sluiten
×
Mogen wij u om een kleine bijdrage vragen om het werk van Crescas blijvend mogelijk te maken? Alle content op deze website is vrij toegankelijk: de wekelijkse columns, video’s, geluidsbestanden, artikelen, etc. Dat willen wij graag zo houden. U kunt ons daarbij helpen met een kleine, vrijwillige bijdrage. Ieder bedrag is welkom. Met de groene knop hiernaast is dat zó geregeld. Dankuwel.
inloggen
×

Mijn Crescas

Inloggen met gebruikersnaam & wachtwoord






Zonder wachtwoord snel inloggen?

Columns

Weblogs disclaimer

Leo Frijda

Van 2009 tot en met 2016 schreef Leo Frijda literaire columns voor Crescas. Najaar 2011 publiceerde Amphora Books een deel van zijn columns onder de titel ''Het jodendom laat je niet los''. Eveneens bij Amphora Books verscheen begin 2015 ''Op het balkon van de elektrische tram'', een verzameling door hem geschreven opstellen over en rondom Franz Kafka.

vrijdag 31 december 2010

Het zionistische blad Selbtswehr windt er in de jaren na 1933 geen doekjes om. De ontwikkelingen in Duitsland zijn zorgelijk. De meeste hoofdartikelen zijn daaraan gewijd. Die zionistische Idee und Programmatik der Zeitschrift war nie so klar zu sehen wie in den Jahren seit der Machtergreifung Hitlers, schrijft Carsten Schmidt in zijn boek over Felix Weltsch. Ook voor Praag dreigt de machtsgreep van nazi-Duitsland en na het verdrag van München maken Brod en Weltsch concrete plannen om Praag te verlaten en naar Palestina te gaan.

Op werkelijk het allerlaatste moment voeren zij dat ook uit. Op 14 maart 1939 gingen Brod en Weltsch met de trein naar Ostrava waar ze de volgende dag ’s morgens vroeg aankwamen, op de dag dat de Duitsers Praag binnentrokken. Met de laatste trein die Ostrava kon verlaten, wisten ze Polen te bereiken. Wir waren der letzte Zug. Hitler spricht heute am Hradschin, schreef Weltsch daarover. Het lukt Brod en Weltsch om via Constanza en Athene per schip Haifa te bereiken. Brod met zijn vrouw en de manuscripten van Kafka. Weltsch met zijn vrouw Irma Herz en hun dochter Ruth. De broer van Weltsch, Willy Weltsch, woonde al een jaar of zes in Haifa. Maar zijn zuster Betta en zijn andere broer Paul zaten in Praag in de val en zijn in de concentratiekampen vermoord. Irma Herz kon na de oorlog gelukkig nog meemaken dat haar zuster Alice Herz Sommer, pianiste en ook bekend door haar biografie, Ein Garten Eden inmitten der Hölle, een concert in Israël gaf.

Felix Weltsch was vanaf 1940 verbonden aan de bibliotheek van de Hebreeuwse Universiteit in Jeruzalem. Hij overleed 9 november 1964. Carsten Schmidt geeft wel veel feitelijke informatie over Weltsch en dat maakt zijn boek interessant maar een samenvattende visie ontbreekt. Mede daardoor komt het leven en werk van Weltsch niet helemaal uit de verf. Voor de aard van de vriendschapsbanden met Kafka geldt helaas hetzelfde. Ik kreeg ook geen beter zicht op Kafka’s belangstelling voor het zionisme.

Weltsch, zoveel is toch wel duidelijk, moet rust en nuchterheid hebben uitgestraald.Ein Mensch der Mitte. Hij had veel gevoel voor humor wat ook inhield dat hij zichzelf niet al te ernstig nam. Aan wilskracht en doorzettingsvermogen moet het hem niet hebben ontbroken.
Felix Weltsch

Weltsch publiceerde verschillende boeken, over religie en ethiek, over jodendom en zionisme, en, in 1957, over Kafka, Religion und Humor im Leben und Werk Franz Kafkas. Vriendschap speelde, schrijft Weltsch, in het leven van Kafka een belangrijke rol. Vanuit die vriendschap heeft Weltsch een mooi boekje over Kafka geschreven waarin hij terecht diens humor naar voren haalt. Das Judentum is de titel van één van de hoofdstukken en Weltsch komt daarin tot de volgende conclusie:

Dass Kafka innerhalb des Judentums den Weg aus dem matten inhaltslosen Judentums seiner Jugendtage zum zionistischen Ideal gefunden hat, entspricht in seiner Intention im Grunde seinem allgemeinen Ideal, der Sehnsucht nach einem reinen Leben.

Weltsch had Kafka al eens eerder een zionist genoemd, een hartstochtelijk zionist zelfs. Toen Kafka 3 juni 1924 was gestorven, schreef Weltsch in Selbstwehr een in memoriam: ein Jude von tiefster Verbundenheit mit dem Judentum, ein glühender Zionist. En, voegt hij daaraan toe, Kafka dacht er in de laatste jaren van zijn leven steeds meer aan om daadwerkelijk naar Palestina te gaan. Wie intussen mijn column van 23 januari 2009 heeft gelezen, ik verwees daar al naar, weet dat hier enige relativering op z’n plaats is.

Het is voor de vrienden van Kafka niet anders dan voor de velen die na hen het werk van Kafka hebben willen verklaren. Het zegt vaak meer over henzelf dan over Kafka. In 2009 heeft de Antwerpse hoogleraar Vivian Liska een boeiend boek gepubliceerd waarin de Duits-Joodse schrijvers worden behandeld die veelal ook in deze columns aan bod komen. De verzameling essays heeft als titel When Kafka says we (uncommon communities in German-Jewish literature) en is uitgegeven bij de Indiana University Press in de reeks Helen and Martin Schwarz Lectures in Jewish Studies. Het gaat me hier om het eerste essay waarin Liska bespreekt wat het betekent als Kafka het over ‘wij’ heeft en in dat verband ook nagaat of onder ‘wij’ de zionistische beweging kan worden begrepen.

Vivian Liska stelt voorop dat bij het lezen van de romans en verhalen van Kafka one has no verifiable way of identifying what the different groups and communities in Kafka’s fictional texts might refer to, and any attempt to assign them specific correspondences in the real world reveals only the choices and concerns of the reader. En, voegt zij daaraan toe, it is impossible to recuperate his work for any ideology, including Zionism.

In de romans en verhalen van Kafka komt het woord Jood nergens voor. Anders ligt dit bij de dagboeken en brieven van Kafka, waarin zijn persoonlijk leven weerspiegeld ligt. Nogmaals Vivian Liska:

A first and unquestionably indispensable approach reconstructs Kafka’s actual involvement with Jewish, particularly Zionist, movements of his time on the basis of historical and biographical evidence.




Franz Kafka
Kafka’s betrokkenheid bij de zionistische beweging. Wat betekent dat en hoever ging dit? Ik denk dat inderdaad ook voor Kafka gold wat Weltsch in 1926 in Selbstwehr schreef over het zionisme en het daardoor tot stilstand komen van het proces van assimilatie. Vanaf 1910 zien we bij Kafka een steeds verdergaande interesse in alles wat met jodendom te maken heeft, een voorbeeld is zijn studie van het Hebreeuws, en daardoor een steeds sterker Joods bewustzijn. En dat kwam niet alleen door zijn contacten met Jizchak Löwy en het Jiddisje toneel maar zeker ook door de omgang met zijn zionistische vrienden Brod en Weltsch. De belangstelling voor het zionisme die je bij Kafka vindt, is, kan je zeggen, onderdeel van het proces waarbij Kafka zich steeds meer bewust werd van zijn Joodse wortels.

Maar net als Brod tast Weltsch mis indien hij meent dat deze ongetwijfeld sterke Joodse betrokkenheid en echte belangstelling voor het zionisme Kafka ook zonder meer tot een zionist maakt. Die visie miskent dat Kafka te zeer doordrongen was van, in de rake formulering van Vivian Liska, the temptations and terrors of saying ‘we’. Kafka laat zich moeilijk inlijven bij een beweging, laat staan bij een politiek gekleurde beweging.

In mijn column van 23 januari 2009 schreef ik al dat Kafka maar zelden het Grenzland zwischen Einsamkeit und Gemeinschaft heeft overgestoken. Dit citaat, ook Liska bespreekt het in haar essay uitvoerig, komt uit een dagboekaantekening van 29 oktober 1921, dus slechts zes dagen nadat Kafka de film Sjivat Zion had gezien. Kafka noteert dan in zijn dagboek:

Dieses Grenzland zwischen Einsamkeit und Gemeinschaft habe ich nur äusserst selten überschritten, ich habe mich darin sogar mehr angesiedelt als in der Einsamkeit selbst.

Hanns Zischler citeert deze dagboekaantekening eveneens in Kafka geht ins Kino en voegt daaraan toe: Palästina bleibt für Kafka ein uneinholbares, unbetretbares Terrain, zum Greifen nah und fern – ein imaginärer Raum, ein Bild.

Delen |

Uw reactie:

vul de beveiligings-code in
jan 2017Een laatste column
okt 2016Kafka’s dierentuin
okt 2016De verbanning van de dood
sep 2016De kleine marktplaats Sadagora
sep 2016Irmgard Keun
aug 2016Brody
jul 2016Clarice Lispector
jun 2016Vuurontstekers
mei 2016Itzik Manger uit Czernowitz
apr 2016Tel me bij de amandelen
apr 2016Stadt der Dichter
apr 2016Tsjernivtsi
mrt 2016Langs de zuidelijke Boeg
mrt 2016In de schaduw van een boom
feb 2016Lin Jaldati
feb 2016Winternabijheid
jan 2016Bleib gesund!
dec 20152015
dec 2015Ruiter in de wolken
nov 2015Hommage aan Andreas Burnier
sep 2015'Jij schrijdt in trotse vrijheid'
sep 2015Een handvol sneeuw
aug 2015Schaduwen van het verleden
aug 2015Onze geschiedenis
jul 2015Damals im Romanischen Café
jul 2015Café Grössenwahn, Königin aller Cafés
jun 2015Kurt Löb
mei 2015Van hagedissen en ratten
mei 2015De benoemer en de verzwijger
apr 2015Aghed
feb 2015Asperges en gevulde eieren
jan 2015Op het spoor van Patrick Modiano
jan 2015Terugblik
nov 2014Mooie series
nov 2014Met een boek naar het museum
aug 2014Appie Drielsma (1937-2014)
jul 2014Opzij geschoven en gezwegen
jul 2014Exilliteratuur
jun 2014Kurt Lehmann of ook Konrad Merz
mei 2014Hommage
mei 2014Joseph Roth (1894-1939)
mei 2014Kafka en de Joden uit Galicië
mei 2014Schrijf dat op, Kisch!
apr 2014Kafka augustus 1914
feb 2014Heine, een voorproefje
jan 2014Kafka's raam
jan 2014Arnold Zweig en Hermann Struck
jan 2014Arnold Zweig
dec 2013Mijn lijstje 2013
dec 2013Nogmaals Jacob Israel de Haan
nov 2013Austerlitz
nov 2013W.G. Sebald
okt 2013Freud, Kafka en Wenen
sep 2013Marcel Reich-Ranicki (1920-2013)
sep 2013De beslissing
aug 2013Dan Pagis
aug 2013jewsandwords
aug 2013Voor de wet
jun 2013De groeten van meneer Onhandig (2)
jun 2013De groeten van meneer Onhandig (1)
mei 2013Klassenfoto met Walter Benjamin
mei 2013Amsterdam
apr 2013Treinreis naar Czernowitz
apr 2013Het Odessa van Jabotinsky
mrt 20131913
feb 2013Selma Meerbaum-Eisinger
feb 2013Van majestueuze katten en onmuzikale schrijvers
jan 2013Ravensbrück
jan 2013Milena Jesenská
dec 2012Mijn lijstje 2012
dec 2012Varia
nov 2012Schiller in Barnow
nov 2012De gedaanteverwisseling
nov 2012Joseph Schmidt
okt 2012Rondom Kafka (2)
okt 2012Appelfeld en Kafka
okt 2012Appelfeld en de taal
sep 2012Met Kafka naar de synagoge
sep 2012Rondom Kafka
aug 2012Vriendschap
jul 2012Kalman Polgar
jul 2012Een knipoog naar Max Brod
jun 2012Steinbarg en Manger
jun 2012Josef Burg
jun 2012Klara Blum
mei 2012Mythos Czernowitz
mei 2012De odyssee van Edgar Hilsenrath
mei 2012Nacht in Mogilev-Podolski
apr 2012Sereth
apr 2012Eichmann in Wenen
apr 2012Anna Seghers ontmoet Franz Kafka
mrt 2012Anna Seghers
mrt 2012Netty Reiling
mrt 2012Fallada past zich aan
feb 2012Nico Rost en Hans Fallada
feb 2012Karel van het Reve
feb 2012Kafka, Brenner en Feuchtwanger
jan 2012Holocaust Memorial Day
jan 2012De heerlijkheid van het leven
jan 2012Wassermann, Roth en Nederland
dec 2011De Hoge Raad buigt mee
dec 2011Isaak Babel
dec 2011Gerron
nov 2011Aharon Barak
nov 2011Abraham Mapu
nov 2011Naar Kaunas
okt 2011Briefwisseling Roth en Zweig (2)
okt 2011Briefwisseling Roth en Zweig (1)
okt 2011Rabbi Nachman en Kafka (2)
sep 2011Rabbi Nachman en Kafka (1)
sep 2011Czernowitz 1907
jul 2011Kafka in Berlijn
jul 2011Met Joseph Roth naar Berlijn
jul 2011Joseph Roth in Amsterdam
jun 2011Ik teken het gezicht van de tijd
jun 2011Het Joodse geheugen
jun 2011De memoires van Claude Lanzmann
apr 2011Heinrich Heine in Jeruzalem
apr 2011Jiri Weil houdt van katten
apr 2011Jiri Weil, getuige
apr 2011Laurent Binet, HhhH
mrt 2011Dan Porat, The Boy
mrt 2011De geheugenhut
mrt 2011The Search Committee
mrt 2011De Finklerkwestie
feb 2011Stefan Zweig, Joods schrijver
feb 2011Stefan Zweig, verdreven Europeaan
feb 2011Kisch, der rasende Reporter
jan 2011Verkeerde grootouders
jan 2011Ilse Aichinger en Kafka
jan 2011Perec, een leeservaring
jan 2011Van Kafka naar Perec
dec 2010Kafka, Weltsch en het zionisme (2)
dec 2010Kafka, Weltsch en het zionisme (1)
dec 2010Franz Kafka en Mania Tschissik
nov 2010Franz Kafka en Jizchak Löwy
nov 2010Erich Fried
nov 2010Harry Mulisch is zelf een mens
nov 2010Hannah Arendt en Gershom Scholem (2)
okt 2010Hannah Arendt en Gershom Scholem (1)
okt 2010Alexander Granach: ‘Da geht ein Mensch’
okt 2010Karl Emil Franzos: ‘Der Pojaz’
okt 2010Karl Emil Franzos: Zweigeist
sep 2010Hans Keilson
sep 2010Een intelligent hart
sep 2010Ernst Toller
sep 2010Jakob Wassermann: gebroken moralist
aug 2010Jakob Wassermann: Duitser en Jood
aug 2010Byron en de Joden
jul 2010Rathenau, ein begeisterter Deutscher, ein aufrechter Jude
jul 2010Walther Rathenau: Höre, Israel!
jun 2010Multatuli en de Joden
jun 2010Multatuli en W.A. Paap
jun 2010Herman de Man: Jood onder de boeren
mei 2010Herman de Man: ik ben een Jood
mei 2010Carry van Bruggen: een moedige Jodin
mei 2010Carry van Bruggen: De verlatene
apr 2010Carry van Bruggen: Seideravond
apr 2010Izak de Haan
apr 2010Carry van Bruggen
apr 2010Franz Baermann Steiner: Gebet im Garten
mrt 2010Franz Baermann Steiner: Praag, Jeruzalem, Oxford
mrt 2010Assaf Gavron
mrt 2010Celan en Bachmann (2)
mrt 2010Celan en Bachmann (1)
feb 2010Georg Hermann, een beschaafde Duitse Jood
feb 2010Heinz Liepmann bestraft
feb 2010Tussen orthodoxie en assimilatie
jan 2010Soma Morgenstern in de vergeethoek
jan 2010Hooligan in Roemenië
jan 2010Nogmaals Feuchtwanger
jan 2010Het succes van Feuchtwanger
dec 2009Paul Hellmann, medeaanklager
dec 2009Lezen over Auschwitz
nov 2009Ernst Weiss
nov 2009Bruno Schulz
nov 2009De zwarte zwaan van Israël
okt 2009Kafka en Else Lasker-Schüler
okt 2009Rahel Varnhagen
okt 2009Jacob Israël de Haan
okt 2009Noem het slaap
okt 2009Ongemakkelijk
sep 2009Bernard Malamud
sep 2009Leo Perutz
sep 2009De kant van Jeanne Weil
sep 2009De familie Pringsheim
aug 2009Simone Veil
aug 2009Grete Weil
jun 2009Heinrich Heine
jun 2009Ferrara
mei 2009Imre Kertész
mei 2009Aharon Appelfeld
mei 2009Joseph Roth (2)
apr 2009Joseph Roth (1)
apr 2009Zoektochten
mrt 2009Tegen het vergeten
mrt 2009Jeruzalem stond om ons heen
mrt 2009Berditsjev
mrt 2009Engführung
feb 2009Het lezen van Celan
feb 2009Moederland woord
feb 2009Abraham Sonne
feb 2009Canetti en het jodendom
jan 2009Dora Diamant
jan 2009Kafka en het zionisme
jan 2009Canon