sluiten
×
Mogen wij u om een kleine bijdrage vragen om het werk van Crescas blijvend mogelijk te maken? Alle content op deze website is vrij toegankelijk: de wekelijkse columns, video’s, geluidsbestanden, artikelen, etc. Dat willen wij graag zo houden. U kunt ons daarbij helpen met een kleine, vrijwillige bijdrage. Ieder bedrag is welkom. Met de groene knop hiernaast is dat zó geregeld. Dankuwel.
inloggen
×

Mijn Crescas

Inloggen met gebruikersnaam & wachtwoord






Zonder wachtwoord snel inloggen?

Columns

Weblogs disclaimer

Leo Frijda

Van 2009 tot en met 2016 schreef Leo Frijda literaire columns voor Crescas. Najaar 2011 publiceerde Amphora Books een deel van zijn columns onder de titel ''Het jodendom laat je niet los''. Eveneens bij Amphora Books verscheen begin 2015 ''Op het balkon van de elektrische tram'', een verzameling door hem geschreven opstellen over en rondom Franz Kafka.

vrijdag 18 december 2009

Paul Hellmann, oud-redacteur van NRC Handelsblad, is één van de medeaanklagers in het proces tegen Demjanjuk, dat volgende week wordt voortgezet. Met de beslissing om zich als medeaanklager aan te melden eindigt het boek met herinneringen dat hij heeft geschreven. Die persoonlijke herinneringen heeft Paul Hellmann tegelijk gevoelig en met humor en enige afstand beschreven. Dat is heel knap gedaan. Terecht staat in een recensie dat hij zijn leven met geamuseerde ernst beschrijft. Paul Hellmann kan bovendien beeldend schrijven. Je ziet voor je wat hij beschrijft, wat nog wordt versterkt door de foto´s die hij in zijn boek heeft opgenomen. Vooral de op een volledige bladzij afgedrukte foto’s zijn ontroerend, bijvoorbeeld die van zijn grootmoeder Irene Hellmann-Redlich, van Mevrouw en van zijn ouders in gelukkiger tijden, een foto waarnaar je slechts met schroom kan kijken.

Het leven van Paul Hellmann is in belangrijke mate bepaald door wat hem in zijn jeugdjaren is overkomen, maar de confrontatie met dat verleden gaat hij lang uit de weg totdat dat niet meer gaat en hij in 1992 de bijeenkomst Het ondergedoken kind bijwoont en in 2005 Auschwitz en Sobibor bezoekt. Als enig kind van Bernhard Hellmann en Clarissa Hauchmann is Paul Hellmann in 1935 in Rotterdam geboren. Bernhard Hellmann kwam uit Wenen en was afkomstig uit een welgesteld, geseculariseerd Joods gezin. De vader van Clarissa Hauchmann was een Russische Jood die met een Nederlandse vrouw was getrouwd. Kort voor de oorlog kwam ook Irene Hellmann-Redlich, de moeder van Bernhard Hellmann, naar Nederland. Bernhard Hellmann is in Sobibor omgebracht. Irene Hellmann-Redlich in Auschwitz. De moeder van Paul Hellmann, intussen van zijn vader gescheiden, kon de oorlog overleven. Net als een zuster van zijn vader, Ilse, die in Londen verbleef en in het boek een belangrijke rol speelt. Paul Hellmann zelf is als onderduikkind de oorlog doorgekomen bij Mevrouw, de dochter van het echtpaar Kröller-Müller. Niet op de gebruikelijke manier, noemt hij dat. Na de oorlog heeft hij lange tijd, samen met zijn moeder, bij Marten en Phiny Toonder gewoond. Ook dat geeft het boek extra accent.

Over het boek van Paul Hellmann valt dus veel meer te zeggen maar in het korte bestek van deze column twee verhaallijnen. Paul Hellmann verbindt zijn onderduiktijd met zijn daarna ontluikende liefde voor films. En hij laat zien hoe in de loop van de tijd de oorlog en de ondergang van een deel van zijn familie een steeds grotere rol gaan spelen.

Op verschillende plaatsen in het boek beschrijft Paul Hellmann zijn gevoelens tijdens de onderduik en bij bioscoopbezoek op bijna dezelfde manier. Al op één van de eerste bladzijden heeft hij een gevoel van geborgenheid als hij in de winter van 1942-’43 voor het eerst in een vreemd bed op een grote, halfdonkere zolder ligt. De mooie woorden het duister van mijn wijkplaats, die hij later in zijn boek gebruikt, zijn zowel van toepassing op de onderduik als op de intimiteit van de filmzaal. Minder dan twee uur waren we binnen geweest, maar in die tijd had ik heviger geleefd dan ooit. En dat zonder risico’s te lopen. Zo beschrijft Paul Hellmann de beleving van filmbezoek kort na de oorlog. Op een andere plaats noemt hij de bioscoop de plek die twee uur lang respijt verleende van het leven.

Wat opvalt, zijn de details die Paul Hellmann zich weet te herinneren over zijn jongensjaren en over de vele films die hij heeft gezien. Hij moet een uitstekend geheugen hebben. Ook al hield hij vaak een dagboek bij en noteerde hij in een schriftje welke film hij waar en wanneer had gezien. Het zal dus mede daardoor zijn dat hij tot mijn verrassing nog weet dat hij in de begin jaren zestig ook een keer samen met mij een film heeft gezien. Wij zaten toen allebei in de redactie van een studentenblad en moeten samen naar Nuit et Brouillard, een zes jaar oude film van Alain Resnais over de Duitse vernietigingskampen, zijn gegaan. In die tijd hebben wij nooit gesproken over onze achtergrond, die, met alle verschillen, een aantal opvallende overeenkomsten had. Maar zo ging dat. Na het zien van de film van Alain Resnais, schrijft Paul Hellmann, bekeek ik ’s avonds op mijn kamer nog eens de paar foto’s die ik van mijn vader had. En daarmee kom ik op het tweede thema.

Achteraf kan ik het me nauwelijks meer voorstellen, schrijft Paul Hellmann, maar ik geloof dat de ondergang van mijn vader en zijn moeder pas in volle omvang tot me doordrong in de late jaren zeventig. Paul Hellmann laat in zijn boek zien hoe zoiets werkt. Hoe eerst de ondergang van een gedeelte van zijn familie weliswaar op de achtergrond er steeds is maar daar ook wordt gelaten. Hoe daarna, zoals in de late jaren zeventig bij een bezoek aan Westerbork, de oorlogsjaren onvermijdelijk toch meer betekenis krijgen. In 1985 vraagt hij een Yad Vashem onderscheiding aan voor Mevrouw, bij wie hij ondergedoken was. Sindsdien leek het of ‘de oorlog’ in mijn leven een grotere rol speelde. En in 1992 gaat Paul Hellmann naar het congres Het ondergedoken kind.

Een groot deel van de tijd voelde ik me misplaatst: iemand die niet op de gebruikelijke manier ondergedoken was geweest, geen joodse opvoeding had gehad, en sterker nog, vanwege een Nederlandse grootmoeder aan moeders kant misschien niet eens als joods gold. Terwijl anderen uitweidden over hun ervaringen, deed ik er dan ook meestal het zwijgen toe.

Dat woordje misschien raakt me in het hart. Ook om wat erop volgt. De enige keer dat ik uit mijn rol viel, was op de laatste dag in een kamertje van een medewerkster bij wie informatie was te krijgen over doden en vermisten. Het simpelweg noemen van Bernhards naam leidde in die kale ruimte onverwacht tot een golf van emotie die zowel mijzelf als haar overrompelde. Toch, schrijft Paul Hellmann, viel hij toen weer terug in zijn rol van buitenstaander. Die positie van buitenstaander leek drie jaar nadien nog eens te worden bevestigd door het aan de Jodenvervolging gewijde boek In Memoriam, waarin achter mijn naam ‘vermist’ stond.

Het is in 1995 kort na zijn pensionering dat Paul Hellmann een bij een antiquair al omstreeks 1980 opgedoken hutkoffer met brieven, documenten, albums en losse foto’s van zijn vaders familie opent. Het doorbreekt het zwijgen. Het leidt in 2005 tot het bezoek aan Auschwitz en Sobibor en daarna tot de beslissing als medeaanklager op te treden in het proces tegen Demjanjuk en zo zijn positie als buitenstaander op te geven. Zijn boek geeft één van de medeaanklagers een gezicht en is tevens een monument voor zijn vader die in Sobibor is vermoord.

Paul Hellmann. Mijn grote verwachtingen, Herinneringen, uitgeverij Augustus, 2009.

Delen |

Uw reactie:

vul de beveiligings-code in
jan 2017Een laatste column
okt 2016Kafka’s dierentuin
okt 2016De verbanning van de dood
sep 2016De kleine marktplaats Sadagora
sep 2016Irmgard Keun
aug 2016Brody
jul 2016Clarice Lispector
jun 2016Vuurontstekers
mei 2016Itzik Manger uit Czernowitz
apr 2016Tel me bij de amandelen
apr 2016Stadt der Dichter
apr 2016Tsjernivtsi
mrt 2016Langs de zuidelijke Boeg
mrt 2016In de schaduw van een boom
feb 2016Lin Jaldati
feb 2016Winternabijheid
jan 2016Bleib gesund!
dec 20152015
dec 2015Ruiter in de wolken
nov 2015Hommage aan Andreas Burnier
sep 2015'Jij schrijdt in trotse vrijheid'
sep 2015Een handvol sneeuw
aug 2015Schaduwen van het verleden
aug 2015Onze geschiedenis
jul 2015Damals im Romanischen Café
jul 2015Café Grössenwahn, Königin aller Cafés
jun 2015Kurt Löb
mei 2015Van hagedissen en ratten
mei 2015De benoemer en de verzwijger
apr 2015Aghed
feb 2015Asperges en gevulde eieren
jan 2015Op het spoor van Patrick Modiano
jan 2015Terugblik
nov 2014Mooie series
nov 2014Met een boek naar het museum
aug 2014Appie Drielsma (1937-2014)
jul 2014Opzij geschoven en gezwegen
jul 2014Exilliteratuur
jun 2014Kurt Lehmann of ook Konrad Merz
mei 2014Hommage
mei 2014Joseph Roth (1894-1939)
mei 2014Kafka en de Joden uit Galicië
mei 2014Schrijf dat op, Kisch!
apr 2014Kafka augustus 1914
feb 2014Heine, een voorproefje
jan 2014Kafka's raam
jan 2014Arnold Zweig en Hermann Struck
jan 2014Arnold Zweig
dec 2013Mijn lijstje 2013
dec 2013Nogmaals Jacob Israel de Haan
nov 2013Austerlitz
nov 2013W.G. Sebald
okt 2013Freud, Kafka en Wenen
sep 2013Marcel Reich-Ranicki (1920-2013)
sep 2013De beslissing
aug 2013Dan Pagis
aug 2013jewsandwords
aug 2013Voor de wet
jun 2013De groeten van meneer Onhandig (2)
jun 2013De groeten van meneer Onhandig (1)
mei 2013Klassenfoto met Walter Benjamin
mei 2013Amsterdam
apr 2013Treinreis naar Czernowitz
apr 2013Het Odessa van Jabotinsky
mrt 20131913
feb 2013Selma Meerbaum-Eisinger
feb 2013Van majestueuze katten en onmuzikale schrijvers
jan 2013Ravensbrück
jan 2013Milena Jesenská
dec 2012Mijn lijstje 2012
dec 2012Varia
nov 2012Schiller in Barnow
nov 2012De gedaanteverwisseling
nov 2012Joseph Schmidt
okt 2012Rondom Kafka (2)
okt 2012Appelfeld en Kafka
okt 2012Appelfeld en de taal
sep 2012Met Kafka naar de synagoge
sep 2012Rondom Kafka
aug 2012Vriendschap
jul 2012Kalman Polgar
jul 2012Een knipoog naar Max Brod
jun 2012Steinbarg en Manger
jun 2012Josef Burg
jun 2012Klara Blum
mei 2012Mythos Czernowitz
mei 2012De odyssee van Edgar Hilsenrath
mei 2012Nacht in Mogilev-Podolski
apr 2012Sereth
apr 2012Eichmann in Wenen
apr 2012Anna Seghers ontmoet Franz Kafka
mrt 2012Anna Seghers
mrt 2012Netty Reiling
mrt 2012Fallada past zich aan
feb 2012Nico Rost en Hans Fallada
feb 2012Karel van het Reve
feb 2012Kafka, Brenner en Feuchtwanger
jan 2012Holocaust Memorial Day
jan 2012De heerlijkheid van het leven
jan 2012Wassermann, Roth en Nederland
dec 2011De Hoge Raad buigt mee
dec 2011Isaak Babel
dec 2011Gerron
nov 2011Aharon Barak
nov 2011Abraham Mapu
nov 2011Naar Kaunas
okt 2011Briefwisseling Roth en Zweig (2)
okt 2011Briefwisseling Roth en Zweig (1)
okt 2011Rabbi Nachman en Kafka (2)
sep 2011Rabbi Nachman en Kafka (1)
sep 2011Czernowitz 1907
jul 2011Kafka in Berlijn
jul 2011Met Joseph Roth naar Berlijn
jul 2011Joseph Roth in Amsterdam
jun 2011Ik teken het gezicht van de tijd
jun 2011Het Joodse geheugen
jun 2011De memoires van Claude Lanzmann
apr 2011Heinrich Heine in Jeruzalem
apr 2011Jiri Weil houdt van katten
apr 2011Jiri Weil, getuige
apr 2011Laurent Binet, HhhH
mrt 2011Dan Porat, The Boy
mrt 2011De geheugenhut
mrt 2011The Search Committee
mrt 2011De Finklerkwestie
feb 2011Stefan Zweig, Joods schrijver
feb 2011Stefan Zweig, verdreven Europeaan
feb 2011Kisch, der rasende Reporter
jan 2011Verkeerde grootouders
jan 2011Ilse Aichinger en Kafka
jan 2011Perec, een leeservaring
jan 2011Van Kafka naar Perec
dec 2010Kafka, Weltsch en het zionisme (2)
dec 2010Kafka, Weltsch en het zionisme (1)
dec 2010Franz Kafka en Mania Tschissik
nov 2010Franz Kafka en Jizchak Löwy
nov 2010Erich Fried
nov 2010Harry Mulisch is zelf een mens
nov 2010Hannah Arendt en Gershom Scholem (2)
okt 2010Hannah Arendt en Gershom Scholem (1)
okt 2010Alexander Granach: ‘Da geht ein Mensch’
okt 2010Karl Emil Franzos: ‘Der Pojaz’
okt 2010Karl Emil Franzos: Zweigeist
sep 2010Hans Keilson
sep 2010Een intelligent hart
sep 2010Ernst Toller
sep 2010Jakob Wassermann: gebroken moralist
aug 2010Jakob Wassermann: Duitser en Jood
aug 2010Byron en de Joden
jul 2010Rathenau, ein begeisterter Deutscher, ein aufrechter Jude
jul 2010Walther Rathenau: Höre, Israel!
jun 2010Multatuli en de Joden
jun 2010Multatuli en W.A. Paap
jun 2010Herman de Man: Jood onder de boeren
mei 2010Herman de Man: ik ben een Jood
mei 2010Carry van Bruggen: een moedige Jodin
mei 2010Carry van Bruggen: De verlatene
apr 2010Carry van Bruggen: Seideravond
apr 2010Izak de Haan
apr 2010Carry van Bruggen
apr 2010Franz Baermann Steiner: Gebet im Garten
mrt 2010Franz Baermann Steiner: Praag, Jeruzalem, Oxford
mrt 2010Assaf Gavron
mrt 2010Celan en Bachmann (2)
mrt 2010Celan en Bachmann (1)
feb 2010Georg Hermann, een beschaafde Duitse Jood
feb 2010Heinz Liepmann bestraft
feb 2010Tussen orthodoxie en assimilatie
jan 2010Soma Morgenstern in de vergeethoek
jan 2010Hooligan in Roemenië
jan 2010Nogmaals Feuchtwanger
jan 2010Het succes van Feuchtwanger
dec 2009Paul Hellmann, medeaanklager
dec 2009Lezen over Auschwitz
nov 2009Ernst Weiss
nov 2009Bruno Schulz
nov 2009De zwarte zwaan van Israël
okt 2009Kafka en Else Lasker-Schüler
okt 2009Rahel Varnhagen
okt 2009Jacob Israël de Haan
okt 2009Noem het slaap
okt 2009Ongemakkelijk
sep 2009Bernard Malamud
sep 2009Leo Perutz
sep 2009De kant van Jeanne Weil
sep 2009De familie Pringsheim
aug 2009Simone Veil
aug 2009Grete Weil
jun 2009Heinrich Heine
jun 2009Ferrara
mei 2009Imre Kertész
mei 2009Aharon Appelfeld
mei 2009Joseph Roth (2)
apr 2009Joseph Roth (1)
apr 2009Zoektochten
mrt 2009Tegen het vergeten
mrt 2009Jeruzalem stond om ons heen
mrt 2009Berditsjev
mrt 2009Engführung
feb 2009Het lezen van Celan
feb 2009Moederland woord
feb 2009Abraham Sonne
feb 2009Canetti en het jodendom
jan 2009Dora Diamant
jan 2009Kafka en het zionisme
jan 2009Canon