sluiten
×
Mogen wij u om een kleine bijdrage vragen om het werk van Crescas blijvend mogelijk te maken? Alle content op deze website is vrij toegankelijk: de wekelijkse columns, video’s, geluidsbestanden, artikelen, etc. Dat willen wij graag zo houden. U kunt ons daarbij helpen met een kleine, vrijwillige bijdrage. Ieder bedrag is welkom. Met de groene knop hiernaast is dat zó geregeld. Dankuwel.
inloggen
×

Mijn Crescas

Inloggen met gebruikersnaam & wachtwoord






Zonder wachtwoord snel inloggen?

Columns

Weblogs disclaimer

Leo Frijda

Van 2009 tot en met 2016 schreef Leo Frijda literaire columns voor Crescas. Najaar 2011 publiceerde Amphora Books een deel van zijn columns onder de titel ''Het jodendom laat je niet los''. Eveneens bij Amphora Books verscheen begin 2015 ''Op het balkon van de elektrische tram'', een verzameling door hem geschreven opstellen over en rondom Franz Kafka.

vrijdag 17 juli 2015

In de Pilsener Club, ook bekend als De Engelse Reet, het mooie café in de Begijnensteeg, hangt al sinds jaar en dag een plaquette met de vermelding dat Joseph Roth dit café wel eens zou hebben bezocht. Tegelijk met het verschijnen van een nieuw boekje met journalistieke stukken van Roth, De blonde neger en andere portretten, is ook in café Scheltema aan de Nieuwezijds Voorburgwal een plaquette aangebracht. Daarop staat de tekst die Roth in Parijs schreef bij het bekende portret van Mies Blomsma: Das bin ich wirklich; böse, besoffen aber gescheit.

In Amsterdam krijgt Joseph Roth veel aandacht. Op 27 mei was Perdu uitverkocht bij de feestelijke presentatie van De blonde neger en andere portretten. Enkele stukken werden voorgedragen en er was muziek, dit alles aangevuld met wervelend commentaar van vertaalster Els Snick. Tommy Wieringa schreef een voorwoord waarin hij opmerkt dat het predikaat ‘razende reporter’, gewoonlijk gereserveerd voor zijn vriend Egon Erwin Kisch, evengoed op Roth van toepassing was.

Naast de journalistieke stukken van Roth, waaronder een gedeelte van zijn Berlijns prentenboek, bevat De blonde neger en andere verhalen ook schitterende tekeningen van Frans Masereel. Twee daarvan hebben het café tot onderwerp, de tekening naast de titelpagina en de tekening bij het verhaal In de bistro na middernacht.

Naar oude tijden kan men beter niet terugverlangen, zelfs niet als zich boven de eigen tijd sombere wolken samenballen. Maar als ik zulke afbeeldingen zie, denk ik vaak dat ik daar graag ook had gezeten, in zo’n café in Wenen, Praag of Berlijn, tussen de schrijvers over wie ik in deze columns veelal bericht en niet met mijn smartphone maar lezend in één van de kranten die in zulke cafés in overvloed gelegen moeten hebben.

Een van de beroemdste cafés was het Café des Westens in Berlijn. Net als De Pilsener Club had het een bijnaam: Café Grössenwahn. Ook Roth heeft over dat café geschreven, het staat echter niet in De blonde neger en andere portretten, maar in Joseph Roth in Berlijn, in 2009 bij Uitgeverij Atlas verschenen. De vertaling is van Wilfred Oranje. Het gaat om het verhaal Richard zonder koninkrijk waarin Roth een portret heeft getekend van de ‘krantenkelner’ van het Café des Westens. Diens belangrijkste taak was het rondbrengen van de vele kranten die in het café konden worden gelezen. Overigens wilde de stamgast de hem toevertrouwde krant wel eens gebruiken om een gedicht te schrijven of te tekenen. En soms nam een bezoeker de krant zelfs mee. Die had Richard echter uit voorzorg gestempeld met: ‘Gestohlen im Café des Westens’.

Toen Roth over Richard schreef, in 1923, was het Café des Westens niet langer het middelpunt van de Berlijnse kunstenaars en werkte Richard daar al niet meer. Roth blikt terug:

Richard had rood haar en een bochel. Hij was door de literaire adviescommissie van Onze-Lieve-Heer speciaal uitgevonden en door de perschef van de hemel als krantenkelner uitverkoren. Hij heeft generaties van literatoren zien komen en gaan. Ze verdwenen in gevangenissen en belandden op ministersstoelen. Ze werden revolutionairen en attachés. En ze bleven hem allemaal geld schuldig. Hij wist de weg die ze zouden gaan, kende de stijl waarin ze schreven. Wist waar ze herdrukt waren, en vertelde het hun. Hij overhandigde hun de krant met het nieuws, in zekere zin de boodschap met de schaal. En als ze onbekend waren – dan moedigde hij hen aan.

Walter Trier heeft Richard, de krantenkelner van het Café des Westens, vereeuwigd:


Uit: Joseph Roth in Berlijn

Niet alleen Roth schreef over het Café des Westens, Café Grössenwahn. De razende reporter Egon Erwin Kisch, die andere razende reporter in de woorden van Tommy Wieringa, had al een jaar eerder het verhaal Die Gerächte Bohème geschreven. Het is opgenomen in Aus dem Café Grössenwahn, Berliner Reportagen, een in 2013 door Verlag Klaus Wagenbach uitgeven verzamelbundel met stukken van Kisch over Berlijn. Tijdens de bijeenkomst van 27 mei in Perdu kondigde uitgeverij Bas Lubberhuizen aan dat na Hotelmens en De blonde neger en andere portretten nog meer bundels met journalistieke stukken van Roth zullen verschijnen. Ik mag hopen dat dan ook eindelijk diens Juden auf Wanderschaft in het Nederlands verschijnt. Aus dem Café Grössenwahn, Berliner Reportagen van Kisch zou in die serie evenmin misstaan.

In het Café des Westens zaten, schrijft Kisch, de bohemiens, de kunstenaars.

In denen, die kurzgeschnittene Haare hatten, Zigarren rauchten und Stehkragen trugen, liessen sich leicht Frauen erkennen, und die, die schmachtende Blicke um sich warfen und lange Haare und Anzüge mit freiem Hals trugen, waren Männer.

Het Café des Westens, hoek Kurfürstendamm en Joachimsthaler Strasse, heeft maar kort bestaan. En wie daar nu gaat kijken, vindt het café niet meer terug. De roem van het Café des Westens begon rond 1900 met de toeloop van kunstenaars als Else Lasker-Schüler en Erich Mühsam. In 1913 opende de eigenaar, Ernst Pauly, een nieuw café aan de Kurfürstendamm, hoewel ook het oude café nog twee jaar openbleef. De Berlijnse bohème trok echter naar een ander Berlijns café.

In 1913 gaf Ernst Pauly nog wel een mooi boekje uit, Erinnerungen vom Kurfürstendamm. Het boekje is in 1988 in de oorspronkelijke vorm herdrukt en van een nawoord voorzien. Van zulke uitgaven houd ik, om de anekdoten en om de afbeeldingen. In dit geval valt vooral van de tekeningen te genieten. De hierboven overgenomen tekening van Walter Trier staat er ook in.

In de Erinnerungen vom Kurfürstendamm staat ook het nodige over de krantenkelner wiens volledige naam Richard Frankewitz was. Zijn werkzaamheden hielden meer in dan het rondbrengen van de kranten:

Er kannte jeden und wusste, was in jeder Zeitung stand. Er brachte einem Gast den Artikel, den er selbst geschrieben hatte, dem anderen alle Kritiken über seine letzte Premiere, dem Maler Reproduktionen seiner Bilder, und zugleich trug er briefliche oder mündliche Botschaften.

De schrijvers worden in het boekje nadrukkelijk genoemd. Natuurlijk, de ´Grössenwahn´ van de jonge schrijvers is, zo staat er, soms zotheid. Het is echter vaak ook de motor die hen tot schrijven aanzet. En met vooruitziende blik wordt dus toegevoegd:

Es ist gar nicht so sehr übertrieben, zu sagen, dass die literarischen Stammtische des Café Grössenwahn in der Geschichte des Schrifttums unserer Zeit an irgendeiner Stelle erwähnt werden müssen.

In het nawoord las ik waarom in 1913 de kunstenaars het Café des Westens de rug toekeerden. Anders dan ik eerst dacht, was dat niet slechts het gevolg van de voorgenomen verhuizing naar een andere plek aan de Kurfürstendamm. Er was nog een aanleiding. Else Lasker-Schüler werd het café uitgezet omdat zij te weinig verteerde. ‘Man denke! Ist denn eine Dichterin, die viel verzehrt, überhaupt noch eine Dichterin?’ Else Lasker-Schüler en met haar de andere schrijvers verlieten beledigd het café:

Wir Künstler haben sozusagen das Café des Westens mit auf die Welt gebracht, wir Künstler haben ihm das erste Feierkleid geschenkt, wir Künstler haben es zur Königin aller Cafés erhoben!

De kunstenaars zullen een nieuw café vinden, het Romanische Café, eerst spottend ook wel ‘Rachmonisches Café’ genoemd, maar daarover de volgende keer.

Delen |

Uw reactie:

vul de beveiligings-code in
jan 2017Een laatste column
okt 2016Kafka’s dierentuin
okt 2016De verbanning van de dood
sep 2016De kleine marktplaats Sadagora
sep 2016Irmgard Keun
aug 2016Brody
jul 2016Clarice Lispector
jun 2016Vuurontstekers
mei 2016Itzik Manger uit Czernowitz
apr 2016Tel me bij de amandelen
apr 2016Stadt der Dichter
apr 2016Tsjernivtsi
mrt 2016Langs de zuidelijke Boeg
mrt 2016In de schaduw van een boom
feb 2016Lin Jaldati
feb 2016Winternabijheid
jan 2016Bleib gesund!
dec 20152015
dec 2015Ruiter in de wolken
nov 2015Hommage aan Andreas Burnier
sep 2015'Jij schrijdt in trotse vrijheid'
sep 2015Een handvol sneeuw
aug 2015Schaduwen van het verleden
aug 2015Onze geschiedenis
jul 2015Damals im Romanischen Café
jul 2015Café Grössenwahn, Königin aller Cafés
jun 2015Kurt Löb
mei 2015Van hagedissen en ratten
mei 2015De benoemer en de verzwijger
apr 2015Aghed
feb 2015Asperges en gevulde eieren
jan 2015Op het spoor van Patrick Modiano
jan 2015Terugblik
nov 2014Mooie series
nov 2014Met een boek naar het museum
aug 2014Appie Drielsma (1937-2014)
jul 2014Opzij geschoven en gezwegen
jul 2014Exilliteratuur
jun 2014Kurt Lehmann of ook Konrad Merz
mei 2014Hommage
mei 2014Joseph Roth (1894-1939)
mei 2014Kafka en de Joden uit Galicië
mei 2014Schrijf dat op, Kisch!
apr 2014Kafka augustus 1914
feb 2014Heine, een voorproefje
jan 2014Kafka's raam
jan 2014Arnold Zweig en Hermann Struck
jan 2014Arnold Zweig
dec 2013Mijn lijstje 2013
dec 2013Nogmaals Jacob Israel de Haan
nov 2013Austerlitz
nov 2013W.G. Sebald
okt 2013Freud, Kafka en Wenen
sep 2013Marcel Reich-Ranicki (1920-2013)
sep 2013De beslissing
aug 2013Dan Pagis
aug 2013jewsandwords
aug 2013Voor de wet
jun 2013De groeten van meneer Onhandig (2)
jun 2013De groeten van meneer Onhandig (1)
mei 2013Klassenfoto met Walter Benjamin
mei 2013Amsterdam
apr 2013Treinreis naar Czernowitz
apr 2013Het Odessa van Jabotinsky
mrt 20131913
feb 2013Selma Meerbaum-Eisinger
feb 2013Van majestueuze katten en onmuzikale schrijvers
jan 2013Ravensbrück
jan 2013Milena Jesenská
dec 2012Mijn lijstje 2012
dec 2012Varia
nov 2012Schiller in Barnow
nov 2012De gedaanteverwisseling
nov 2012Joseph Schmidt
okt 2012Rondom Kafka (2)
okt 2012Appelfeld en Kafka
okt 2012Appelfeld en de taal
sep 2012Met Kafka naar de synagoge
sep 2012Rondom Kafka
aug 2012Vriendschap
jul 2012Kalman Polgar
jul 2012Een knipoog naar Max Brod
jun 2012Steinbarg en Manger
jun 2012Josef Burg
jun 2012Klara Blum
mei 2012Mythos Czernowitz
mei 2012De odyssee van Edgar Hilsenrath
mei 2012Nacht in Mogilev-Podolski
apr 2012Sereth
apr 2012Eichmann in Wenen
apr 2012Anna Seghers ontmoet Franz Kafka
mrt 2012Anna Seghers
mrt 2012Netty Reiling
mrt 2012Fallada past zich aan
feb 2012Nico Rost en Hans Fallada
feb 2012Karel van het Reve
feb 2012Kafka, Brenner en Feuchtwanger
jan 2012Holocaust Memorial Day
jan 2012De heerlijkheid van het leven
jan 2012Wassermann, Roth en Nederland
dec 2011De Hoge Raad buigt mee
dec 2011Isaak Babel
dec 2011Gerron
nov 2011Aharon Barak
nov 2011Abraham Mapu
nov 2011Naar Kaunas
okt 2011Briefwisseling Roth en Zweig (2)
okt 2011Briefwisseling Roth en Zweig (1)
okt 2011Rabbi Nachman en Kafka (2)
sep 2011Rabbi Nachman en Kafka (1)
sep 2011Czernowitz 1907
jul 2011Kafka in Berlijn
jul 2011Met Joseph Roth naar Berlijn
jul 2011Joseph Roth in Amsterdam
jun 2011Ik teken het gezicht van de tijd
jun 2011Het Joodse geheugen
jun 2011De memoires van Claude Lanzmann
apr 2011Heinrich Heine in Jeruzalem
apr 2011Jiri Weil houdt van katten
apr 2011Jiri Weil, getuige
apr 2011Laurent Binet, HhhH
mrt 2011Dan Porat, The Boy
mrt 2011De geheugenhut
mrt 2011The Search Committee
mrt 2011De Finklerkwestie
feb 2011Stefan Zweig, Joods schrijver
feb 2011Stefan Zweig, verdreven Europeaan
feb 2011Kisch, der rasende Reporter
jan 2011Verkeerde grootouders
jan 2011Ilse Aichinger en Kafka
jan 2011Perec, een leeservaring
jan 2011Van Kafka naar Perec
dec 2010Kafka, Weltsch en het zionisme (2)
dec 2010Kafka, Weltsch en het zionisme (1)
dec 2010Franz Kafka en Mania Tschissik
nov 2010Franz Kafka en Jizchak Löwy
nov 2010Erich Fried
nov 2010Harry Mulisch is zelf een mens
nov 2010Hannah Arendt en Gershom Scholem (2)
okt 2010Hannah Arendt en Gershom Scholem (1)
okt 2010Alexander Granach: ‘Da geht ein Mensch’
okt 2010Karl Emil Franzos: ‘Der Pojaz’
okt 2010Karl Emil Franzos: Zweigeist
sep 2010Hans Keilson
sep 2010Een intelligent hart
sep 2010Ernst Toller
sep 2010Jakob Wassermann: gebroken moralist
aug 2010Jakob Wassermann: Duitser en Jood
aug 2010Byron en de Joden
jul 2010Rathenau, ein begeisterter Deutscher, ein aufrechter Jude
jul 2010Walther Rathenau: Höre, Israel!
jun 2010Multatuli en de Joden
jun 2010Multatuli en W.A. Paap
jun 2010Herman de Man: Jood onder de boeren
mei 2010Herman de Man: ik ben een Jood
mei 2010Carry van Bruggen: een moedige Jodin
mei 2010Carry van Bruggen: De verlatene
apr 2010Carry van Bruggen: Seideravond
apr 2010Izak de Haan
apr 2010Carry van Bruggen
apr 2010Franz Baermann Steiner: Gebet im Garten
mrt 2010Franz Baermann Steiner: Praag, Jeruzalem, Oxford
mrt 2010Assaf Gavron
mrt 2010Celan en Bachmann (2)
mrt 2010Celan en Bachmann (1)
feb 2010Georg Hermann, een beschaafde Duitse Jood
feb 2010Heinz Liepmann bestraft
feb 2010Tussen orthodoxie en assimilatie
jan 2010Soma Morgenstern in de vergeethoek
jan 2010Hooligan in Roemenië
jan 2010Nogmaals Feuchtwanger
jan 2010Het succes van Feuchtwanger
dec 2009Paul Hellmann, medeaanklager
dec 2009Lezen over Auschwitz
nov 2009Ernst Weiss
nov 2009Bruno Schulz
nov 2009De zwarte zwaan van Israël
okt 2009Kafka en Else Lasker-Schüler
okt 2009Rahel Varnhagen
okt 2009Jacob Israël de Haan
okt 2009Noem het slaap
okt 2009Ongemakkelijk
sep 2009Bernard Malamud
sep 2009Leo Perutz
sep 2009De kant van Jeanne Weil
sep 2009De familie Pringsheim
aug 2009Simone Veil
aug 2009Grete Weil
jun 2009Heinrich Heine
jun 2009Ferrara
mei 2009Imre Kertész
mei 2009Aharon Appelfeld
mei 2009Joseph Roth (2)
apr 2009Joseph Roth (1)
apr 2009Zoektochten
mrt 2009Tegen het vergeten
mrt 2009Jeruzalem stond om ons heen
mrt 2009Berditsjev
mrt 2009Engführung
feb 2009Het lezen van Celan
feb 2009Moederland woord
feb 2009Abraham Sonne
feb 2009Canetti en het jodendom
jan 2009Dora Diamant
jan 2009Kafka en het zionisme
jan 2009Canon