015Een handvol sneeuw
aug 2015Schaduwen van het verleden
aug 2015Onze geschiedenis
jul 2015Damals im Romanischen Café
jul 2015Café Grössenwahn, Königin aller Cafés
jun 2015Kurt Löb
mei 2015Van hagedissen en ratten
mei 2015De benoemer en de verzwijger
apr 2015Aghed
feb 2015Asperges en gevulde eieren
jan 2015Op het spoor van Patrick Modiano
jan 2015Terugblik
nov 2014Mooie series
nov 2014Met een boek naar het museum
aug 2014Appie Drielsma (1937-2014)
jul 2014Opzij geschoven en gezwegen
jul 2014Exilliteratuur
jun 2014Kurt Lehmann of ook Konrad Merz
mei 2014Hommage
mei 2014Joseph Roth (1894-1939)
mei 2014Kafka en de Joden uit Galicië
mei 2014Schrijf dat op, Kisch!
apr 2014Kafka augustus 1914
feb 2014Heine, een voorproefje
jan 2014Kafka's raam
jan 2014Arnold Zweig en Hermann Struck
jan 2014Arnold Zweig
dec 2013Mijn lijstje 2013
dec 2013Nogmaals Jacob Israel de Haan
nov 2013Austerlitz
nov 2013W.G. Sebald
okt 2013Freud, Kafka en Wenen
sep 2013Marcel Reich-Ranicki (1920-2013)
sep 2013De beslissing
aug 2013Dan Pagis
aug 2013jewsandwords
aug 2013Voor de wet
jun 2013De groeten van meneer Onhandig (2)
jun 2013De groeten van meneer Onhandig (1)
mei 2013Klassenfoto met Walter Benjamin
mei 2013Amsterdam
apr 2013Treinreis naar Czernowitz
apr 2013Het Odessa van Jabotinsky
mrt 20131913
feb 2013Selma Meerbaum-Eisinger
feb 2013Van majestueuze katten en onmuzikale schrijvers
jan 2013Ravensbrück
jan 2013Milena Jesenská
dec 2012Mijn lijstje 2012
dec 2012Varia
nov 2012Schiller in Barnow
nov 2012De gedaanteverwisseling
nov 2012Joseph Schmidt
okt 2012Rondom Kafka (2)
okt 2012Appelfeld en Kafka
okt 2012Appelfeld en de taal
sep 2012Met Kafka naar de synagoge
sep 2012Rondom Kafka
aug 2012Vriendschap
jul 2012Kalman Polgar
jul 2012Een knipoog naar Max Brod
jun 2012Steinbarg en Manger
jun 2012Josef Burg
jun 2012Klara Blum
mei 2012Mythos Czernowitz
mei 2012De odyssee van Edgar Hilsenrath
mei 2012Nacht in Mogilev-Podolski
apr 2012Sereth
apr 2012Eichmann in Wenen
apr 2012Anna Seghers ontmoet Franz Kafka
mrt 2012Anna Seghers
mrt 2012Netty Reiling
mrt 2012Fallada past zich aan
feb 2012Nico Rost en Hans Fallada
feb 2012Karel van het Reve
feb 2012Kafka, Brenner en Feuchtwanger
jan 2012Holocaust Memorial Day
jan 2012De heerlijkheid van het leven
jan 2012Wassermann, Roth en Nederland
dec 2011De Hoge Raad buigt mee
dec 2011Isaak Babel
dec 2011Gerron
nov 2011Aharon Barak
nov 2011Abraham Mapu
nov 2011Naar Kaunas
okt 2011Briefwisseling Roth en Zweig (2)
okt 2011Briefwisseling Roth en Zweig (1)
okt 2011Rabbi Nachman en Kafka (2)
sep 2011Rabbi Nachman en Kafka (1)
sep 2011Czernowitz 1907
jul 2011Kafka in Berlijn
jul 2011Met Joseph Roth naar Berlijn
jul 2011Joseph Roth in Amsterdam
jun 2011Ik teken het gezicht van de tijd
jun 2011Het Joodse geheugen
jun 2011De memoires van Claude Lanzmann
apr 2011Heinrich Heine in Jeruzalem
apr 2011Jiri Weil houdt van katten
apr 2011Jiri Weil, getuige
apr 2011Laurent Binet, HhhH
mrt 2011Dan Porat, The Boy
mrt 2011De geheugenhut
mrt 2011The Search Committee
mrt 2011De Finklerkwestie
feb 2011Stefan Zweig, Joods schrijver
feb 2011Stefan Zweig, verdreven Europeaan
feb 2011Kisch, der rasende Reporter
jan 2011Verkeerde grootouders
jan 2011Ilse Aichinger en Kafka
jan 2011Perec, een leeservaring
jan 2011Van Kafka naar Perec
dec 2010Kafka, Weltsch en het zionisme (2)
dec 2010Kafka, Weltsch en het zionisme (1)
dec 2010Franz Kafka en Mania Tschissik
nov 2010Franz Kafka en Jizchak Löwy
nov 2010Erich Fried
nov 2010Harry Mulisch is zelf een mens
nov 2010Hannah Arendt en Gershom Scholem (2)
okt 2010Hannah Arendt en Gershom Scholem (1)
okt 2010Alexander Granach: ‘Da geht ein Mensch’
okt 2010Karl Emil Franzos: ‘Der Pojaz’
okt 2010Karl Emil Franzos: Zweigeist
sep 2010Hans Keilson
sep 2010Een intelligent hart
sep 2010Ernst Toller
sep 2010Jakob Wassermann: gebroken moralist
aug 2010Jakob Wassermann: Duitser en Jood
aug 2010Byron en de Joden
jul 2010Rathenau, ein begeisterter Deutscher, ein aufrechter Jude
jul 2010Walther Rathenau: Höre, Israel!
jun 2010Multatuli en de Joden
jun 2010Multatuli en W.A. Paap
jun 2010Herman de Man: Jood onder de boeren
mei 2010Herman de Man: ik ben een Jood
mei 2010Carry van Bruggen: een moedige Jodin
mei 2010Carry van Bruggen: De verlatene
apr 2010Carry van Bruggen: Seideravond
apr 2010Izak de Haan
apr 2010Carry van Bruggen
apr 2010Franz Baermann Steiner: Gebet im Garten
mrt 2010Franz Baermann Steiner: Praag, Jeruzalem, Oxford
mrt 2010Assaf Gavron
mrt 2010Celan en Bachmann (2)
mrt 2010Celan en Bachmann (1)
feb 2010Georg Hermann, een beschaafde Duitse Jood
feb 2010Heinz Liepmann bestraft
feb 2010Tussen orthodoxie en assimilatie
jan 2010Soma Morgenstern in de vergeethoek
jan 2010Hooligan in Roemenië
jan 2010Nogmaals Feuchtwanger
jan 2010Het succes van Feuchtwanger
dec 2009Paul Hellmann, medeaanklager
dec 2009Lezen over Auschwitz
nov 2009Ernst Weiss
nov 2009Bruno Schulz
nov 2009De zwarte zwaan van Israël
okt 2009Kafka en Else Lasker-Schüler
okt 2009Rahel Varnhagen
okt 2009Jacob Israël de Haan
okt 2009Noem het slaap
okt 2009Ongemakkelijk
sep 2009Bernard Malamud
sep 2009Leo Perutz
sep 2009De kant van Jeanne Weil
sep 2009De familie Pringsheim
aug 2009Simone Veil
aug 2009Grete Weil
jun 2009Heinrich Heine
jun 2009Ferrara
mei 2009Imre Kertész
mei 2009Aharon Appelfeld
mei 2009Joseph Roth (2)
apr 2009Joseph Roth (1)
apr 2009Zoektochten
mrt 2009Tegen het vergeten
mrt 2009Jeruzalem stond om ons heen
mrt 2009Berditsjev
mrt 2009Engführung
feb 2009Het lezen van Celan
feb 2009Moederland woord
feb 2009Abraham Sonne
feb 2009Canetti en het jodendom
jan 2009Dora Diamant
jan 2009Kafka en het zionisme
jan 2009Canon